Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Մշակույթ և արվեստ

Մշակույթ և արվեստ
Ապրիլ 2008, N 1

ՅՈ՞ ԵՐԹԱՍ

Գայանե Մարգարյան, արվեստագիտության թեկնածու, Երեվանի պետական կոնսերվատորիայի դոցենտ

ԱԶԳԱՅԻՆԸ ԵՎ ՎԵՐԱԶԳԱՅԻՆԸ ՄՇԱԿՈՒՅԹՈՒՄ  


Մշակույթի պատմական զարգացման գործընթացում տարօրինակ իրավիճակ է առաջանում. մի կողմից` այն ինտերնացիոնալ բնույթ է կրում, մյուս կողմից` զգացվում է նրա ազգային ինքնության, յուրաքանչյուր ժողովրդի մշակույթի անկրկնելիության գիտակցման համառ պահանջ: Այս երկու գործընթացները կան և զարգանում են միաժամանակ: Այսպիսին է ազգային մշակույթների դինամիկ զարգացման առանձնահատկությունը համաշխարհային մշակույթի շրջանակներում: Արվեստի ազգային ինքնատիպությունն արտահայտելու փորձերը տարբեր պատմական ժամանակներում տարբեր կերպ են անվանվել: Համաշխարհային մշակույթի լավագույն դրսևորումները բազմատեսակ են և հենվում են սոցիոմշակութային գործընթացի միասնականության և բազմադիմության ճանաչման վրա:
Մշակույթի ուսումնասիրության մեջ երկար ժամանակ իշխում էր եվրոպակենտրոն մոտեցումը, որի էությունն այն էր, որ քանի որ Եվրոպան իրականացնում է ռացիոնալիստական մոդել, ապա նրան էլ պետք է պատկանի մյուս բոլոր մշակույթների զարգացման ուղիները որոշելու առաքելությունը: Բայց տարբեր ժամանակաշրջաններում յուրաքանչյուր առանձին վերցրած ժողովրդի սեփական արժեքի ընդունումը, նրա հոգևոր մշակույթի անկրկնելիության գիտակցումն էլ հենց նրանցից յուրաքանչյուրի հետագա զարգացման որոշակի խթանն են: Հայկական մշակույթում «ազգային» հասկացությունը նշանակում է հին հայկական և ժողովրդական ավանդույթների պատմություն Նոր ժամանակների Ռուսաստանի եվրասիացված մշակույթի ծիրում: Այդ գործընթացում, անշուշտ, կարևոր է ժողովրդականի առաջնահերթ դերը` որպես ազգային մշակույթը սնող աղբյուրներից մեկի:


ԻՍԿ ԵՂԵ՞Լ Է ԱՐԴՅՈՔ
ԽՈՐՀՐԴԱՀԱՅ ՄՇԱԿՈՒՅԹ


Վերաձևակերպելով Գորկու նվիրական արտահայտությունը (ՙԿա՞ր արդյոք մանչուկը՚)` փորձենք պատասխանել մեզ համար կարևոր հարցին: Այսօր ընդունված կանոն է դարձել հանել «խորհրդային« մակդիրը «հայկական մշակույթ» արտահայտությունից, ընդհանրապես անտեսել այն, ասես հայկական մշակույթի խորհրդային շրջանում չեն ծնվել բազմաթիվ ուղղություններ ու ժանրեր, որոնց մասին նախորդ պատմական շրջաններում երազելն անգամ անհնար էր, և Խորհրդային Հայաստանում չեն ապրել ու ստեղծագործել հայ մշակույթի բազմաթիվ ականավոր գործիչներ: Այսպես, օրինակ, խոսելով 20-րդ հարյուրամյակի դասականներից մեկի` Արամ Խաչատրյանի մասին` վերջին տարիներին ակնհայտորեն զգացվում է «հայ խորհրդային կոմպոզիտոր» սովորական բառակապակցությունից երկրորդ բառը բացառելու միտումը: Բայց չէ՞ որ մենք իրավունք չունենք մոռանալ այն, որ նա հենց խորհրդային կոմպոզիտոր էր: Ավելին, Արևմուտքում Խաչատրյանին համարում են... ռուսական սիմֆոնիայի և ռուսական բալետի վարպետ, Չայկովսկու, Պրոկոֆևի և Ստրավինսկու մեծ ավանդույթների շարունակող: Ասվածի առնչությամբ ավելորդ չէ հիշեցնել իսպանացի մտածող Խոսե Օրտեգա ի Գասետի խոսքերը. «Երախտամոռությունը մարդկային արատներից ամենավատն է: Ես այդքան վստահ եմ ասում «ամենա», որովհետև մարդու էությունը նրա պատմության մեջ է և, ուրեմն, պատմության ցանկացած քամահրում ինքնասպանություն է... Մոռացումը, անցյալի հանդեպ անտարբերությունը հանգեցնում են... բարբարոսության վերադարձին»1:
Բոլորին է հայտնի, որ գիտակցված մոտեցումը հայկական ավանդույթին տեղի է ունեցել հենց խորհրդային մշակույթի «գրկում»: Ավելին, խորհրդային մշակույթը շատ բանով մինչև օրս էլ մեզ համար հզոր ուղեցույց է մնում և կմնա այդպիսին այնքան ժամանակ, քանի դեռ չենք մշակի արվեստի ու գիտության հանդեպ մեր, ինքնատիպ մոտեցումները: Բայց անցումային շրջանի հակասությունները հստակ արտահայտվեցին հայ հասարակության հոգևոր կյանքի ոլորտում, որը մինչև օրս էլ իր վրա զգում է մեր երկրի համար այդ ծանր ժամանակաշրջանում տիրող տնտեսական և սոցիալ-քաղաքական քաոսի ուղղակի և անուղղակի ազդեցությունը:


ՄՇԱԿՈՒՅԹԸ ՊԵՏՔ Է ՊԱՐՏԱԴՐԱՆՔՈՎ ԱՐՄԱՏԱՎՈՐԵԼ


Բանն այն է, որ մշակույթը մարդու կենսագործունեության նրբագույն ոլորտն է. կուտակումներն այստեղ երկարատև տանջալի գործընթաց են: Այն առանձնապես զգայուն է արձագանքում հասարակության տրամադրությունների կտրուկ «վայրիվերումներին», որոնք հանգեցնում են դժվարվերականգնելի կորուստների: Ինչպես հայտնի է, աղետը վրա է հասնում ոչ միայն ի հետևանք սոցիալական կատակլիզմի, այլ նաև որպես մշակութային ընտրանու այլասերման արդյունք: Նման շրջաններում էլ ծնվում է ապակառուցողական գործողությունների հատուկ տեսակ` խիստ վտանգավոր քաղաքակրթության համար, որովհետև դրանք արտադրվում են գլխավորապես «ներքևների» ինքնագործունեությամբ: Յուրաքանչյուր քաղաքակրթություն օրգանական միասնություն է` գաղափարների որոշակի համալիրով միավորված: Վերջինների մշակումը քաղաքակրթական գործընթացի` որպես ստեղծագործության, հիմնական բովանդակությունն է: Բայց դա չի կարող վիճակված լինել հասարակության հիմնական զանգվածին, որը նախաձեռնող չէ և երբեմն ձգտում է նմանակման: Այն «ինտելեկտուալ ընտրանու» առանձնաշնորհն է, որի առաջնորդությունը պետք է դրսևորվի ինտելեկտուալ ստեղծագործության մեջ և ոչ թե նյութական կամ այլ ոլորտներում: Միևնույն ժամանակ, ինտելեկտուալ «իշխումն» անհրաժեշտ պտուղները չի տա, եթե չլինի քաղաքական իշխանության մի ինչ-որ մեխանիզմ, որը թույլ կտա ստեղծագործության նկատմամբ անտարբեր ամբոխին հարկադրել յուրացնելու իր համար ձեռք բերված արժեքները: Իրեն քաղաքակիրթ կարող է համարել այն հասարակությունը, որում գործում է հասարակության մի մասի կողմից մշակութային արժեքների ստեղծման յուրօրինակ մեխանիզմ, որոնք հետո յուրացվում են մյուս մասի կողմից, և կա նոր ստեղծագործող անհատների հոսք երկրում ապրող ընդհանուր զանգվածից: Ստեղծագործության (մշակութային արտեֆակտների ստեղծման, վերարտադրման և կիրառման) գործընթացում մարդը ներքաշվում է, այսպես կոչված, «մշակութային դաշտ», ինչի արդյունքում նրա մեջ ի հայտ է գալիս և զարգանում է իրականության հոգևոր-մշակութային ընկալումը, և նա դառնում է հարուստ հոգևոր աշխարհի բաղկացուցիչ մասը, որը ստեղծվել է իր կողմից և կգոյատևի այնքան, որքան ինքը` մարդը: Երբ այս գործընթացը կանգնեցվում է (ինչի ականատեսն ենք այսօր), նրա հաջորդ «գործարկումը» քիչ ջանքեր չի պահանջում:


ԱՐԺԵ՞ ԱՐԴՅՈՔ ԼԻՆԵԼ ԿՈՆՍԵՐՎԱՏՈՐԻԱՅԻ ՊՐՈՖԵՍՈՐ


Խոսելով Հայաստանում մշակութային ճգնաժամի մասին` մենք չպետք է մոռանանք, որ այն համաշխարհային ճգնաժամի մի մասն է: 20-րդ դարավերջը – 21-րդ դարասկիզբը հետխորհրդային տարածքում, մասնավորապես` Հայաստանում, որոշ չափով համահարթեցված է երևում, մշակույթի երկրորդական նշանակությամբ, որն իրականում քաղաքակիրթ հասարակության զարգացման վճռորոշ շարժիչ ուժն է: Բայց զարգացած երկրներում (օրինակ, Ռուսաստանում) այսօր, 21-րդ հարյուրամյակի սկզբին, ակնհայտորեն զգալի է բարձր արվեստի նկատմամբ հետաքրքրության վերականգնման ձգտումը: Այնտեղ ծավալվել է էսթետիկական կրթության քարոզչության մշակութային-տեղեկատվական ակտիվ աշխատանք: Պետությունը նպատակաուղղված քաղաքականություն է վարում մշակութային ժառանգության բարձրացման և փրկության հարցում: Բոլորին է հայտնի, որ այս հարցում վճռական դեր պետք է խաղա կրթական համակարգը: Բայց այսօր այն լավագույն ժամանակներ չի ապրում: Եթե խոսենք մեր հանրապետության երաժշտական ուսումնական հաստատությունների մասին, ապա  հարկ է նշել, որ դրանց տեխնիկական բազան արագ հնանում է, նրանք անհրաժեշտ աջակցություն չեն ստանում հանրապետական և տեղական բյուջեներից: Խոսել մշակույթի աշխատողների աշխատավարձի մասին` պարզապես պատշաճ չէ (Երևանի պետական կոնսերվատորիայի պրոֆեսորի աշխատավարձը գրեթե երկու անգամ ցածր է հանրակրթական դպրոցի ուսուցչի աշխատավարձից,երաժշտական դպրո-ցի ուսուցչի աշխատավարձը էլ ավելի ցածր է, իսկ երևանյան բանկերի հա-վաքարարի աշխատավարձը բարձր է թե°  մեկից, թե° մյուսներից): Դրա արդյունքում նկատելիորեն կրճատվել է այդ հաստատություններում սովորել ցանկացողների թիվը, ինչը հանգեցնում է (և արդեն հանգեցրել է) ուսուցման ընդհանուր մակարդակի զգալի նվազման և ճգնաժամի հետագա խորացման ու երկարաձգման` բոլոր ծանր հետևանքներով հանդերձ:
Հայաստանն ունի համաշխարհային մակարդակի ոչ փոքր մշակութային ժառանգություն: Ամբողջատիրական վարչակարգում մշակույթը ենթարկվում էր գաղափարախոսական կոշտ վերահսկողության, որն այսօր հիմնականում հանված է, բայց միաժամանակ կտրուկ կրճատվել է մշակույթին ցուցաբերվող պետական աջակցությունը: Այն չի կարող զարգանալ միայն շուկայական հիմքի վրա: Մենք չենք կարող հաշվի չառնել երաժիշտների, նկարիչների, ռեժիսորների, բալետի, թատրոնի, կինոյի դերասանների նոր սերնդի ձևավորման գործընթացի երկարատևությունն ու բարդությունը... Կրած բարոյական վնասը մի ակնթարթում չես փոխհատուցի, երկար ժամանակ է պետք կտրված օղակը վերականգնելու համար: Մշակութային արժեքների կուտակման գործընթացը համեմատենք անգլիական սիզամարգի աճեցման հետ: Անգլիացի պարտիզպանին զբոսաշրջիկների տված հարցին, թե ինչպես աճեցնել այդպիսի հիասքանչ սիզամարգ, նա պարզ պատասխան է տվել. «Ցանեք սիզախոտը, պարբերաբար մաքրեք այն մոլախոտերից և ամեն օր ջրեք, 300  տարի անց դուք էլ նման սիզամարգ կունենաք»: Մշակույթի զարգացումը, մեր կարծիքով, պահանջում է նույնքան սրտացավ վերաբերմունք, որքան սիզամարգը, և միայն դրա արդյունքում (հուսանք` ոչ 300 տարի հետո) այն շքեղ ծաղիկներ կտա: Եթե մեր ընթերցողներից որևէ մեկի սրտին դիպավ մեր համեմատությունը, ապա նշենք, որ պարտիզպանի և մշակույթի գործչի նպատակները նման են. մեկը սիզամարգ է աճեցնում, մյուսը` սեփական ժողովրդին:


ՊԵ՞ՏՔ Է ԱՐԴՅՈՔ «ՔԱՂՀԱՆ»  ՄՇԱԿՈՒՅԹՈՒՄ


Մնալով անխնամ և «քաղհան» չարվելով` հայ մշակույթը վերջին գրեթե երկու տասնամյակում պատվել է «մոլախոտերով», որոնք այնքան են փարթամացել, որ խեղդում են երբեմնի այնքան խնամքով աճեցված «մշակաբույսերի» վերջին մնացորդներին (ասվածը հավասար չափով կարելի է վերագրել ինչպես արվեստին, այնպես էլ գիտությանը): Գուցե արժե վերադառնալ այդքան հաճախ վատաբանվող գրաքննության (ցենզուրա) հին համակարգին (չվախենանք մեր մտավորականությանն այդքան սարսափեցնող բառից), որն, ի դեպ, կայսրության փլուզումից արդեն շատ առաջ խաղում էր ոչ այնքան գաղափարախոսական, սահմանափակիչ, որքան «քաղհան անողի» դեր: Այն պատնեշներ էր դնում ցածրահարգ «արտադրանքի» առջև ինչպես գիտության, այնպես էլ արվեստի մեջ: Գրաքննիչը (լատ. Censor, censeo բառից – ցուցակագրում եմ, հաշվեգրում եմ) Հին Հռոմում բարձրագույն պաշտոնյաներից մեկն էր: Երկու գրաքննիչ կար. նրանք ընտրվում էին հինգ տարին մեկ և իրականացնում էին ցենզի, բարքերի վերահսկողության անցկացում, հսկում էին հռոմեական հասարակության քաղաքական ընտրանուն և պետական ֆինանսները: Ռուսաստանում գրաքննության և գրաքննիչների նկատմամբ բացասական վերաբերմունք ձևավորվեց ռուս մտավորականության թեթև ձեռքով, 19-րդ դարում, հատկապես այն ժամանակ, երբ գրաքննությունը հանձնվեց կոմս Բենկենդորֆի գերատեսչությանը: Ակնհայտ է, որ բանը գրաքննությունը չէ, այլ այն, թե ով և ինչպես է այն իրականացնում: Երբ գրաքննիչները մշակույթի այնպիսի ականավոր գործիչներ են, ինչպես Տյուտչևը, Կարամզինը և այլք, նրանք վերածվում են մշակութային տարածքի «քաղհանման» գործիքի: Ընդ որում` առաջարկելով կրկին վերադառնալ գրաքննության (բնականաբար, խոսքը ոչ թե գաղափարախոսական, այլ մշակութային գրաքննության մասին է) ինստիտուտին` մենք նկատի ունենք շատ փափուկ և խնայող, ավելի շատ` խորհրդատվական բնույթի գրաքննությունը, որը հրամայական կարգով արմատախիլ կաներ «անկուլտուրականության» առավել անցանկալի նմուշիկները:
Ցավոք, անցած ավելի քան 15 տարիների ընթացքում ձևավորվել և արմատավորվել են իսկական արժեքները ժողովրդին չպարտադրելու յուրատեսակ գաղափարախոսությունը, նրան սիրաշահելու ցանկությունը: Ավելին, «մոլախոտերի» հարձակմանը գիտակցաբար աջակցում և խթանում են մեր որոշ` ինչպես արևմտամետ, այնպես էլ «սեփականը սիրող» գաղափարախոսներ, կեղծ հայրենասերներ: Ոմանք մեզ հավաստիացնում են, թե դեպի Բախ և Մոցարտ տանող ճանապարհն ընկած է մեր հեռուստատեսությամբ ներդրվող արևմտյան մաս-մշակույթի միջով, մյուսները համոզված են, որ Կոմիտաս հասկանալու համար պետք է անցնել ռաբիսի միջով (рабис– рабочее искусство, պրոլետարների, լյումպեն պրոլետարների արվեստ): Նման կանխատեսումներին դժվար է հավատալ:

ԱՆԿՄԱՆ ՄԱՍԻՆ ԿԱՄ ԻՆՉՊԵ՞Ս ՊԱՀԵԼ ՉԱՓԱՆԻՇՆԵՐԻ ՇԵՄԸ


Գուցե մեր մշակույթն այնքան է վատթարացել, որ ի վիճակի չէ պահել նախկին մակարդակը, և մենք դատապարտված ենք հետևել էկրանը գերեվարած սերիալների հանկարծական փոփոխություններին, հափշտակվել նորաթուխ աստղերի ֆաբրիկայի «արվեստով», որոնք մատուցվում են հեռուստատեսային հարահոսի հոսքագծով, իսկ ընդմիջումներին «զմայլվել» «նրանց մեծ, չաղ հայկական հարսանիքի» հերոսներով` լսելով հաղորդավարի սրամիտ և միանգամայն ուսանելի խրատները: Ինչո՞ւ մենք պետք է ապրենք մի ինչ-որ սպառողի նայելով, որը չի հետաքրքրվում «ձանձրալի» բարձրակարգ արվեստով: Այսպիսով, մենք հայտնվում ենք երկընտրանքի առջև. կամ բոլորս միասին իջնենք տնաբույծ ազգային գաղափարախոսների` մեզ պարտադրվող միջին վիճակագրական մակարդակից ներքև, կամ փորձել, ինչպես նախկինում էր, մինչև համաշխարհային մակարդակ կամ, ծայրահեղ դեպքում, մինչև մեր նախկին չափորոշիչները բարձրացնել մշակույթը: Ակամա կասկած է առաջանում, թե գաղափարախոսների` առավել լավ կիրառման արժանի համառությունը` ինչ-որ «խորթ» արժեքներից մեզ շեղելու ձգտման մեջ բացատրվում է ոչ այնքան հայրենասիրությամբ, որքան աշխարհում համընդհանուր ընդունված չափորոշիչներին համապատասխանելու նրանց անկարողությամբ, որի հետևանքը երբեմն դառնում է այդ նույն չափորոշիչներն իրենց մակարդակին իջեցնելու ենթագիտակցական ցանկությունը:
Ինչպես հայտնի է, լուրջ երաժշտության, գրականության, կինոյի ընկալումը պահանջում է հոգևոր տրում և որոշ սովորություններ, որոնք ձեռք են բերվում այդ բարիքների հաճախակի «սպառման» պարագայում: Գուցե չարժե ներողամիտ լինել վերացական հանդիսատեսի, ունկնդրի, ընթերցողի նկատմամբ` սահմանանիշն ավելի ու ավելի վար իջեցնելով, գուցե ավելի լավ է «քաշքշել» նրան, ձգել մինչև որոշակի մակարդակ, որին հասնելով նա ինքն իր համար ավելի լավը կցանկանա: Օրինակ, հայկական հեռուստատեսությունում այսօր, չնչին բացառություններով, չեն կարող «կյանքի» ուղեգիր ստանալ մշակույթի և գիտության տարբեր բնագավառների մասին ժողովրդի իրազեկմանը կոչված լուրջ նախագծեր: Հավանաբար, արժե ունենալ մեկ-երկու ոչ առևտրային հեռուստաալիք` ֆրանսիական շուրջօրյա «Mezzo»-ի կամ ռուսական «Культура»-ի նման, որոնք ձանձրալի լինելուց չեն երկնչի և էլիտար կդառնան այդ բառի բուն իմաստով:
Ապագա քաղաքակրթության արժեքներին համապատասխան նոր բարոյականության հաստատման համար շատ անելիք ունեն գիտնականներն ու մանկավարժները, դպրոցներն ու ընտանիքները, գրականության և արվեստի մշակները: Գաղտնիք չէ, որ մեր հասարակության մեջ նվազում են թանգարաններ, թատրոններ, գրադարաններ այցելողների թիվը, լուրջ գրականության (ի տարբերություն որևէ բարոյական նորմ չունեցող ժամանցային հանդեսների օվկիանոսի) թողարկումը: Երիտասարդությունը մշակույթի ոլորտ մտնել չի ուզում, տաղանդավոր կատարողները ձգտում են հեռանալ Արևմուտք: Կոնսերվատորիա, գեղարվեստի ակադեմիա, թատերական ինստիտուտ և այլ`«մշակույթի սպասարկու» հաստատություններ երիտասարդությունը գնում է հանուն բուհում ձևականորեն ուսանելու փաստի. այստեղից էլ`«ընտրած» գործով լրջորեն զբաղվելու ցանկության բացակայությունը: Չէ՞ որ նրանց մեծամասնությունը չի աշխատելու ըստ մասնագիտության: Բացառություն են կազմում հայրենական էստրադայի մեր սիրելի «աստղերը». նրանցից ոմանք, իրենց «աստղային» լինելը գիտակցելուց հետո, գլխի են ընկնում, որ վատ չէր լինի, եթե նոտաներ սովորեին ու հետն էլ դիպլոմ ունեցող երաժիշտներ դառնային:


Ո՞ՐՆ Է ՄԵՐ ՈՒԺԸ


ԽՍՀՄ փլուզումից  մի քանի ամիս անց, երբ մենք դադարեցինք լինել կայսրության բաղկացուցիչը, մեր երկրում տիրող սարսափելի քաոսի ժամանակաշրջանում մշակույթի (ինչպես և սոցիալ-հասարակական կյանքի շատ այլ բնագավառների) վիճակը կտրուկ վատացավ: Մեզ չհապաղեցին բացատրել, որ քանի որ մեծ երկիր չենք, ուստի «ոտքներս էլ վերմակի չափով պիտի մեկնենք»: Ազգի հայրերը հանկարծ մտածեցին. պե՞տք են արդյոք ինքնիշխան Հայաստանին պետական օպերային թատրոնը, այդքան շատ երաժշտական և գեղարվեստական դպրոցներն ու ուսումնարանները, կոնսերվատորիան: Չէ՞ որ մենք չքնաղ ժողովրդական երաժշտություն ունենք, որը պետք է կատարվի ոչ պակաս չքնաղ ժողովրդական գործիքներով: Մի՞թե այսքանը մեզ` հայերիս, բազմադարյա մշակույթի տեր ազգին, բավական չէ:
Հայերը միշտ էլ եղել են մշակութակենտրոն ազգ: Այսօր մենք չենք կարող ոտք մեկնել տիեզերանավեր և միջուկային սուզանավեր գործարկող մեծ տերությունների հետ, բայց մշակույթը, մեր կարծիքով, մարդկային գործունեության այն ոլորտն է, ուր մենք ի վիճակի ենք մրցակցել աշխարհի մեծագույն ազգերի հետ: Հայերը տաղանդավոր ժողովուրդ են, և սրանք պարապ խոսքեր չեն: Գաղտնիք չէ, որ մեր գիտնականները, երաժիշտները, նկարիչները, դերասանները պահանջարկ ունեն հայրենիքի սահմաններից դուրս (զարմանք ես կտրում, երբ շուրջդ այդքան տաղանդավոր երեխաներ ես տեսնում): Ուրեմն, ինչո՞ւ ինքներս մեզ ցույց չտանք այնտեղ, որտեղ ուժներս պատում է: Մանավանդ, որ Հայաստանում տակավին քիչ չեն խանդավառները` գրողներ, երաժիշտներ, ուսուցիչներ, ովքեր իրենց գործի նվիրյալներն են և անխոնջ աշխատում են, բայց նրանց բոլոր ջանքերն ապարդյուն են, եթե չկա հովանավորների (մեկենասների) նյութական օգնությունը: Մեկենասությունը` որպես այդպիսին, երբ մարդ սեփական գրպանից դրամ է տրամադրում մշակույթի կարիքների համար, մեզանում տարածված չէ: Հովանավորությունը ևս այս ոլորտում, մեղմ ասած, դեռ այն չէ: Տալու, զոհելու, նվիրելու կարողությունն առանձնահատուկ շնորհ է: Մեկենասության պատմությունը և հոգևոր մշակույթի, արվեստի ավանդույթները միահյուսված ու կապված են իրար հետ: Դեռ անտիկ դարաշրջանում Հունաստանի և Հռոմի պատվարժան, մեծահարգ քաղաքացիներին քարե քանդակներով անմահացնում էին անտիկ մեծ արձանագործները, դրա համար էլ նրանց դիմապատկերները պահպանվում են դարեր: Նրանք իսկական հանրապետականներ էին, որ հանձնառաք ավանդ ունեցան ընդհանուր գործում (res publica-ի նշանակություններից մեկը լատիներենից թարգմանվում է «ընդհանուր գործ»): Եթե չլիներ Լյուդվիգ Բավարացի թագավորի գործուն աջակցությունը, աշխարհը կարող էր ժամանակին չգնահատել Ռիխարդ Վագների ստեղծագործությունը: Ինչպես հայտնի է, հրապուրվելով Վագների ստեղծագործություններով` նրա օպերաների բեմադրության համար արքան հիմնեց Բայրետի թատրոնը, որը մեծ համբավ բերեց կոմպոզիտորին: Տրետյակովյան պատկերասրահի համար աշխարհը պարտական է Տրետյակով եղբայրներին: Վրուբելի որմնանկարների մեծ մասը չէր ստեղծվի առանց Մամոնտովի աջակցության, Չայկովսկին պարզապես չէր գոյատևի առանց արիստոկրատուհի ֆոն Մեկի: Նման օրինակները քիչ չեն: Ի՞նչն էր մարդկանց մղում նման արարքների: Հավանաբար, իսկական ձեռներեցը բացառապես հանուն փողի չի աշխատում, նրան հետաքրքրում է ոչ միայն դիրքը երկրի հասարակությունում և ընտրանու մեջ, ուր միշտ տեղ ունեն արվեստի մարդիկ (չէ՞ որ հասարակական կապերի հարթությունը նույնպես կարևոր է, ինչպես կապիտալը), նրան խորթ չէ նաև գեղեցիկի զգացումը, որը նրան մղում է այնպիսի արարքների, որոնց ընդունակ է միայն Անհատը:
Այսօր, ցավոք, մեկենասությունը երբեմն ստանում է«ամենաընդունակներին խրախուսելու» (թոշակներ, մրցանակներ և այլն) կամ մշակույթի բնագավառում որոշակի նվաճումների համար տրվող պարգևատրումների ձև: Մեր կարծիքով` սա խրախուսելու ամենապարզունակ ձևն է: Դժբախտաբար, այն չի նպաստում «հօգուտ հայ արվեստի ազնիվ մրցակցությանը» և չի խթանում նրա զարգացումը: Չէ՞ որ նման խրախուսանքները հաճախ հանգեցնում են փոխզիջումների. միշտ չէ, որ ամենաընդունակները բավարարում են պահանջները: Արդյունքները հայտնի են և հասկանալի: Անհամեմատ ավելի կարևոր է մշակույթի պարզ նյութական կարիքների բավարարումը. ուսումնարանների և կոնսերվատորիայի ուսանողներին ու դասավանդողներին համերգասրահների (թեկուզ փոքր) անվճար տրամադրում, սիմֆոնիկ նվագախմբերի տրամադրում (գոնե տարին մեկ-երկու անգամ), նյութական օգնության ցուցաբերում երիտասարդ կատարողներին միջազգային մրցույթների մեկնելիս (այն դեպքում, երբ նա մրցույթին մասնակցելու հրավեր է ստացել), ոչ միայն եկվոր և հայրենական հայտնի երաժիշտների, այլև երիտասարդ, տակավին ոչ այնքան հայտնի կատարողների համերգների կազմակերպում և այլն: Վերջապես, դպրոցների և ուսումնարանների համար թեկուզև ոչ թանկ գույքի ձեռքբերումն ավելի շատ է խթանում արվեստի զարգացումը, քան բավական շռայլ մրցանակները:
Մեր օգտապաշտ դարում արվեստի նկատմամբ միայն սիրո վրա փոխհարաբերությունների կառուցումը հոգևոր և ֆիզիկական ստեղծիչների միջև անհնար է, մանավանդ, որ բոլոր տաղանդավոր երաժիշտները, նկարիչները, դերասանները չէ, որ օժտված են և հնարամիտ «նվիրատուներ որսալու մեջ»: Հավանաբար, այս ուղղությամբ ավելի որոշակի քայլեր են անհրաժեշտ մեր կառավարության կողմից: Դրանք կարող են լինել ինչ-որ խրախուսանքներ. օրինակ, հովանավորություն անող ձեռներեցների գործունեության հարկման նվազեցում կամ ազդեցության մեկ այլ ձև, որի արդյունքում նվիրատուն վնասով դուրս չի գա ծախսած փողերից: Նման փոխհարաբերությունների օրինակները քիչ չեն: Դա է ցույց տալիս մեկենասության, հովանավորության (ինչպես կուզեք` անվանեք) փորձը եվրոպական երկրներում: Ամբողջ աշխարհում հայտնի օպերային թատրոններից, համերգասրահներից, պատկերասրահներից շատերը պահվում են միայն հովանավոր-մեկենասների ուժերով (օրինակ, իտալական օպերային աշխարհահռչակ Լա Սկալա թատրոնը Միլանում պահվում է հիմնականում «Ֆիատ» ավտոմոբիլային ընկերության ուժերով): Բայց պետությունը վաղուց մշակել և օգտագործում է այդ գործընթացը կառավարելու որոշ լծակներ, որոնք դրդում են հովանավորել հենց բարձր արվեստը (հայտնի է, որ շատ փոփ աստղեր նյութական աջակցության կարիք չունեն): Գուցե մեզ համար էլ ժամանակն է մտածել այդ մասին. չէ՞ որ դեռ կայծկլտում է հույսը, թե գեղեցկությունը կփրկի աշխարհը...


ՀԵՏԳՐՈՒԹՅՈՒՆ


ԽՍՀՄ-ում բավական հետաքրքիր ավանդույթ կար. խորհրդային յուրաքանչյուր հանրապետությունում հիմնել օպերային և դրամատիկական թատրոններ, ֆիլհարմոնիաներ, համալսարաններ, կոնսերվատորիաներ և այլն: Նման քաղաքականության արդյունքը եղավ այն, որ այսօր հետխորհրդային տարածքում կան ժողովուրդներ, որոնք իրենց մշակութային և քաղաքական զարգացմամբ տասնյակ անգամներ գերազանցում են քաղաքակրթական այդ դաշտից դուրս մնացած իրենց «եղբայրակիցներին»: Հնարավոր է, որ եթե չլիներ խորհրդային իշխանությունը, այսօր ուզբեկները, ղազախները, տաջիկները, ադրբեջանցիներն իրենց մշակութային զարգացման մակարդակով քիչ կտարբերվեին փուշտուններից, պակիստանցիներից և Կենտրոնական Ասիայի մյուս իսլամական ժողովուրդներից: ԽՍՀՄ պետական քաղաքականություն համարվող մշակույթի համընդհանուր արմատավորումն ազդակ դարձավ խորհրդային ժողովուրդներից շատերի ազգային ինքնության ձևավորման համար:

Share    



Գնահատում

Ինչպե ՞ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am