Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Պատմություն

Պատմություն
Նոյեմբեր 2008, N 8

ԹՈՒՐՔ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՒԹՅԱՆ ՔԵՄԱԼԱԿԱՆ ՀԱՐԱՑՈՒՅՑԸ ԿՐԹԱԿԱՆ ԲԱՐԵՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ՀԱՄԱՏԵՔՍՏՈՒՄ

Սմբատ Հովհաննիսյան, պատմաբան, Երևանի պետական համալսարանի պատմության ֆակուլտետի դասախոս

Ցանկացած հասարակական կամ համակեցական կերպափոխություն արդյունք են հանրույթի կամ որոշակի խմբավորումների կողմից որդեգրած գաղափարների և դրանց հետևողական կիրարկման [1, p. 24]: Այսու` յուրաքանչյուր պետության կամ հանրույթի համար հույժ անհրաժեշտ իրողություն է կրթական քաղաքականությունը, որի արդյունքում հնարավոր է դառնում քաղաքացիական և ազգային ինքնության նոր կերպի արարչագործումը [2, p. 23]: Իսկ հասարակության կերպափոխության համատեքստում կրթական քաղաքականության հիմնախնդիրն էլ ավելի սրությամբ է դրվում մասնավորապես այն դեպքում, երբ այն իրականացվում է քաղաքակրթական մի տեքստից մի ուրիշին անցնելիս:

Այդպիսի հիմնախնդրի առջև էր կանգնած Քեմալական Թուրքիան` ի հետևանս Օսմանյան կայսրության փլուզման: Մի ժամանակաշրջան, երբ թուրք կառավարող ընտրանին կանգնել էր ազգային ինքնության մշակման, ընկերային մտակեցվածքների նոր կերպերի և չափորոշիչների կայացման խնդրականի ճանապարհին, որի իրականացման գործընթացը ստանձնում է Մուստա‎‎ֆա Քեմալ Աթաթյուրքը (1881-1938թթ.)` բարեփոխումների իրականացման իր նախագծով, գործընթաց, որն ընդունված է անվանել արդիականացում:  (Նկատենք, որ արդիականացման գործընթացը, որպես այդպիսին, այսօր խիստ զատորոշվում է «արդիականություն» հասկացությունից, որն ունի ժամանակագրական սահմաններ, իսկ «արդիականացում» եզրը վերժամանակային իրողություն է: Այսու` արդիականացման գործընթացը երբեք չավարտվող գործընթաց է, որքանով յուրաքանչյուր հիմնախնդրի լուծում առաջադրում է նոր հիմնախնդիր):

Թեպետ քաղաքակրթություններն անընդհատ գտնվելով «այլակերպական սահքի» մեջ` պահպանում են իրենց ինքնաբավությունը,  այդուամենայնիվ, կերպափոխությունների հոսունությունն, ի վերջո, հանգեցնելու է քաղաքակրթական այլակերպմանը: Հարդյունս դրա` մի քաղաքակրթությունը փոխարկվում է մեկ ուրիշի, հայսմ` նոր ինքնության կայացման-այլակերպմանը:

Այսպես, դեռ 17-րդ դարից սկզբնավորված փոխակերպությունների համատեքստում ձևավորվում է Արդյունաբերական քաղաքակրթությունը: Ձևավորվում է արդիականացման գործընթացը կամ փորձառնությունը, որը մասնավորապես առաջադրում էր արդիականացման այնպիսի հարացույցներ, որպիսիք են «ազգ», «ազգային պետություն» և «ազգային ինքնություն» հասկացությունները: Ի հետևանս նման փոխակերպումների` տեղաշարժվում, խախտվում և վերարժևորվում են նախկին «սահմաններն» ու «տարածքները»: Միջնադարյան ժողովրդին ու պետություններին փոխարինելու են գալիս արդիական ազգերն ու ազգային պետությունները:

Այդ ամենի հատկորոշիչների դրսևորման հնարավորության նախակերպերն արդեն ի հայտ են գալիս հարդյունս Ռե‎ֆորմացիայի և Հակառեֆորմացիայի [3, стр. 104]: Համակեցական փոխարկումների ծիրում ձևավորվում են իշխանական համակարգերի նորանոր պահանջներ, իսկ ի պատասխան բուրժուական մեծ հեղափոխություններին (անգլիական, ամերիկյան և ‎ֆրանսիական)` Բացարձակ միապետական համակարգն անկարող գտնվեց քաղաքական որևէ այլընտրանք առաջադրել: Հարդյունս այս ամենի` որպես տարածքի և բնակչության մարմնավորման ցուցիչ, հանդես է գալիս ազգի հոգևոր ինքնությունը, այլ ոչ թե արքայի աստվածային մարմինը, այն է` իրական տարածքներն ու ժողովուրդներն էին այժմ ազգի անդրանցական էության շարունակությունը համարվում [4, стр. 98]: Արդեն 19-րդ և 20-րդ դդ. ազգի և ազգային պետության հղացքները ձեռք են բերում գաղափարաբանական տարասեռ երանգավորումներ և, արտահանվելով Եվրոպայի սահմաններից դուրս, համանման գործընթացների տեղական դրսևորումների հիմքն են դնում:

Այս գործընթացներից անմասն չէր կարող մնալ Եվրոպայի հետ քաղաքական, տնտեսական և մշակութային սերտ շփումների մեջ գտնվող Օսմանյան կայսրությունը, և «ազգի», «ազգային պետության» ու «ազգային ինքնության», հղացքներն իրենց ուրույն ճանապարհն ու փուլային զարգացումներն են ապրում օսմանյան մտավորականության շրջանակներում:

 Հիրավի, թուրք ազգային ինքնության կառուցակազմման քեմալական հարացույցը չէր կարող ստեղծվել դատարկության մեջ. այն իրենից ենթադրում էր ինքնութենական (իսկ ընդհանրապես` համակեցական կյանքի) ճգնաժամը հաղթահարելուն միտված նախորդ մի քանի հիմնարար միջոցառումների տրամախոսային համադրության փորձ:

Համակեցական կյանքի արդիականացման հիմնախնդիրը ճգնաժամային իրողության էր վերածվել արդեն սուլթան Սելիմ Գ-ի կառավարման ժամանակաշրջանում (1789-1809թթ.), ով հանդես եկավ բարեփոխումների մի շարք միջոցառումներով, ինչը հայտնի է «նիզամ-ի ջեդիդ» («նոր կարգ») անվամբ [5, էջ 111]: Չնայած նրան, որ բարեփոխումների կենսագործումը հիմնականում ուղղված էր առ ռազմական բնագավառը, այդուամենայնիվ, ինչպես նշում է Ա. Թոյնբին, այն «հեռուն գնացող միտումներ ուներ և ներգործում էր թուրք հասարակության համակեցության բոլոր բնագավառների վրա» [6, стр. 204]:

Ի հետևանս Սելիմ Գ-ի բարեփոխումների` շուտով երկրում ծայր է առնում ողջ մի գործընթաց` Թանզիմաթ անվամբ, որի մեկնակետը հանդիսացավ Գյուլ-խանեի հաթթ-ը շերի‎ֆ (Վարդաստանի սրբազան հրովարտակ) կոչված բարեփոխումների հայտնի ծրագիրը  (1839թ. նոյեմբերի 3): Հրովարտակի ուշագրավ կողմերից է այն իրողությունը, որ այն հանդիսանում է յուրօրինակ «իսլամական վավերագիր» և «աստվածապետական Օսմանյան կայսրության պետական կառույցի հիմքում դրված էր իսլամիզմի գաղափարաբանությունը» [7, стр. 28]: Նկատենք և որ այս ժամանակներում, որպես իրենց երկիրն արտահայտող ցուցիչ, դարերից եկող «իսլամի տուն» արտահայտությունն էր լայնորեն շրջանառվում, իսկ «օսմանյան» եզրը դեռ կիրարկումից դուրս էր:

Մեկ այլ հետաքրքիր իրողություն է Օսմանյան կայսրության դիվանագետ Հալեթ է‎ֆենդիի (1761-1822թթ.) հետ պատահած դեպքը. դեռ նոր Փարիզ ժամանած (1803թ.)` նա անմիջապես հետ է կանչվում իր կառավարության կողմից այն պատճառաբանությամբ, որ իր ներկայացուցիչը հորջորջվել էր «թուրք դեսպան» [8, p. 333]: Դա մի ժամանակաշրջան էր, երբ «թուրք» անվանումը Օսմանյան կայսրության վերնախավի մոտ կշտամբանք և խայտառակություն էր նկատվում [9, стр. 35], քանի որ «թուրք» էին կոչում սոսկ Անատոլիայի անգրագետ և պարզամիտ գյուղացիներին կամ Թուրքմենստանի քոչվորներին [8, p. 2]: Այսու` «թուրք» անվանումը դեռ չէր գիտակցվում որպես էթնոնիմ կամ ընդհանրական մենք-հղացք, որն անհատական և ենթախմբային բոլոր մակարդակներն իր մեջ ներառելով` վերածված լիներ անհատական և խմբային վարքի ներքին կարգավորիչի. «Օսմանյան կայսրությունում պետության ռազմական բնույթը, նվաճողների տնտեսական շահագրգռվածության բացակայությունն ազգային միավորման գործում, բնակչության էթնիկական ու կրոնական խայտաբղետությունը, այս ամենը խոչընդոտ էր հանդիսանում ոչ միայն այն բանին, որ առանձին ազգությունները միաձուլվեն մեկ ամբողջական` «օսմանական» ազգի մեջ, այլև այն բանին, որ իրենք` թուրքերը, դառնան ազգ» [9, стр. 35]:

Սակայն (հարդյունս Կայսրության ընտրանու եվրոպական հայրենասիրության և ազգայնականության կերպընկալումների յուրացման), չի ուշանում իսլամակենտրոն ինքնության բեկանման և վերանայման հիմնախնդիրը: Այն որոշակիորեն արտահայտվում է արդեն նույն Թանզիմաթյան գործընթացի մյուս հրովարտակի` Հաթթ-ը հումայունի (1856թ. փետրվարի 18) մեջ, ուր կայսրության բնակիչները (անկախ  ազգությունից և կրոնական պատկանելությունից) կոչվում էին «սրբազան պետության հպատակներ» («թեբաա-ի Դեվլեթ-ի Սենիյյե»), «սուլթանի հպատակներ» («թելաա-ի շահանե») և այլն: Ինչպես նկատում է Ռ.Սա‎ֆրաստյանը, հարդյունս դրանց պետք է կազմավորվեր «օսմանական հայրենիք» և «օսմանյան ազգ» հղացքները [7, стр. 51], որպիսիք արդեն մասնավորապես կարտահայտվեն ու կզարգացվեն «նոր օսմանների» գաղափարաբանության մեջ: «Նոր օսմանների» առաջադրած ծրագրերի հիմնարար գաղափարաբանությունը օսմանիզմն էր, որը միտված էր կայսրության ամբողջականության պահպանմանը: Նրանք մեկնարկում էին «օսմանյան համայնք» («ումմեթ-ի օսմանիե») հղացքից, ըստ որի` կայսրությունը հանդիսանում է նրանում ընդգրկված բոլոր ժողովուրդների ընդհանուր հայրենիքը: Հայսմ` «օսմանյան համայնքին» պատկանող բոլոր անձինք «օսմաններ» են [10, էջ 25-26]:  «Նոր օսմաններն» ավելի առաջ գնացին. նրանք նախկին «օսմաներեն լեզվի» («լիսան-ը օսմանի») փոխարեն հետագայում առաջադրում են «թուրքերեն լեզուն» («լիսան-ը թյուրքի») ստեղծելու պահանջը, որը պետք է զարգացվեր երիտթուրքերի կողմից:

Հընթացս արդիականացման (արևմտյան օրինակով) վերոհիշյալ գործընթացների արդեն բոլոր նախադրյալները կային թուրք ազգային ինքնության կառուցակազմման համար: Այն հատկապես իր ամբողջացման փուլին է անցնում երիտթուրքական կառավարության ժամանակաշրջանում, որոնց գաղափարական համակարգը յուրացնելով իսլամական/պանիսլամական (երբ ազգը հասկացվում էր բոլոր մուսուլմանների համախումբը), օսմանական/պանօսմանական (երբ ազգը հասկացվում էր օսմանյան կայսրության բոլոր հպատակների համախումբը) հիմնարար հասկացությունները, առաջադրել էր թյուրքիզմի, ապա` պանթյուրքիզմի գաղափարաբանությունը: Այսու` թուրքական ինքնությունը, որը ցայդ տարրալուծված էր կամ տարրալուծվում էր իսլամականության և/կամ օսմանականության հղացքների մեջ, այժմ արդեն ձեռք է բերում որոշակի սահմաններ և առաջին պլան է մղվում «թուրք» ինքնանվանման առ վեհացումը տանող հղացքը (որպես միասնության և համախմբվածության միասնական անվանման): «Թուրք» ինքնանվանման վեհացման գործին լծվում են մի շարք խմբավորումներ, որոնց մեջ առանձնակի դերակատարում ուներ 1909թ. Ստամբուլում հիմնադրված «Թյուրք Դեռնեղին» («Թուրքական հասարակությունը»): Սակայն կայսերական մտածողության և կայսրության փլուզումից փրկելու կամքի դրսևորման առկայության պայմաններում դեռ միգամածային բնույթ էր կրում:

Այն արդեն ինքնագիտակցության, հայսմ` ազգային ինքնության բյուրեղացման է հասնում քեմալական բարեփոխումների համատեքստում, երբ «Մուստա‎ֆա Քեմալը հիմնավորեց այն գաղափարը, որ թուրք ժողովրդի ինքնությունն ու ազգային ինքնագիտակցությունը կարող են ամրանալ, խորանալ, դառնալ հաստատուն միայն թուրքական ազգային պետությունում, նաև` որ առանց թուրքերի մեծամասնության ապահովման Անատոլիայում հնարավոր չէ ստեղծել ազգային պետություն» [11, էջ 135]:

Այսպիսով, հարդյունս Օսմանյան կայսրության փլուզման և Հանրապետական Թուրքիայի ի հայտ գալուն` «երկրի առջև դրվեց տնտեսության, քաղաքականության և մշակույթի ասպարեզում արմատական վերափոխումներ մտցնելու խնդիրը» [12, էջ 6]: Մուստա‎ֆա Քեմալի առաջնահերթ խնդիրներից դարձավ օսմանյան և մուսուլմանական անցյալից պոկված նոր հասարակության կազմավորումը [13, стр. 105], ուստի պատահական չէր կրթության որպես «սոցիալական հարմարվողականության» ձևավորման գործընթացի կարևորումը: Հայսմ` կրթությունը գիտակցվելով որպես պետության (տվյալ դեպքում` ազգային պետության) բաղկացուցիչ մաս, ստանձնում է նոր քաղաքակրթությունը կառուցակազմելու հիմնարար գործառույթի դերակատարումը: Համանման «քաղաքակրթական ճեղքվածքը» կրթական բարեփոխումներով հաղթահարելու քեմալական միջոցառումների շարքը դիտարկելի է մասնավորապես հետևյալ հաջորդականությամբ`

ա. կրթության կրոնական մենաշնորհի վերացումը,

բ. թուրքերենի լատինատառ այբուբենի վերակերպումը,

գ. պատմության հետնախորքի վրա ազգային հիշողության վերակազմակերպումը,

դ. այս ամենի սոցիալականացում/լեգիտիմացումը:

ԿՐԹՈՒԹՅԱՆ ԿՐՈՆԱԿԱՆ ՄԵՆԱՇՆՈՐՀԻ ՎԵՐԱՑՈՒՄԸ

Օսմանյան կայսրության ժամանակաշրջանում կրթությունն իրականացվում էր մզկիթներին կից տարրական դպրոցներում` «մեքթեբներում» և հոգևոր սեմինարներում` «մեդրեսեներում» [14, էջ 111]: Սակայն կրթության այդ կերպի վերանայման անհրաժեշտությունն արդեն աներկբա իրողություն էր մեջլիսի կողմից 1922թ. նոյեմբերի 1-ին ընդունած սուլթան Մեհմեդ Զ-ին (1918-1922) գահընկեց անելու, խալի‎ֆայության և սուլթանության անջատման և սուլթանության վերացման, ապա 1923թ. հոկտեմբերի 29-ին Թուրքիայի Հանրապետության հռչակումից ու 1924թ. մարտի 3-ին խալի‎ֆայության վերացման մասին օրենքների ընդունումից հետո: Հարդյունս այս օրենքների` ակնհայտորեն թուլանում էր կրոնի ազդեցությունը երկրի տնտեսական և քաղաքական կյանքի վրա ունեցած նախկին ազդեցությունը: Ընդսմին` 1924թ. մարտի 3-ին մի ուրիշ օրենք էլ է ընդունվում` մեկ և միասնական կրթության մասին օրենքը, համաձայն որի` բոլոր ուսումնական և գիտական հաստատությունները հանձնվում էին Ազգային լուսավորության նախարարությանը [15, стр. 63]: Թուրքիայում դպրոցն այդուհետ մեկնարկում է հետևյալ չորս հիմնարար սկզբունքներից` (1) դպրոցը ազգային է, (2) աշխարհիկ է, (3) արդիական է և (4) ժողովրդական է: Այն ազատ է կրոնական նախապաշարումներից և կրթությունն իրագործվելու է գիտական հենքի վրա` հետամուտ լինելով ազգային նպատակներին [16, стр. 507]: Ըստ էության` այդ ամենը հետևանք էր Քեմալ Աթաթյուրքի կողմից որդեգրած լաիցիզմի (աշխարհիկացման) սկզբունքի, որը քեմալականության հիմնական վեց «նետերից» մեկն էր: Քեմալ Աթաթյուրքի համար լաիցիզմը նաև Թուրքիան արևմտյան քաղաքակրթության ձեռքբերումների համատեքստում արդիականացնելու հիմնարար սյուներից մեկն էր, որը Հանրապետական-Ժողովրդական կուսակցության ծրագրում ամրագրվում է հետևյալ հիմնավորմամբ. «Համարելով կրոնական հայացքները խղճի գործ` կուսակցությունը որպես առաջընթացի ուղու վրա ազգի հաջողության գլխավոր գրավական է դիտում կրոնական գաղափարների անջատումը պետական և աշխարհիկ գործերից, ինչպես և քաղաքականությունից» [14, էջ 111]: Այսու, շուտով փակվում են բոլոր կրոնական դպրոցները` «մեդրեսեները», իսկ ապա` վերանայվում են դպրոցական ուսումնական ծրագրերը, որոնցից հանվում են բոլոր այն առարկանները, որոնք ուղղակի կապ ունեին մահմեդական կրոնի հետ [17, стр. 323]: Իսկ արդեն 1928թ. մեջլիսը սահմանադրությունից հանում է իսլամի` որպես Թուրքիայի պետական կրոնի վերաբերյալ կետը: Այս համատեքստում` կրոնական-համայնական համակեցությունից աշխարհիկ-ազգային համակեցության անցում կատարելիս իրականացված կարևորագույն քայլերից էին և պարտադիր կարգով եվրոպական տարազ կրելու, դերվիշների միաբանությունը լուծարելու, թեքեների (սրբավայրերի և դամբարանների) փակելու, կանանց` հասարակական-քաղաքական կյանք ներգրավելու վերաբերյալ միջոցառումները: Այսու` կրոնական հաստատությունները վերջնականապես տարանջատվում են պետությունից, իսկ  ազգաշինության նախկին գերակայող հիմնարար բաղկացուցիչ լինելուց հնարավորինս լռեցվում է կրոնի գործոնը: Բայց, միևնույն ժամանակ, պետք է նկատի ունենալ, որ «քեմալական վարչակարգի համար լաիցիզմը չէր նշանակում անաստված պետության ստեղծում, այն պարզապես մերժում էր իսլամի` որպես «պետական կրոնի» կարգավիճակը» [18, էջ 65]:

ԹՈՒՐՔԵՐԵՆԻ ԼԱՏԻՆԱՏԱՌ ԱՅԲՈՒԲԵՆԻ ՎԵՐԱԿԵՐՊՈՒՄԸ

Քեմալ Աթաթյուրքի ազգային պետության և թուրք ազգային ինքնության կառուցակազմման ճանապարհին արված կրթական բարեփոխումների շարքում կարևոր միջոցառումներից էր այբուբենի բարեփոխումը` նախկին արաբագրությունից փոխարկելով լատինագրի: Այբուբենի բարեփոխման հիմնախնդիրը առկա էր դեռևս 1860-ական թթ., երբ հրապարակախոս Մահմուդ Մյունի‎ֆ փաշան արաբական այբուբենի մեջ որոշակի բարեփոխումներ անցկացնելու հիմնախնդիրն էր առաջադրել (1862թ.): Իսկ 1869թ. արդեն այդպիսի բարեփոխումներ անցկացնելու հիմնախնդիրը լայն քննարկումների տեղիք էր տվել թերթերի էջերում: Այբուբենի և լեզվի բարեփոխման հիմնախնդիրն առավել սրությամբ առաջադրում են «Նոր օսմանները», ովքեր գիտակցում էին լեզվի` որպես հանրույթը միավորող գործոնի հույժ կարևորությունը [7, стр. 99], այն դեպքում, երբ Ալի և Ֆուադ փաշաներն այդ չէին գիտակցում. նրանց բարեփոխումների ծրագրերից ոչ մեկում լեզվի մասին անդրադարձ չկա [Там же, стр. 38]: Այն կրկին վերարծարծվում է երիտթուրքերի կառավարման տարիներին, բայց ովքեր կրոնական գործոնի գերակշիռ ազդեցության ներքո անկարող գտնվեցին արաբական այբուբենից հրաժարվել [19, стр. 30-32]: Այդ խնդիրն առավել կարևորվում է Քեմալ Աթաթյուրքի կառավարման ժամանակներում, երբ թուրք հասարակությունը քաղաքակրթական մի տեքստից անցում էր կատարում քաղաքակրթական մեկ այլ տեքստի: Նման պայմաններում ակնհայտ է, որ Նոր քաղաքակրթությունը ձգտելու էր արարելու իրեն յուրահատուկ գիրն ու լեզուն, քանի որ «ամեն մի իշխանություն ունի իր գիրը և այդ գիրը իշխանությունը հաստատում է իր անտեսանելի թաքնված ներկայությամբ, ճնշում, արգելում է մրցակցող գրությունները» [20, էջ 209]:

Լատինական այբուբենին անցնելու ուղղությամբ միջոցառումները հաջողությամբ պսակվեցին հարդյունս Քեմալ Աթաթյուրքի կողմից լաիցիզմի քաղաքականության: Դրա իրականացման համար նախադրյալ հանդիսացավ ԽՍՀՄ-ի արևելյան հանրապետություններում (Ադրբեջան և Միջին Ասիայի հանրապետությունները) համանման բարեփոխումների իրականացման գործընթացները [21, стр. 145]: 1926թ. մարտ ամսին Բաքվում անցկացված թուրքագետների կոնգրեսից վերադառնալուց հետո թուրք պատվիրակության անդամները հարց են բարձրացնում լատիներեն այբուբենը հետազոտող հանձնաժողով ստեղծելու մասին [14, էջ 113]: Լատինագիր այբուբենին անցնելու համար վճռորոշ նշանակություն ունեցավ Քեմալ Աթաթյուրքի 1928թ. օգոստոսի 9-ի ելույթը Գյուլ-խանեյում, ուր մասնավորապես շեշտադրեց. «Քաղաքացիներ, մենք պետք է նոր այբուբենն ընդունենք հանուն մեր սքանչելի, հարուստ լեզվի: Մենք պետք է ձերբազատվենք անհասկանալի նշաններից, որոնց երկաթյա մամլակների ներքո ճզմվել է մեր միտքը հընթացս դարերի... Քաղաքացիներ, անմիջապես ձեռնամուխ եղեք նոր թուրքերեն տառերը սովորելուն: Համարեք այն որպես հայրենասիրական ազգային պարտականություն» [19, стр. 34]: Ի հետևանս այս ամենի` 1928թ. նոյեմբերի 1-ին օրենք է ընդունվում այբուբենի բարեփոխման մասին: Այսու` քեմալականությունն իր փորձառնությունն արդեն իրագործում է նոր այբուբենի և նոր լեզվի միջոցով ու միջակայքում (նախորդ քաղաքակրթական տեքստից տարբերվող ևս մեկ լրջագույն քայլ): Իսկ արդեն 1933թ. լատինագիր թուրքերենի է թարգմանվում Ղուրանը: Ցայդ հավատացյալները կրոնի հետ հաղորդակից էին սոսկ հոգևորականության միջնորդությամբ [15, стр. 81]: Հայսմ` անգամ կրոնն է ներբերվում քաղաքակրթական նոր տեքստ:

Հարդյունս այս ամենի` շուտով բարձրանում է բնակչության գրագիտության և ազգային համապատկանության մակարդակը: Ընդլայնվում են ուսումնական հաստատությունների ցանցերը, բացվում նոր բարձրագույն հաստատություններ: Ամենուրեք հիմնվում են ուսուցչական դասընթացներ` նոր այբուբենը և քերականությունը սովորելու և յուրացնելու նպատակավ: Այս ամենը մասնավորապես նպաստում է 1928թ. նոյեմբերի 20-ին ուժի մեջ մտած «ազգային դպրոցներ» բացելու մասին օրինագծի ընդունումը, հարդյունս որի` 1940թ. գրագետ հանրույթի թիվն արդեն կազմում էր 22,4 %-ը, այն դեպքում, երբ 1927թ. այն կազմում էր 10.6 %-ը [22, 1989, էջ 26]:

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԻՇՈՂՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԿԱԶՄԱԿԵՐՊՈՒՄԸ ՊԱՏՄՈՒԹՅԱՆ ՀԵՏՆԱԽՈՐՔԻ ՎՐԱ

Նոր համակեցությանը համապատասխան նոր սերնդի ստեղծման, ինչպես նաև հասարակության ազգային, մշակութային և սոցիալ-քաղաքական միսանության ապահովման ճանապարհին ընկած կարևորագույն խնդիրներից էր և ազգային պատմության վերանայման հույժ անհրաժեշտությունը (որպես միասնության գիտակցման կարևորագույն առանցքի բաղադրատարրի): Ըստ Քեմալ Աթաթյուրքի` «Թուրքերի և եվրոպացիների դարավոր թշնամական հարաբերությունների հետևանքով համաշխարհային պատմագրության մեջ գերակշռում են թուրքերի հանդեպ արհամարհանքի և թշնամական վերաբերմունքի արդյունք հանդիսացող հայացքները: Թուրքերին նայել են որպես երկրորդական, բոլոր իմաստներով հետամնաց մի ժողովրդի: Թուրքերին նայել են սոսկ որպես ռազմիկների, ասպատակիչների:

Բացի այդ, եվրոպական պետությունները, ապավինելով պետական փաստերին, առաջ են քաշել այն գաղափարը, թե թուրքերը իրավազոր չեն այն տարածքների նկատմամբ, որտեղ դարեր ի վեր ապրել են: Այս պնդումները հիմք են հանդիսացել բաժանելու Օսմանյան կայսրությունը` առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին» [12, էջ 8]: Ուստի պատահական չէր Քեմալ Աթաթյուրքի նախաձեռնությամբ 1931-1932թթ. Թուրք պատմագիտության ընկերության և Թուրք լեզվաբանական ընկերության հիմնումը, որոնց հիմնախնդիրն էր Թուրքիայի վերաբերյալ պատմության, լեզվաբանության և գրականության բոլոր հետազոտությունների համախմբում-վերամշակումը` որպես ազգային ինքնության կառուցակազմման գլխավոր գրավականների: Թուրք ազգային պատմության վերագրման ելակետ ունենալով դեռևս «Նոր օսմանների» կողմից վերարժևորած «թուրքական ռասսայի» («թյուրք ըրկը»), որպես պատմական, քաղաքական, ռազմական և մշակութային կողմերով ամենաբարձր և ամենահին ռասսայի առասպելույթը: Պատմության ծայրահեղ դիտարկման մի այլ իրողություն էր 1924թ. հանրապետական Սահմանադրության մեջ Թուրքիայում բնակվող բոլոր քաղաքացիներին, անկախ նրանց ազգությունից, թուրք հայտարարելը, ուր մասնավորապես ասվում էր. «Թուրքիայի ժողովուրդն առանց կրոնի և ցեղի խտրության, քաղաքացիական տեսակետից կոչվում է թուրք» (հոդված 88) [23, էջ 326]:  Հայսմ` թուրք ազգի պատմությունը վերաձևակերպում են ելակետ ունենալով այդ ամենը: Այն մասնավորապես արտահայտվում է Քեմալ Աթաթյուրքի նախաձեռնությամբ հրատարակված «Թուրքական պատմության հիմնական ուղղությունները» աշխատության մեջ, ուր ասվում էր. «Մեր նախնիները, որ մեծ տերություններ են ստեղծել, դարձան նաև մեծ քաղաքակրթությունների ստեղծողներ: Մեր պարտքն է հետազոտել, ուսումնասիրել և թուրքական ժողովրդին ու ողջ աշխարհին պատմել այդ մասին: Եթե թուրք երեխաներն իմանան իրենց նախնիների մեծագործությունները, նրանք իրենց մեջ ուժ կգտնեն ավելի կարևորագույն գործեր իրականացնելու համար» [12, էջ 9]:

Ինչպես թուրք հետազոտող Այդեմիրն է նշում, այս ընկերությունները ստեղծված էին իրագործելու հետևյալ երեք նպատակները`

1. Անատոլիայի տարածքում Թուրքիայի Հանրապետության լեգալացման,

2. իսլամի զատման և նոր ազգային ինքնության կառուցակազմման,

3. Անատոլիայում թուրքերի բնիկ և հնագույն քաղաքակրթությունների հիմնադիրներ լինելու գաղափարի հաստատագրման համար [24]:

 Հարդյունս որի` ստեղծվում է «նոր պատմական հղացքը», որի գլխավոր դրույթներն ընկնում են «Պատմություն» («Թարիհ») քառահատոր գրքի հիմքում, որը և վերածվում է պատմության դասագրքի [12, էջ 12]: Ակնհայտ է, որ քեմալականների կողմից ազգային ինքնության նոր հարացույցի կառուցակազմման համար հույժ գիտակցվում է հասարակական գիտակցության վրա պատմական հիշողության հսկայական ներգործության և դրա յուրովի ու ըստ քեմալականության վերակերպելու  կարևորությունը: Ինչպես նկատում է Ս. Բաղդասարյանը, «թուրքական ազգային ինքնության վերիմաստավորումը հանդիսանում էր քեմալական վերնախավի առջև ծառացած առավել դժվար խնդիրներից մեկը» [18, էջ 62-63], քանի որ այն իրականացվում էր քեմալականության «վեց նետերից» «ազգայնականության» համատեքստում, որն աստիճանաբար չափազանցվելով և ուռճանալով վերածվում է ազգայնամոլության, ըստ որի և դիտարկվում է թուրքերի ողջ պատմությունը: Անշուշտ, այս իրողությունն իր բացասական ազդեցությունը պետք է թողնի թուրք ազգի ինքնության կառուցակազմման վրա, որպիսին ի հայտ կգա արդեն Քեմալ Աթաթյուրքի հաջորդների օրոք:

ՍՈՑԻԱԼԱԿԱՆԱՑՈՒՄ - ԼԵԳԻՏԻՄԱՑՈՒՄ

Հասարակական-սոցիալական կերպափոխությունների լեգիտիմությունն ապահովելու և անցումը հնարավորինս սահուն անցկացնելու համար մեծ դերակատարություն են ստանձնում կրթական հաստատությունները, որոնք անհատին սոցիալականացնում են ըստ որդեգրած կողմնորոշումների: Այսու` կրթության, քաղաքականության և պետության փոխհարաբերություններն առավել դիտարկելի են քաղաքական մշակույթի հիմնական ուղղության, տվյալ պարագային` քեմալականության, համատեքստում, քանի որ պետությունն է հովանավորում, արտոնում, կազմակերպում և հաստատագրում կրթական համակարգերն ու  պրակտիկաները: Իսկ այդ մասնավորապես կարևորություն է ձեռք բերում այն դեպքում, երբ սահմանված վարչակարգերի, կանոնների, նորմերի ու կառուցվածքների շուրջ վարքի որոշակի սահմանների ու շրջանակների վերարտադրման ու լեգիտիմացման հիմնախնդիրը կա: Ուստի կրթական հաստատությունները Քեմալական Թուրքիային հնարավորություն են ընձեռում նոր դաստիարակչական մեթոդներով և նպատակներով ապահովել «ծիսական մուտքը» կազմավորվող նոր քաղաքակրթական տեքստ:

Իսկ թուրք ազգային ինքնության քեմալական տարբերակը  Թուրքական Հանրապետության ողջ տարածքով մեկ բոլորին հասանելի դարձնելու համար կրկին տոն են տալիս դեռևս երիտթուրքերի ժամանակներում հիմնված «թուրքական օջախների» («թյուրք օջախլարը» կամ «Հալքևլերի») գործունեությանը: Ըստ Ք. Քարպատի` «Հալքևլերիների» գլխավոր նպատակն էր արդիականացումը տարածել բոլոր բնագավառների վրա, որպեսզի հնարավոր լինի հանրույթին վերակազմակերպել քեմալական գաղափարաբանության, արդիական և համակեցական ազգային մտակեցվածքների հետնախորքի վրա [25, pp. 55-72]: Արդեն 1931թ. Ազգային-Ժողովրդական կուսակցության որոշմամբ «Հալքևլերների» աշխատանքները կրկին վերսկսվում են: Ըստ Քեմալ Աթաթյուրքի` «Այս օջախների միջոցով մշակույթի, գիտության և տեխնիկայի ոլորտներում գիտելիքների պրոպագանդան նպաստելու է Թուրքիայի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կյանքի հետագա բարելավմանը” [26, стр. 77]:  Հայսմ` «Հալքևլերների» կամ «Ազգային օջախների» շրջանակներում գործում էր թվով ինը ակումբ`

1. Պատմության, լեզվի և գրականության,

2. Գրադարանի և հրատարակչության,

3. Արվեստի,

4.  Թատրոնի,

5. Սպորտի,

6. Սոցիալական աջակցության,

7. Ժողովրդական դասընթացների,

8. Գյուղացիական

9. Ցուցահանդեսների և թանգարանների:

Բոլոր այս հաստատությունների միջոցով քեմալականները Թուրքական Հանրապետությունը կառուցելուց զատ, փորձում էին ազգային ինքնության ու բնավորության կերտման հարացույցն իրագործել կրթական հաստատությունների օժանդակությամբ: Այսու` ուսումնական ծրագրերի և դասագրքերի ստեղծման ուղղությամբ կատարված նրանց աշխատանքները հնարավորություն էին ընձեռում նոր մտակեցվածքների առաջադրմամբ Հանրապետական Թուրքիան տարանջատել Օսմանյան Թուրքիայից: Ուստի պատահական չէր, որ հիշյալ բոլոր ակումբները բազմատեսակ ուղղություններով, սակայն համապատկան ընդգրկվածությամբ էին ծավալում իրենց գործունեությունը:

Վերոշարադրյալից ակնհայտ է, որ քաղաքակրթական մի տեքստից մյուսին անցնելն իրականացվում է որոշակի տարածության և ժամանակի մեջ: Քեմալ Աթաթյուրքի կողմից քաղաքակրթական նոր տեքստի ձևավորման դեպքում` Հանրապետական Թուրքիան կառուցակազմվում է տարածության և ժամանակի մի այնպիսի տիրույթում, ուր անհնար էր թուրք ազգային ինքնությունը կառուցանել սոսկ Օսմանյան Թուրքիայից ժառանգած ավանդույթների կիրարկման ծիրում: Ուստի Քեմալ Աթաթյուրքը թուրք ազգային ինքնության մշակման, ընկերային մտակեցվածքների նոր կերպերի և չափորոշիչների կայացման ճանապարհին ընտրեց եվրոպական և Օսմանյան ժառանգության համադրական ուղին, որի լեգիտիմացման համար կարևոր դերակատարում ստանձնեց կրթական համակարգը` որպես «սոցիալական հարմարվողականության» հիմնարար գործառույթի: Այսու` թուրք ազգային ինքնության կառուցակազմման քեմալական հարացույցը մեկնարկելով նախորդած հարացույցների ինչ-ինչ հատկորոշիչներից և համադրվելով եվրոպականի հետ, ըստ էության, նրան հաղորդել էր նոր խորություն:

Գործնական խնդիրների լուծման և անհրաժեշտ հասարակական-հոգեբանական մթնոլորտի ստեղծման սկզբունքով ստեղծված եվրոպական մոդելի թուրք ազգային պետության և ազգային ինքնության այս կառույցը, հարկավ, իր դրական դերակատարումն ունեցավ Թուրքական պետության կայացման ճանապարհին: Սակայն այն, ըստ էության, լուծում էր սոսկ տասնամյակների կտրվածքով, իսկ երկարաժամկետ կտրվածքով իրականություն դառնալու որևէ հեռանկար չուներ, որն արդեն ակնհայտ կդառնա Քեմալ Աթաթյուրքի հաջորդների օրոք, մասնավորապես 20-րդ դարի վերջերին, երբ ճգնաժամն աներկբայելի իրողություն էր:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

1. Gabriel T., Les lois de l’imititation, Paris : Йditions Kimй, 1993. URL:/  http://classiques.uqac.ca/classiques/tarde_gabriel/lois_imitation/tarde_lois_imitation_1.doc

2. Dйloye Y., Йcole et citoyennetй, Paris, Presses de la FNSP, 1994.

3. Балибар Э., Национальная форма: история и идеология, см. в книге Балибар Э., Валлерстайн И., Расса, нация, класс. Двусмысленные идентичности, М., Изд.: Логос, 2004.

4. Хардт М., Негри А., Империя, /перевод с англ. под общ. ред. Г.В. Каменской/, М., Изд.: Праксис, 2004, стр. 98.

5. Հասրաթյան Մ.Ա., Օրեշկովա Ս.Ֆ., Պետրոսյան Յու.Ա., Թուրքիայի պատմության ուրվագծեր, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, Եր., 1986:

6. Тойнби А.Дж., Постижение истории, М.: изд. Айпес-Пресс, 2003.

7. Сафрастян Р.А., Доктрина Османизма в политической жизни Османской империи (50-70 гг. XIX в.), Ер., Изд.: АН Армянской ССР, 1985.

8. Lewis B., The Emergence of Modern Turkey, 3e ed., Oxford University Press, New York, 2002.

9. Миллер А.Ф., Мустафа паша Байрактар, М.-Л., Изд: Академии Наук СССР, 1947.

10. Սիմոնյան Հր., Թուրք-հայկական հարաբերությունների պատմությունից, Եր., Հայաստան հրատարակչություն, 1991:

11. Սահակյան Ռ., Կայսրությունից դեպի ազգային պետություն (Օսմանյան Թուրքիայի մոդելի վերլուծության փորձ), «Ինքնություն 1», Խմբ. մարմ. Աբրահամյան Լ., Բարխուդարյան Վ. և ուրիշներ, Եր., Կամար հրատ., 1995:

12. Հովհաննիսյան Ա., Թուրքիայում «Նոր պատմական կոնցեպցիայի» մշակման հարցի շուրջը (20-րդ դ. 30-ական թթ.), Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ, հ. XV, Եր., Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1989:

13. Хантингтон С., Столкновение цивилизаций, М., Изд. АСТ, 2003.

14. Դանիելյան Ռ., Տարրական և միջնակարգ կրթության վիճակը ժամանակակից Թուրքիայում, Արևելագիտության ժողովածու, հ. II, Եր., Հայկական ՍՍՌ ԳԱ հրատ., 1964:

15. Кондакчян Р., Турция: внутреняя политика и ислам, Ер., Изд.: АН Армянской ССР, 1983.

16. Гордлевский А., Избранные сочинения, История и культура, т. III, М., Изд.: Академия наук СССР, 1962.

17. Кемаль М., Путь Новой Турции, М., 1934.

18. Բաղդասարյան Ս., Թուրքիայի քաղաքական համակարգը 1920-1930-ական թթ., Եր., «Զանգակ-97» հրատ., 2001:

19. Даниелян Р., Просвещение в Турции (1923-1960 гг.), Ер., Изд.: АН Армянской ССР, 1971.

20. Ջալոյան Վ., Ինքնությունը և նրա ստեղծումը (մի նախագծի առթիվ), «Ինքնություն 1», Խմբ. մարմ. Աբրահամյան Լ., Բարխուդարյան Վ. և ուրիշներ, Եր., Կամար հրատ., 1995:

21. Дадашев Т., Просвещение в Турции в новейшее время, М., 1972.

22. Даниелян П., Место религии в политике правящих кругов Турции в области просвещения (1923-1963 гг.), Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրներ և ժողովուրդներ, հ. XII, Եր., Հայկական ՍՍՀ ԳԱ հրատ., 1989:

23. Բայբուրդյան Վ., Հայ-քրդական հարաբերությունները Օսմանյան կայսրությունում, Եր., Հայաստան հրատ., 1989:

24. Dağtaş B., Transformative Role of the Journal of ‘Ьlkь’ in Turkish Modernisation Process in the Era of the Single Party Era and Leadership of Kemal Atatьrk

 URL:/ www.inter-disciplinary.net/transform/dagtas%20paper.pdf

25. Karpat K., The people's Hauses in Turkey: Establishment and Growth, The Middel East Journal, Winter-Spring, 1963.

26. Колесников А., Народные дома в общественно-политической и культурной жизни в Турецкой Республики, М., Изд.: "Наука", Главная редакция Восточной литературы,1984.

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am