Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Պատմություն

Պատմություն
Հունվար 2009, N 1

«ԱՐԵՎԵԼՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ. ԿԱՅԱՑՄԱՆ ՓՈՒԼԵՐԸ, ԱՆՀՐԱԺԵՇՏ ՆԱԽԱՊԱՅՄԱՆՆԵՐԸ ԵՎ ՈՒՐՈՒՅՆ ԱՌԱՆՁՆԱՀԱՏԿՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ

Արտյոմ Խաչատրյան, գլխավոր խմբագիր

Այսօր աշխարհում ահռելի տարբերություն ենք տեսնում Արևմուտքի և Արևելքի երկրների միջև՝ նրանց հասարակական-քաղաքական և սոցիալ-տնտեսական զարգացման առումով: Եթե Եվրոպայում և Ամերիկայում դիտարկում ենք մի վիճակ, որն ընդունված է անվանել համընդհանուր բարեկեցություն, ինչն իրականություն դարձավ ժողովրդավարության և ազատ շուկայի շնորհիվ, իսկ պետությունն ընթանում է բնական ստեղծարար զարգացման ռելսերով, ապա Արևելքի պատկերն արմատապես տարբերվում է (սկսած Հին Աշխարհի հարավարևելյան մասից): Այստեղ տեսնում ենք տնտեսական թուլություն և գիտատեխնիկական հետամնացություն, քաղաքական անկայունություն և հասարակական համերաշխության բացակայություն: Հարցի առաջիկա դիտարկումը ցույց է տալիս, որ պատճառներից մեկը (գուցեև ամենագլխավորը) ամփոփված է հասարակական կյանքի կազմակերպման էության մեջ: Արևմուտքում տիրապետում է իսկական դեմոկրատիան, առավելապես՝ ազատական, Արևելքում՝ տոտալիտարիզմ, ավտոկրատիա, օլիգարխիա և կառավարման ոչ ժողովրդավարական այլ տեսակներ, ճիշտ է, պարուրված արևմտյան ժողովրդավարական չափանիշների պատյանով:

Այն վիճակը, երբ պետության սահմանադրության մեջ և օրենքներում խոսվում է մեկ բան, բայց իրականում առկա է միանգամայն ուրիշը, քաղաքացիների քաղաքական և տնտեսական հավասարության բացակայության հետևանք է: Նման վիճակ կարելի է դիտարկել Հին աշխարհից դեպի արևելք ընկած ողջ տարածքում, ընդհուպ Հեռավոր Արևելք (հատուկենտ բացառություններով), ներառյալ հետխորհրդային պետությունները: Աչքի անցկացնենք Հայաստանի, Ադրբեջանի, Ուզբեկստանի, Վրաստանի, Մոլդովայի, Սիրիայի և այլ երկրների հիմնական օրենքները և կհայտնաբերենք դրանց ակնհայտ անհամապատասխանությունն իրականությանը: Վերցնենք, օրինակ, նշված երկրների ընտրական օրենսդրությունները: Գրեթե բոլորն էլ անցել են միջազգային փորձաքննություններ և ճանաչված են որպես ժողովրդավարական:

Սակայն այդ օրենսդրությունների հիման վրա անցկացված ընտրությունները դժվար թե ժողովրդավարական և նույնիսկ օրինական կարողանա կոչել որևէ մեկը, նույնիսկ ամենաջերմեռանդ բարյացակամը: Բանն այն է, որ օրենքների և դրանց իրականացման այդ անհամապատասխանությունն իրականում բխում է հասարակական հարաբերությունների էությունից, իսկ խնդիրն այն է, որ ոչ մի օրենք չի կարող կարգավորել հասարակական հարաբերությունները, որոնք բխում են անձնամիջյանից, իսկ դա արդեն հասարակական համերաշխության ոլորտն է, որը ենթակա չէ օրենսդրական կարգավորման: Իսկ եթե հասարակական հարաբերությունների բուն էությունն իր մեջ ենթադրում է անհավասարության առկայություն կամ, այսպես ասած, հանդուրժելիություն, ապա այդ վիճակն արդեն ոչ մի օրենքով չի փոխվի: Օրինակ, մեր հասարակությունների կառուցվածքին ի սկզբանե բնորոշ են աստիճանակարգվածությունը, ուղղահայացությունը, ինչը գիտակցության արդյունք է, և ինչը չի կարող չարտահայտվել հասարակական հարաբերություններում: Հետևաբար, քաղաքական անհավասարության և դրա հետևանքների աղբյուրներն ու պատճառներն իրականում պետք է փնտրել ոչ թե այս կամ այն վարչակարգի հակաժողովրդավարականության, այլ հասարակական հարաբերությունների էության մեջ:

Քաղաքական անհավասարությունը, որի հիմքում տնտեսականն է, արտահայտվում է նաև տնտեսության մեջ: Հեշտ է նկատել, որ արևելյան երկրները վարակված են կոռուպցիայով, ինչն ինձ համար առաջին հերթին տնտեսական հասկացություն է: Ավելի ճիշտ, այն տնտեսական է իրականության մեջ դրսևորմամբ, այն դեպքում, երբ էությունը էթիկական է: Այսինքն, ի՞նչ է կոռուպցիան: Դա կա՜մ երկու (կամ ավելի) անձանց պայմանավորվածությունն է պետությանը խաբելու նպատակով, կա՜մ էլ մեկ անհատի կողմից մյուսի ստորացումը (եթե խոսքը վերաբերում է պաշտոնյայի կողմից դրամաշորթմանը, շահադիտական նպատակներով անարդարությանն աջակցելուն և այլն): Ակամայից ծագում է եզրահանգում, որ իրավահավասար անհատների միջավայրը կոռուպցիայի և անիրավահավասարության այլ դրսևորումների համար սնուցիչ դաշտ չի կարող լինել: Եվ դա, իրոք, այդպես է: Բայց ի՞նչն է ձևավորում հասարակական և անձնամիջյան հարաբերությունները: Բնականաբար, հասարակական գիտակցությունը: Օրինակ, բողոքական էթիկային կոռուպցիան խորթ է, իսկ բողոքականություն դավանող պետություններում դժվար է կոռուպցիայի նույնիսկ փոքրագույն նշույլներ գտնել, հատկապես՝ կենտրոնացված, ինչն արդեն չի կարելի ասել կաթոլիկ հասարակությունների մասին, բայց ավելի շատ՝ ուղղափառ և իսլամական: Այս առումով չի կարելի չնկատել կոռուպցիայի և տնտեսական զարգացման միջև փոխկապակցվածությունը. հանրահայտ է, որ կախվածությունն այստեղ հակադարձ համամասնական է, և որքան ավելի կոռումպացված է հասարակությունը, այնքան քիչ է այն հակված տնտեսական զարգացման: Ինչ վերաբերում է վերջին տարիներին ԱՊՀ որոշ երկրներում դիտարկվող բարձր աճին, ապա պետք է ասել, որ դա ավելի շուտ խորհրդային ժառանգության վերակենդանացում և բնական նոր պաշարների յուրացում է, այլ ոչ թե տնտեսական քաղաքականության և նոր էկոնոմիկայի սկզբնավորման հետևանք:

Մի խոսքով, Արևելքը նուրբ բան է: Արևելաքրիստոնեական և իսլամական հասարակություններին խորթ է ժողովրդավարությունը: Եվ միաժամանակ նաև դրա արտացոլումը տնտեսական և քաղաքական ոլորտներում: Այստեղ կցանկանայի անդրադառնալ տարածված մոլորությանը՝ ժողովրդավարության իբր «անբավարարության»  կամ «բավարար»  առկայության մասին: Նման բան հաճախ ենք ստիպված լինում լսել վերջին տարիներին ԱՊՀ-ում: Օրինակ, ասում են, թե Ուկրաինան ժողովրդավարական պետություն է, բայց դե, գիտե՞ք, որոշ թերություններ ունի ժողովրդավարության առումով: Կարծում եմ` անհեթեթություն է: Չէ՞ որ ժողովրդավարությունը, համընդհանուր բնորոշմամբ, «հասարակության պետական-քաղաքական կառուցվածքի ձև է, հիմնված ժողովրդին իշխանության աղբյուր ճանաչելու վրա: Ժողովրդավարության օրոք պաշտոնապես ընդունվում են մեծամասնության իշխանությունը, քաղաքացիների իրավահավասարությունը, նրանց իրավունքներն ու ազատությունները, օրենքի գերակայությունը, պետության ներկայացուցչական մարմինների ընտրովիությունը»  (քաղվածք հանրագիտական մեծ բառարանից): Այսպիսով, ժողովրդավարությունը շատ կամ քիչ չի լինում. այն կա՜մ կա, կա՜մ չկա, քանզի ժողովուրդը չի կարող իշխանության աղբյուր լինել կիսով, չափ` «շատ»  կամ «քիչ»: Արևելյան երկրներում սովորաբար իշխանության աղբյուր է հանդիսանում ինքն իրեն վերարտադրող քաղաքական ընտրախավը (երբեմն այն դառնում է հեղաշրջումների և հեղափոխությունների զոհ, բայց դա հարցի էությունը չի փոխում. նոր ընտրախավը դառնում է իշխանության նույնպիսի աղբյուր, ինչպիսին որ նախկինն էր): Սակայն վերադառնանք արդեն տվյալ բանավեճի էությանը:

Կարո՞ղ ենք արդյոք ժողովրդավարական համարել մի պետություն, որտեղ կուսակցությունները (իշխող և ընդդիմադիր) միմյանց են փոխարինում կառավարման ասպարեզում, և որտեղ իշխող կուսակցությունը կարող է պարտվել ընտրություններում` հավաքելով ձայների 2 տոկոս (խոսքը, մասնավորապես, 2002 թվականի թուրքական ընտրությունների մասին է, երբ գործող վարչապետ Բյուլենթ Էջեվիթի կուսակցությունը շռնդյունով պարտվեց: Բնականաբար, պատասխանը դրական է: Հնարավո՞ր է նման բան Արևելքում: Բնականաբար՝ ոչ: Բայց կան բացառություններ՝ Թուրքիան և Իրանը: Հետևաբար, կարելի՞ է եզրակացնել, թե այդ երկրներին ու ժողովուրդներին խորթ է ամեն արևելյանը, հատկապես հասարակական հարաբերությունների աստիճանակարգվածության և ուղղահայացության առումով: Բնավ ոչ: Սակայն այնտևեղ կա ուրիշ մի բան, ինչը հնարավոր է դարձնում նման ֆենոմենը, և հենց դա էլ պատրաստվում ենք քննարկել:

Խոսում ենք Մերձավոր Արևելքի երկու հիմնական պետությունների մասին՝ վաղ ժամանակներից միչև օրս: Այդ երկրները եղել են և կան հիմնական բոլոր առումներով. իրականում դրանք սուննիզմի և շիիզմի կենտրոններ են, որոնք վերահսկել են ահռելի տարածքներ (Բալկաններից և Հյուսիսային Աֆրիկայից մինչև Ղրիմ, Կովկաս ու Կենտրոնական Ասիա, քանի դեռ որպես տերություն հանդես չէր եկել Ռուսիան), իսկ միջնադարում դրանց կարելի էր դասել մոլորակի հզորագույն պետությունների շարքը (ավելի շատ դա վերաբերում է Թուրքիային): Բնականաբար, դրանց այսօրվա վիճակն անցած ուղու արդյունք է, և չենք կարող վերլուծության մեջ չանդրադառնալ պատմական բաղկացուցչին:

ԹՈՒՐՔԻԱ. ԲՌՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ ԿԱԶՄԱՎՈՐԵԼՈՒ ՄԻՋՈՑ

Թուրքիայի Հանրապետությունը իրավահաջորդն ու ժառանգորդն է Օսմանյան կայսրության, որը գոյություն է ունեցել 1299 թվականից (Օսման I-ի` սելջուկյան սուլթանից անկախանալու տարին) 1923 թվականը: Այդ պետությունը կազմավորվել է թուրքական ռազմատենչ ցեղերի կողմից, սելջուկների կայսրության անկման ժամանակաշրջանում: Ընդհանրապես թուրքական էթնոսի հայրենիքը Ալթայն է և Կենտրոնական Ասիան, իսկ զանգվածային շարժը Արևմուտք հուննու ցեղի սադրանքն էր, որոնք Կենտրոնական Ասիայից և Մերձուրալից գալով ու ձուլվելով տևական ուգրերի և սարմաթների հետ` կազմավորեցին հոներին և այնտեղից նետվեցին Արևմուտք ու ներխուժեցին Հռոմեական կայսրության սահմաններ 4-5-րդ դարերի սահմանագծին: Ապա հաջորդեց Թյուրքական կագանատը (6-8-րդ դդ.), որն իր լավագույն ժամանակներում սահմանակից էր Բյուզանդիային ու Չինաստանին: Համարյա երեք հարյուրամյակով Փոքր Ասիայում հաստատվեցին սելջուկները` հետագայում ջախջախվելով մոնղոլների կողմից ու ներքին հակասություններից: Մի խոսքով, Չինական պարսպից մինչև Բյուզանդիա ընկած լայնածավալ տարածքում թուրքական ցեղերը պարբերաբար պետություններ են կառուցել, սակայն դրանցից ոչ մեկին չի հաջողվել հաստատվել պատմության մեջ, բացառությամբ օսմանների, որոնք, ոչնչացնելով Երկրորդ Հռոմը՝ 1453 թվականին, մեկընդմիշտ յուրացրին նրա ժառանգությունը: Եթե նայենք ժամանակակից Թուրքիայի քարտեզին, կտեսնենք, որ այն գտնվում է Փոքր Ասիայում և Հայկական բարձրավանդակի մեծ մասում, ինչպես նաև Եվրոպայի` ի բնե հունական ոչ մեծ տարածքներում: Ինչպես տեսնում ենք, թուրքական պետությունը կառուցված է հույների, ռոմեների (բյուզանդացիների ինքնանվանումն է, քանի որ նրանց բյուզանդացիներ կոչելն այնքան էլ ճիշտ չէ, որովհետև բուն «Բյուզանդիա»  բառն ի հայտ եկավ 15-րդ դարում, իսկ մինչ այդ ողջ աշխարհում այդ ժողովրդին անվանում էին ռոմեներ) և հայերի պատմական տարածքներում, իսկ առավելագույն հզորության շրջանում փադիշահությունն իր մեջ ներառեց նաև Հյուսիսային Աֆրիկան, Բալկանները, Առաջավոր Ասիայի և Կովկասի մեծ մասը: Բնականաբար, օսմաններն այդ հողերը վերցրին զենքի ուժով, ինչն իրականում բռնություն է, և այդ հանգամանքը թույլ է տալիս պնդել, որ թուրքական պետությունը ստեղծվել է բռնությամբ, ի տարբերություն գործնականում գոյություն ունեցող ներկայիս բոլոր պետությունների, քանզի բռնությամբ ստեղծված բոլոր մյուսները պատմության մեջ չեն պահպանվել: Այսպիսով, թուրքերի առումով կարող ենք դիտարկել բանակը` որպես ազգային պետական շինարարության հիմնական գործոն, դարձյալ ի տարբերություն այլ ժողովուրդների, որոնց համար ազգային կայացման գործոններ են եղել կրոնը, մշակույթը, տնտեսությունը և այլն:

ԻՐԱՆ. ԿՐՈՆԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆ

Իրանը (Պարսկաստան) որպես տերություն կազմավորվել է մ.թ.ա. 6-րդ դարում: Այստեղ հարկ է ուշադրություն դարձնել պարսկական տերության արմատական տարբերությանը բոլոր նախորդներից: Ըստ էության` դա կայսրություն էր ժամանակակից ըմբռնմամբ. նրա կազմում ընդգրկված պետությունները պահպանում էին անհատականությունը, այսպես ասած, մշակութային-հոգևոր ինքնավարությունը, որին չէր սպառնում ենթարկումը կայսրության համընդհանուր օրենքներին: Պարսկական տերության սրընթաց ձևավորումն ու զարգացումը Աքեմենյան դինաստիայի իշխանության ներքո բազմաթիվ բացատրություններ ունի, սակայն դրանցից առավել էականն ամփոփված է զրադաշտականության մեջ: Հիշեցնեմ, որ դա առաջին համաշխարհային կրոնն է, որի էությունը մենաստվածությունն էր: Բնականաբար, հեթանոսական աշխարհում դա լուրջ առաջընթաց էր, որն անդրադարձավ հասարակական հարաբերությունների և գիտակցության վրա: Արքան պարսիկների մեջ իրեն պահում էր հավասարի պես, իսկ ծայրամասերում տիրակալ էր: Սակայն սա ռազմական ժողովրդավարության ցուցանիշ չէ, քանզի մենք խոսում ենք արևելյան բռնակալության մասին, որտեղ մեկ դեմքով հանդես են գալիս գերագույն գործադիր, օրենսդիր, դատական և կրոնական իշխանությունները: Հետևաբար պարսկական տիրակալների այդօրինակ ժողովրդավարությունը պետք է վերագրել ավելի շուտ զրադաշտական աշխարհընկալմանը, քանի որ լույսը (արեգակը) տարբերություն չի դնում մարդկանց միջև, այն հավասարապես լուսավորում է բոլորին՝ հարուստներին ու աղքատներին, ստրուկներին և նրանց տերերին: Պարսկական կայսրությունն իր մեջ ներառեց հին աշխարհի բոլոր մեծ պետությունները` Եգիպտոսից մինչև Բաբելոն, իսկ կրոնը պահպանեց դիրքերը, ընդհուպ իսլամի ծագումը (զրադաշտականությունը կայսրության կողմից չէր պարտադրվում իր ծայրամասերին, որտեղ պահպանվում էին ավանդական պաշտամունքները: Այն գերիշխող դավանանք էր հիմնականում պարսիկների մոտ): Եվ վերջապես ամենաէականը. Պարսկաստանը համաշխարհային պատմության մեջ առաջին պետությունն է, որտեղ առաջին անգամ արտահայտվեց պատմական կապը: Պարսիկներն իրենց մեջ ներառեցին Հին Արևելքի ողջ ժառանգությունը և դարձան առաջին համաշխարհային պատմական ժողովուրդը, որից հետո քաղաքակրթվածության առաջնությունը հանձնեցին հույներին:

Պարսկական տերությունն ընկավ Ալեքսանդր Մակեդոնացու հարվածների տակ, ապա պետությունը կրկին վերականգնվեց որպես Պարթևական թագավորություն` ներծծելով հելլենականացման մեջ եղած ողջ օգտակարը: Արդյունքում ստացվեց զրադաշտական, հին արևելյան և հունական մշակույթների բացառիկ սինթեզ: Ապա հաջորդում են Սասանյանները (մ.թ. 224 թվականից), իսկ հետո արաբների կողմից նվաճումն ու դավանափոխությունն իսլամի: Արաբներին հաջորդեցին սելջուկները, մոնղոլները, իսկ հետո արդեն թուրքմենական ցեղախմբերը (կարակոյունլու, ավելի ուշ՝ ակկոյունլու), և, վերջապես, պարսկական պետությունը վերջնականապես վերականգնվեց արդեն Սեֆյանների դինաստիայի իշխանության ներքո՝ 1502 թվականին: Ինչպես մ.թ.ա. 4-րդ դարում, այնպես էլ միջին դարերում կրոնը դարձավ գերիշխող գործոնը՝ ազգային կայացման և պետական զարգացման գործընթացում:

ԹՈՒՐՔԻԱ. ԲՌՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՊԱՀՊԱՆՄԱՆ ՄԻՋՈՑ

Սակայն մեկ բան է կայսրություն ստեղծել, բացարձակ այլ բան՝ պահպանել: Բազմաթիվ ժողովուրդների ոսկորների վրա կառուցված թուրքական պետությունն իր ձևավորման հենց սկզբից ստիպված է եղել իրեն պաշտպանել երեք վտանգներից. արտաքին ոտնձգություններից, իրեն ենթարկած ժողովուրդներից, ներքին հակասություններից: Բոլոր երեք վտանգներն էլ վեց հարյուրամյակ շարունակ հաղթահարվել են բռնությամբ. օսմանները զենքի ուժով պաշտպանել են իրենց սահմաններն արտաքին ոտնձգություններից և նույնիսկ պարբերական փորձեր ձեռնարկել ընդլայնվելու (երկու անգամ պաշարել են Վիեննան 17-րդ դարում), զենքի ուժով ճնշել են ենթակա ժողովուրդների ապստամբությունները, նույն կերպ էլ լուծել ներքին խնդիրները: Սեփական վիճակի անկայունության գիտակցումն օսմանների մոտ խթանել է աննախադեպ «պետականապաշտություն», այսպես ասած, պետական մտածողություն: Ահա հատվածներ Օսմանյան դինաստիայի օրենքներից` ընդունված Մեհմետ II Նվաճողի կողմից 15-րդ դարակեսին (Մեհմետ Նվաճողը հիրավի արտասովոր անձնավորություն էր: Կարելի է ասել, որ օսմանների պետությունը կայսրություն դարձավ հենց նրա օրոք, Արևելահռոմեական կայսրության ոչնչացմամբ: Դաժանությունն ու անմարդկայնությունը նրա մեջ զուգորդված էին վառ մտքով, զորահրամանատարի երևելի կարողություններով, կրթվածությամբ (տիրապետում էր հինգ լեզուների) և պրագմատիզմով: Սուլթանը տարված էր աստղագիտությամբ, փիլիսոփայությամբ, մաթեմատիկայով, արվեստներով: Այդ առումով հարկ է հիշել մի դրվագ, որը բազմակողմանիորեն բնութագրում է նրան: Մի անգամ իտալացի նկարիչ Բելինին նկարում էր նրա դիմանկարը, և Մեհմետը, որպեսզի նրան ցույց տա պարանոցի մկանների կծկումը, հրամայեց գլխատել առաջին իսկ պատահած ծառային: Արդյունքում` սուլթանի դիմանկարն առավել հաջող ստացվեց, քանզի նկարիչը կյանքում երբեք չէր տեսել այն, ինչն այնքան սիրալիր նրան ցույց տվեց արևելյան բռնակալը և ինչը, բնականաբար, նրան շատ բան սովորեցրեց). «Այն բանից հետո, երբ Ալահն իմ որդիներից մեկին սուլթանություն պարգևի, հարկ է սպանել նրա եղբայրներին, հանուն փադիշահությունում կարգուկանոնի պահպանման: Ուլեմների մեծամասնությունը դա թույլատրելի է համարել: Հետևաբար պետք է այդպես էլ վարվել»: Եթե խորամուխ լինենք այս օրենքի մեջ, առաջին հերթին կզարմացնի այն ստեղծողի բարբարոսությունը, երկրորդ հերթին՝ նրա մոլի նվիրվածությունը պետության շահերին, որին բացարձակապես հակացուցված են խժդժությունները բազմաթիվ ժառանգորդների միջև: Հիշենք պալատական խարդավանքներն այդ ժամանակաշրջանի քաղաքակիրթ եվրոպական պետություններում, ինչպեսև պետականությանը դրանց հասցրած վնասի աստիճանը և փորձենք փոխադրել այդ ամենը օսմանյան իրականություն, որը նվազ հաստատուն էր ու առավել հակված քաոսի, և այդժամ կհասկանանք, որ Մեհմետ II-ը, աչքի առջև ունենալով հոր ու պապի տխուր օրինակը (1402-1413թթ. գահաթափուրությունը), դժվար թե ավելի արդյունավետ միջոցներ ուներ` ամրացնելու պետությունն ու սուլթանի միանձնյա իշխանությունը, ինչպես նաև՝ պահպանելու կայունությունը կայսրությունում: Հավելենք, որ եղբայրասպանության մասին օրենքը ուժը կորցրեց 18-րդ դարում, երբ մեռած սուլթանի որդիներին արդեն սկսեցին փակել շքեղ պալատներում, ոչ թե խեղդամահ անել կանաչ քուղերով, ինչպես որ ավելի քան երկու հարյուրամյակ վարվել էին հարյուրից ավելի ազնվարյուն արքայազնների հետ:

Ոչ պակաս դաժանությամբ էին սուլթանները լուծում այլ ներքին խնդիրներ: Սուլեյման I Սքանչելու կառավարման ժամանակաշրջանում ամեն օր սկուտեղների վրա նրա պալատ էին հասցնում մինչև քառասուն զանցակիր պաշտոնյաների գլուխներ: Սակայն նման դրակոնային միջոցները չկանխարգելեցին կայսրության քայքայմանը: Գանձարանի թալանն ու կոռուպցիան դարձել էին իրականություն, բարձր պաշտոնները վաճառվում էին, ինչը պրագմատիկ սուլթաններին դրդեց հատուկ կաշառքների տուրք սահմանել դատավորների համար, որոնք անվերապահորեն համարում էին, որ ցանկացած դեպքում պետք է առուծախի առարկա դարձնեն արդարադատությունը: Իսկ պարապության մատնված բանակը դառնում էր կամակոր ու անկառավարելի` աստիճանաբար վերածվելով քաղաքականության իրական սուբյեկտի:

Բնականաբար, կայսրությունը Նոր ժամանակներ ոտք դրեց թուլացած, և նրան չդիպան ո՜չ արդյունաբերականացման ալիքները, ո՜չ տեխնիկական առաջընթացը, ո՜չ մարդասիրական մտքի ծաղկունքը: Իսկ 20-րդ դար այն մտավ որպես տիպիկ ֆեոդալական պետություն: Օսմանյան կայսրության խարխուլ պատերը փլվեցին Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին, և այդ ժամանակ արդեն ծառացավ պետականությունն ու ընդհանրապես պետությունը փրկելու հարցը:

ԻՐԱՆ. ԿՐՈՆԸ ՈՐՊԵՍ ԱԶԳԻ ԵՎ ՊԵՏՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԾՆՄԱՆ ԳՈՐԾՈՆ

Իրանը միջին դարեր թևակոխեց որպես բացարձակապես այլ մի քաղաքակրթություն իսկ աշխարհաքաղաքական ներկառուցվածքն արմատապես տարբերվում էր նրանից, որի ժամանակ իրենց կայսրությունը կառուցեցին Աքեմենյանները: Իսլամը՝ ազգային նոր ինքնության հիմքը, ստեղծեց պարսիկների նոր գենոտիպ, և այդ ժողովուրդը դարձավ շիայականության՝ իսլամի երկու ուղղություններից մեկի, հենասյունը: Հին ժամանակներից մյուս տարբերությունն այն էր, որ Իրանը նոր դարաշրջան մտավ` արդեն լինելով մեծ մշակույթի կրող: Ըստ էության` պարսիկներն արաբական խալիֆության ժամանակաշրջանի արևելյան մտքի հիմնական դոնորներն էին (քչերը գիտեն, որ Ավիցեննան և Օմար Խայամն էթնիկ պարսիկներ էին), իսկ Ռուդաքիի, Սաադիի, Նիզամիի, Ռումիի, Հաֆեզի և շատ այլոց գլուխգործոցները դարձան համաշխարհային մտքի ու մշակույթի գանձարանի անգին ավանդներ: Այսպիսով, հենվելով հինավուրց պատկառելի ժառանգության վրա, ինչից զուրկ էին թուրքերն ու արաբները` իսլամը կարողացավ դառնալ մշակույթի և ընդհանրապես մտքի աննախադեպ զարգացման խթանիչ: Դա ծնեց նոր ինքնություն, ինչը թույլ տվեց Պարսկաստանին դիմակայել օսմանյան զավթողականությանը. մի քանի հարյուրամյակ շարունակ այդ երկու պետությունները գործնականում միակն էին Մերձավոր Արևելքում և ներթափանցեցին խոր Հյուսիս` իրենց միջև կիսելով Կովկասի մեծ մասը:

Սակայն Նոր ժամանակների գալով` Պարսկաստանը, ինչպեսև օսմանների կայսրությունը, սկսեց անհուսալիորեն հետ մնալ: Այն հետ էր մնում գլոբալ զարգացման և համաշխարհային մտքի նոր կենտրոնից՝ Եվրոպայից (հարկ է նշել, որ այդ հարցում թուրքերն ավելի բարեբախտ էին, իսկ Եվրոպային մոտ գտնվելն ու նրա հետ շփումներն, այնուամենայնիվ, դրական ներգործություն ունեցան օսմանական իրականության վրա և 18-19-րդ դդ. սահմանագծին այնտեղ նույնիսկ հայտնվեց բարեփոխիչ սուլթան Սելիմ III-ը, որը գահից ու կյանքից զրկվեց կայսրության արևմտականացման փորձերի պատճառով), ինչն ազդեց ինչպես պետության տնտեսական վիճակի, այնպես էլ նրա ռազմաքաղաքական ներուժի վրա: Պարսկաստանից սկսեցին տրոհվել նվաճված տարածքները, իսկ 1828թ. ռուս-պարսկական պատերազմի արդյունքում Արևելյան Հայաստանի` Ռուսաստանին միանալու հետևանքով վերջնականապես կորցրեց կովկասյան տիրույթները (դրանից առաջ կորցրել էր Բաքուն, Դերբենտը, Գիլյան, Մազենդերան, Աստրաբադ նահանգները): Պարսկաստանը 20-րդ դար ոտք դրեց որպես սաստիկ հյուծված, տնտեսապես թույլ ու հետամնաց ֆեոդալական պետություն:

Պարսկաստանի հետընթաց դինամիկան պատկերացնելու համար բավական է նայել 19-րդ դարասկզբին նրա ունեցած աշխարհաքաղաքական կշռին ու ռազմաքաղաքական վիճակին, և դրանք համեմատել 20-րդ դարի առաջին տասնամյակի հետ: Եթե 19-րդ հարյուրամյակում Պարսկաստանն իրեն թույլ էր տալիս աշխարհի խոշորագույն կայսրության՝ Ռուսաստանի հետ խոսել ինչպես հավասարը հավասարի, ինչպես նաև պատերազմներ վարել նրա հետ (թեկուզև պարտությամբ), ապա հարյուր տարի անց այդ պետությունը, որ հեռու էր տեխնիկական ու արդյունաբերական զարգացումից, փաստորեն, վերածվեց Ռուսաստանի և Բրիտանիայի կիսագաղութի, իսկ ներքին հարցերում գործնականում կորցրեց իրական սուվերենությունը: Կապիտալիզմի սրընթաց զարգացման դարում Պարսկաստանը չկարողացավ օգտվել արդյունաբերական հեղափոխության պտուղներից, և 20-րդ հարյուրամյակում նրան անհրաժեշտ էր կա՜մ հետ բերել կորցրածը և կանգնել աշխարհի գոնե ոչ հետամնաց երկրների շարքում, կա՜մ էլ մնալ որպես պատմական հիշողություն:

Պարսկաստանի խնդիրը խորանում էր նաև նրանով, որ այլևս չլինելով կայսրություն` հանդես էր գալիս որպես բազմէթնիկ պետություն (խոսքը պարսկական այն տարածքների մասին է, որոնք համախումբ բնակեցված էին հրեաներով, հայերով, քրդերով, բելուջներով, ադրբեջանցիներով և այլն), իսկ պետության այդ տեսակը սովորաբար ենթակա է փլուզման՝ անկախ դարաշրջանի բնույթից, եթե երկրի տնտեսական և ռազմաքաղաքական ներուժը բավարար չէ միասնականությունը պահպանելու համար: Այսպիսով, 20-րդ դարի հենց սկզբից Պարսկաստանում նշմարվեց բարեփոխումների պահանջ, ինչն, ի վերջո, դրսևորվեց 1905-1911 թվականների, այսպես կոչված, «հակաիմպերիալիստական հեղափոխությամբ»: Իրականում դրա էությունն ամփոփված էր սահմանադրական լայն շարժման մեջ, որին աջակցեց բարձրագույն հոգևորականությունը, իսկ շահի կողմից սահմանադրության «չափել-ձևելուց»  հետո Թավրիզում սկսված ապստամբությունը, որը ճնշվեց Ռուսաստանի և Բրիտանիայի օգնությամբ, ավելի շուտ պայմանավորված էր բնակչության սոցիալ-տնտեսական աղետալի վիճակով: Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո Ռուսաստանը հեռացավ Պարսկաստանից` չեղյալ համարելով անիրավահավասար պայմանագրերը, որ պարտադրել էր ցարական կառավարությունը, թեև ավելի ուշ՝ 1921թ., վերադարձավ նոր պայմանագրի հիման վրա (ավելի ճիշտ, ամրագրեց վերադարձի հնարավորությունը), որը, անգլիա-պարսկական ստրկական համաձայնագրերի հետ մեկտեղ, կանխորոշեց երկրի ապագան քառորդ դարով:

ԹՈՒՐՔԻԱ. ԲՌՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՓՐԿԵԼՈՒ ԵՎ ԱՅԼ ՀԻՄՔԻ ՎՐԱ ՎԵՐԱԾՆԵԼՈՒ ԳՈՐԾԻՔ

Եթե աշխարհում կա մի ժողովուրդ, որն անվիճելիորեն ահռելի օգուտ քաղեց Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից, ապա դա թուրքերն են (թեմայից քիչ շեղվելով ասեմ, որ ընդհանրապես Հոկտեմբերյան հեղափոխությունը վիթխարի օգուտ բերեց թուրքական բոլոր ժողովուրդներին. բավական է ասել, որ ադրբեջանցիները, ղազախները, ղրղըզները, թուրքմենները, ուզբեկներն ազգային կայացման և վերածնման հնարավորություն ստացան լենինյան ազգային քաղաքականության և ԽՍՀՄ-ի շնորհիվ, իսկ դրա փլուզումից հետո սեփական պետականություն ստեղծեցին): Հիշեցնեմ 1915 թվականի անգլո-ֆրանս-ռուսական (գաղտնի) համաձայնագիրը, որը լուծարվեց 1917թ. խաղաղության դեկրետով, որի համաձայն Ստամբուլ քաղաքն ու սևծովյան նեղուցներն անցնում էին Ռուսաստանին, պայմանով, եթե մասնակցի պատերազմին մինչև հաղթական ավարտ: Ավելին, խորհրդային կառավարությունը (հավանաբար, հուսալով, թե թուրքական հեղափոխությունը կվերաճի սոցիալիստականի) դրանից հետո էլ անհիմն զիջումներ կատարեց Թուրքիային` հրաժարվելով Կարսի շրջանից և Սուրմալուի գավառից այն դեպքում, երբ կարող էր հավակնել ստանալու ողջ Արևմտյան Հայաստանը: Դրա դիմաց բոլշևիկները երախտագիտություն ստացան, երբ 1923թ. արգելվեց Թուրքիայի կոմունիստական կուսակցության գործունեությունը: Տապալված կայսրության նկատմամբ անհիմն մեղմ վարվեցին նաև հաղթող տերությունները` աչք փակելով հայերի ցեղասպանության վրա և անհրաժեշտ աջակցություն չցուցաբերելով հույներին, չխոսենք արդեն տարածքային «համաներման»  մասին: Մի խոսքով, ճակատագիրն այս անգամ էլ ավելի քան բարեհաճ գտնվեց օսմանական պետության նկատմամբ, որն այժմ կոչվում էր Թուրքիայի Հանրապետություն:

Եվ այսպես, հանրապետությունը հռչակվեց 1923 թվականին: Սուլթանությունն ու խալիֆությունը վերացվեցին: Իշխանության գլուխ անցավ արտակարգ ձիրքով օժտված քաղաքական գործիչ Մուսթաֆա Քեմալը, որին հետագայում կոչեցին Աթաթուրք (անունների մասին 1934 թվականի օրենքով այդ ազգանունը նրան շնորհվեց առանց հետագայում որևէ մեկի կողմից կրելու իրավունքի): Բարենորոգչի առջև ծառացած էր պետությունը վերստեղծելու խնդիրը: Բայց ինչպե՞ս հասնել դրան: Աթաթուրքը դիմեց աննախադեպ քայլի. երկրի տոտալ արևմտականացում և արդիականացում: Նա արմատախիլ արեց «օսմանությունը», և նոր ժողովուրդը ստացավ «թուրքեր»  անվանումը, նա հրաժարվեց հին այբուբենից և գործածության մտցրեց լատինատառը` հետևաբար հրաժարվելով նաև օսմանյան հոգևոր ժառանգության այն ահռելի մասից, որը խոչընդոտում էր արևմտականացմանը: Նա վերացրեց Ստամբուլի մայրաքաղաքի կարգավիճակը և ստեղծեց նորը` դրանով վերջ տալով հին սուլթանական բյուրոկրատիային և սկիզբ դնելով նորին՝ հանրապետականին: Ի դեպ, քիչ շեղվելով թեմայից՝ հարկ է նշել, որ ընդհանրապես մայրաքաղաքի տեղափոխությունը ժողովրդի և պետության համար քաղաքակրթական նշանակություն ունի, եթե պատմականորեն անհրաժեշտ է և գրագիտորեն իրականացված: Համաշխարհային պատմության մեջ նման խնդիրը նույնքան փայլուն լուծեց միայն Պետրոս Մեծը` վերջնականապես վերացնելով Մոսկովյան թագավորությունը և ստեղծելով Ռուսական կայսրություն: Իսկ նորագույն ժամանակներում կարող ենք առանձնացնել ղազախ առաջնորդ Նազարբաևին:

Հանրապետությունը հայտարարվեց աշխարհիկ պետություն, իսկ աշխարհականացման գործընթացն իրագործվեց ոչ առանց բռնության, ինչպես, ի դեպ, մնացած ամենը: Բավական է միայն հիշեցնել, որ տղամարդիկ սկսեցին կրել եվրոպական գլխարկներ, իսկ կանայք առանց չադրայի մնացին 1925 թվականին ընդունված օրենքի պարտադրանքով: Որևէ մեկը լսած կա՞ մի օրենքի մասին, որը 20-րդ դարում մարդուն ստիպի հագնել այս կամ այն բանը (բացառությամբ Իրանի՝ իսլամական հեղափոխությունից հետո): Անձամբ ինձ նման բան հայտնի չէ: Եվ ապա Աթաթուրքը չխանգարեց, որ երկրից «փախուստի»  դիմի վերջին փադիշահը, իսկ քիչ ավելի ուշ պառլամենտի որոշմամբ արտաքսեց Օսմանյան դինաստիայի ներկայացուցիչների ընտանիքների բոլոր անդամներին: Ինչ վերաբերում է նոր հանրապետության աշխարհաքաղաքական ընտրությանը, ապա այստեղ էլ ամեն ինչ միանշանակ էր. Մուսթաֆա Քեմալը վերցրեց արևմտյան հանրությանը մերձենալու ուղեգիծ` ռազմավարական նպատակ ունենալով լիովին միաձուլվել նրան:

Եթե Աթաթուրքը վստահում էր իրեն և սեփական ուժերին ու գիտեր, որ ունակ է իրագործել իր ծրագրերը, որքան էլ դրանք խորթ լինեին նոր թուրքական պետության մեջ, ապա չէր կարող վստահել իր իրավահաջորդներին այն պարզ պատճառով, որ հասարակությունը ցանկացած պահի կարող էր հրաժարվել երկրի արևմտյան ընտրությունից՝ նվազ հեղինակավոր առաջնորդի օրոք, քանի որ դրա համար օբյեկտիվ պատճառներն ավելի քան բավարար էին: Հետևաբար, արևմտյան ընտրանքը, պետության աշխարհիկ կերպը, արևմտականացման և արդիականացման շարունակությունն ունեին պաշտպանության կարիք: Ո՞վ կարող էր իրագործել այդ առաքելությունը: Բնականաբար՝ միայն նա, ով ստեղծեց թուրքական ազգն ու պետությունը և պահպանեց դրանք վեց հարյուրամյակ շարունակ:

Այսպիսով, երկրի աշխարհիկ կերպի պաշտպանությունը և նրա արևմտյան կուրսի երաշխավորումն ամրագրվեցին բանակի վրա:

ԻՐԱՆ. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՎՃՌՈՐՈՇ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԵՎ ՎԵՐԱՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ԺԱՄԱՆԱԿԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ, ՄԻՆՉԵՎ ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Այն, որ երկրի հետ պետք էր ինչ-որ բան անել, հստակ գիտակցում էին բոլորը: Իսկ կոնկրետ ինչ և ինչպես անելու հարցում արդեն լուրջ տարաձայնություններ էին սկսվում:

Եվ այսպես, ամեն ինչ սկսվեց անգլիացիների հուշմամբ կազմված և հոգևորականության ու շահի հավասար աջակցությանն արժանացած սահմանադրությունից, որտեղ հոգևոր առաջնորդները կարողացան հասնել իրենց համար բավական նպաստավոր հոդվածների. շահը համարվում էր պետության և գործադիր իշխանության ղեկավար, իսկ ուղղահավատ շիայականների գերագույն հոգևոր ղեկավար էր ճանաչվում 12-րդ անտես իմամ-փրկիչը: Սահմանադրական այս նորմի նշանակությունը դժվար է գերագնահատել: Պետությունը փաստացիորեն արդեն դե-յուրե համաձայնել էր, որ հասարակական գիտակցությունը կառավարվի հոգևորականության կողմից, իսկ ողջ խնդիրն այն էր, թե երբ էր հայտնվելու իմամ-փրկիչը: Դժվար է ասել, մտածո՞ւմ էր արդյոք շահն այն մասին, թե ինչ կկատարվի իր իշխանության հետ, եթե նա ինչ-որ ժամանակ հայտնվի: Ամեն դեպքում, ընդհուպ մինչև 1979 թվականը քչերն էին հոգևորականությանը դիտարկում որպես լուրջ քաղաքական ուժ, իսկ դարասկզբին շահն ուրիշ խնդիրներ ուներ:

Ակնհայտ էր, որ երկիրը պետք է ենթարկվի արևմտականացման, առանց որի արդիականացումը՝ երկրի զարգացման համար կենսականորեն անհրաժեշտ պայմանը ոչ մի հնարավորություն չուներ իրագործվելու: Սակայն իշխանության առջև ծառացած էր ոչ պակաս լուրջ մի խնդիր՝ աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումը:

Օգտվելով այն վակուումից, որ ստեղծվել էր Ռուսաստանի կողմից Իրանի ներքին գործերին միջամտելու հրաժարումից հետո, անգլիացիներն իրենց ազդեցությունը տարածեցին նաև ռուսական նախկին գոտու վրա: Այդ ժամանակաշրջանում հասարակության մեջ ուժգին սրվեցին հակաանգլիական տրամադրությունները, և խոշոր ռազմական գործիչ Ռզա խանը կարողացավ հասնել երկրում անգլիացիների ռազմական ներկայության վերացմանը` հիմնվելով խորհրդա-իրանական պայմանագրի վեցերորդ հոդվածի վրա, որում ամրագրված էր ամեն տեսակ հակախորհրդային գործունեության արգելանքն Իրանի տարածքում, ում կողմից էլ այն իրականացվեր, այդ թվում նաև երրորդ երկրների, իսկ պարսկական կառավարության կողմից այդ պարտավորության կատարման անհնարինության դեպքում Խորհրդային Միությունն իրեն իրավունք էր վերապահում պայմանագրի պայմաններն իրականացնելու գործում տեղի իշխանությանն օգնելու նպատակով զորք մտցնել Իրան: Այսպիսով, խորհրդային զորքի մուտքը կասեցնելու համար բրիտանական կառավարությունն ինքը դուրս հանեց իր զորքերը: 1925 թվականին Իրանում տեղի ունեցավ դինաստիայի փոփոխություն. ճարպիկ ռազմական գործիչ Ռզա խանը շահին համոզեց բուժման մեկնել Եվրոպա, իսկ հետո հրաժարվեց նրան հետ ընդունել` այդպիսով կատարելով պետական հեղաշրջում: Վերջ տրվեց Քաջարների դինաստիայի գրեթե երկուհարյուրամյա տիրապետությանը, որին փոխարինելու եկավ Փեհլևիների դինաստիան: Ռզա շահը հրաժարվեց հետևելիր թուրք գործընկեր Աթաթուրքի օրինակին, չնայած հանրապետական կառավարում սահմանելու կոչերին: Այստեղ, ինչպեսև 1906 թվականին, հոգևորականությունը սատարեց միապետին` գտնելով, որ աշխարհիկ հանրապետությունը չարյաց մեծագույնն է: Դինաստիայի փոփոխությունն Իրանի ժողովրդին բերեց մի շոշափելի օգուտ. Մաջարների հետ անցյալի գիրկն անցավ նաև կիսաֆեոդալական ազնվականությունը:

Իրանը փաստացիորեն հասավ ինքնուրույն արտաքին քաղաքականություն վարելու հնարավորության, ճիշտ է, հաշվի առնելով մեծ տերությունների կարծիքը, Ռզա շահը նույնպես բարեփոխումներ սկսեց թուրքական օրինակով: Դրա համար նրան փող էր հարկավոր, և նա փորձեց կրճատել անգլո-իրանական նավթային ընկերության շահույթներն անհիմն արտոնությունների հաշվին, սակայն այդ մտահղացումը տապալվեց անգլիացիների բացահայտ ռազմական շանտաժից հետո (բրիտանական նավատորմը Պարսից ծոցում խոշոր զորավարժանքներ անցկացրեց` շահին ազդանշան տալով, թե դրանք կարող են իրական ռազմական գործողություններ դառնալ), և շահը հասկացավ, թե որքան կապված են իր ձեռքերը սեփական երկրում: Այնժամ նա դիմեց մի քաղաքականության, որն այսօրվա Հայաստանում անվանում են «կոմպլեմենտար»  և սկսեց սիրաշահել այլ տերությունների` ձգտելով մանևրելու տարածք ձեռք բերել: Միապետը սերտ համագործակցության մեջ մտավ Գերմանիայի հետ, որից ստացավ տեխնիկական ահռելի աջակցություն (տրանս-իրանական երկաթուղու շինարարությունը, տրանսպորտային-հաղորդակցական ենթակառուցվածքներ և այլն) և բարեմաղթանքներ՝ ազատվելու անգլո-խորհրդային ճնշումից, ինչպեսև, բնականաբար, ահռելի գաղտնի գործակալություն (տարբեր տվյալներով՝ Իրանի տարածքում 400-ից մինչև 4000 մարդ էր աշխատում` ի բարօրություն Երրորդ Ռեյխի), ինչն էլ պատճառ դարձավ 1941 թվականին դեպի Իրանի հյուսիս խորհրդային ներխուժման համար (համաձայն 1921 թվականի պայմանագրի) և Ռզա շահի հրաժարականի՝ հօգուտ որդու: Իսկ անգլիացիները պատերազմը սկսվելուց հետո օկուպացրին երկրի հարավը: Այսպես ավարտվեց առաջին Փեհլևիի տիրապետությունը: Նրանից հետո որպես շոշափելի օգուտ մնացին արտասահմանում կրթություն ստացած 10.000 երիտասարդ մասնագետները, երկրի ձերբազատումը ֆեոդալիզմի վերջին մնացուկներից՝ ի դեմս վերջին Քաջարի սոցիալական նեցուկի և մոդեռնացման ծիլերը:

Այստեղ հարկ է հիշեցնել 1946 թվականին Իոսիֆ Ստալինի կողմից պարսկական պետությանը մատուցված նվերի մասին: Ավելի ճիշտ, նվերների, որոնք երկուսն էին. քրդական և ադրբեջանական հանրապետությունները երկրի տարածքում՝ Քրդստանի և Ադրբեջանի «ժողովրդավարական»  կուսակցությունների գլխավորությամբ: Լինելով իբր ինքնավար և գտնվելով Իրանի կազմում` դրանք իրականում շահի կառավարությունից անկախ պետական կազմավորումներ էին, որոնք Ստալինը պատրաստվում էր հետագայում միացնել իր կայսրությանը: Ավելին, շահը Ստալինին խոստացել էր ողջ Իրանը ժողովրդավարացնել այդ նոր հանրապետությունների օրինակով: 1947 թվականին Արևմուտքի ճնշմամբ և համաձայն եղած պայմանավորվածությունների` Խորհրդային Միությունը ստիպված էր զորքերը դուրս բերել Իրանից, իսկ նոր կազմավորված ինքնավարություններն արագորեն վերացան: Ստալինը, որ չէր սիրում իր նախաձեռնությունները կիսատ թողնել, այս անգամ չկարողացավ չզիջել Արևմուտքին և իր ջանքերը վերուղղորդեց Եվրոպայում կոմունիստական բլոկի շինարարությանը: Հավանաբար նրան հուշել էին, որ Մերձավոր Արևելքում նույնն անելն արդեն չափն անցնել կլինի: Մի խոսքով, շահն արագ վերականգնեց երկրի ամբողջականությունը (գործնականում՝ անարյուն. նոր հանրապետությունների ղեկավարներին միայն կախեցին): Այսպես ավարտվեց, ինչպես ձախ թևի պատմագիրներն էին ասում, «ազգային-ազատագրական շարժման»  ջախջախումը (ըստ էության` Իրանի հյուսիսում ստեղծված Քրդական հանրապետությունը պատմության մեջ քրդերի առաջին պետական կազմավորումն էր: Հավանաբար սրանով կարելի է բացատրել քրդերի կապվածությունը մարքսիզմին, որը հարևան Թուրքիայում գաղափարախոսություն դարձավ Քրդական աշխատավորական կուսակցության համար, որից նա մինչև օրս հանգիստ չունի: Կա մեկ այլ հետաքրքիր պահ: Պատճառներից մեկը (բազմաթիվներից), ըստ որի` քրդերը հաշտ են պարսիկների հետ և փաստորեն խաղաղ գոյակցում են նրանց հետ իսլամական հանրապետությունում, ի տարբերություն Թուրքիայի, ըստ երևույթին այն է, որ վաղ թե ուշ իրենք Իրանի տարածքում կունենան սեփական պետություն, քանի որ նախադեպն արդեն կա):

Պատերազմից հետո Իրանն ընկավ մեկ այլ տերության՝ Միացյալ Նահանգների ազդեցության տակ: Ընդհանուր առմամբ, արևմտյան երկրներն Իրանը դիտարկում էին որպես նավթային հավելուկ: Ողջ ածխաջրածնային ճյուղն անցավ արևմտյան ընկերությունների վերահսկողության տակ, իսկ այդ քաղաքականության դեմ գործելու վարչապետ Մասսադիկի փորձն ավարտվեց 1953թ. նրա տապալմամբ (ազգայնացման մասին ընդունված օրենքն այդպես էլ մնաց թղթի վրա): Ինչ վերաբերում է արդիականացմանը, ապա դրանից իրական օգուտ չեղավ, քանի որ արևմտյան ընկերությունները նույնիսկ ցանկություն չունեին Իրանի տարածքում զարգացնել նավթամշակման ոլորտը և բավարարվում էին միայն երկրից նավթահումք հանելով: Բնականաբար, դա ոչ թե առևտրական ընկերությունների քմահաճույքն էր, այլ արևմտյան տերությունների նպատակաուղղված քաղաքականությունը:

Այսպիսով, արևմտականացումը շահին բերեց միայն հոգևորականության սրընթաց աճող հակազդեցություն և ժողովրդի գիտակցության մեջ իր իսկ սերմանած ատելություն: 1960թ. շեմին երկիրը ողբալի սոցիալ-տնտեսական ցուցանիշներ արձանագրեց, որ նույնիսկ արդեն ամերիկացիներն էին ստիպված խոստովանել, որ այդ պետության հետ պետք է ինչ-որ բան անել, հակառակ դեպքում իրավիճակը կարող է դուրս գալ վերահսկողությունից: Նախագահ Քենեդին շահին հուշեց, որ անհրաժեշտ է ներքին բարեփոխումներ կատարել, քանի որ ոչ մի արտասահմանյան օգնություն չի կարող փոխարինել դրանց: Շահը հայտարարեց, այսպես կոչված, «սպիտակ հեղափոխություն»:

Դրա էությունն ամփոփված էր գյուղում ֆեոդալիզմի մնացուկներից վերջնականապես ազատվելու և ողջ տնտեսությունը մոդեռնիզացնելու մեջ: «Սպիտակ հեղափոխությունը»  կոչում են հեղափոխություն «վերևից»: Իրոք, հասարակությունը համակարծիք չէր դրա սկզբունքների հարցում, պառլամենտը հակազդում էր (քանի որ շոշափվում էին խոշոր ֆեոդալական հողատերերի շահերը), և շահը գործում էր միայնակ: Նա լուծարեց պառլամենտը, առաջինը հրաժարվեց իրեն պատկանող հողերից և մյուսներին էլ կոչ արեց հետևել իր օրինակին: Ագրարային ռեֆորմն ընթացավ փուլերով, իսկ հիմնական արդյունքն այն եղավ, որ հողազուրկ գյուղացիներին երկրում փոխարինեցին քիչ հող ունեցողները: Բնականաբար, դա ահռելի առաջխաղացում էր, սակայն բարեփոխումը չլուծեց գյուղատնտեսության խնդիրները: Գյուղմթերք արտահանողից Իրանը վերածվեց ներկրողի, քանի որ մասնահատված գյուղատնտեսությունն առաջին հերթին ծայրահեղ անարդյունավետ է և չի կարող աշխատանքի արտադրողականության թեկուզ շոշափելի աճ տալ, երկրորդ՝ այն սկսեց արտադրանքի մեծ մասն օգտագործել սեփական կարիքների համար: Սակայն շահի վարչակարգը որոշ ժամանակով խոշոր հենարան ձեռք բերեց` ի դեմս գյուղացիության, ինչը սակայն կորցրեց 70-ականներին՝ երկրի համատարած ուրբանիզացման և գյուղերի ամայացման հետևանքով: Խնդիրն այն էր, որ «սակավահողության»  կարճ ժամանակահատվածին հաջորդեց հողազրկումը. ձեռքի անարդյունավետ աշխատանքն ու պետական դոտացիայի բացակայությունը նպաստեցին գյուղացիների փախուստին դեպի քաղաքներ և գյուղում «կուլակության»  առաջացմանը: Արդյունքում` գյուղական բնակչությունը կրճատվեց ավելի քան 4 տոկոսով, իսկ նորահայտ քաղաքացիները, այնտեղ ավելորդ լինելով, միայն համալրեցին հակաշահական բողոքավոր ընտրազանգվածը:

Արտադրության ոլորտում «սպիտակ»  հեղափոխությունը հասավ ավելի մեծ հաջողությունների, թեև՝ ավելի հակասական: Ըստ էության` տնտեսության մեջ ձևավորվեցին օլիգարխական հարաբերություններ, իսկ ՀՆԱ էական աճն ազդեց միայն օլիգարխիայի շահույթների, ինչպես նաև շահի գանձարանի վրա, որի մեծ մասը ծախսվում էր հատուկ ծառայությունների, ռազմական կարիքների վրա (1970-ական թվականներին պաշտպանության ծախսերը մեծացան 20 անգամ): Միաժամանակ տեսակետ կա, որ նույնիսկ արտադրության սրընթաց աճը չամրացրեց երկրի տնտեսական ինքնուրույնությունը, քանզի հիմնականում ձեռք էր բերվում «հավաքովի»  արդյունաբերության հաշվին, իսկ 1970-ականների ճգնաժամի նավթադոլարների հոսքն այնքան էլ արդյունավետ չէր իսկական շուկայի զարգացման տեսանկյունից: Իրականացվեցին նշանակալից ներդրումներ բազմամիլիարդանոց փքուն ծրագրերի (օրինակ, օդանավակայանի), ինչպես նաև խոշոր արդյունաբերական օբյեկտների վրա: Բայց շահի կառավարությանը չհաջողվեց դիվերսիֆիկացնել տնտեսությունը` ի տարբերություն արաբական նավթային երկրների, բայց ամենագլխավորը՝ չհաջողվեց (ավելի ճիշտ, ցանկություն չկար) ներդնել ազատ շուկայի տարրեր:

Այսօր կան լայն տարածված տեսակետներ, թե «սպիտակ»  հեղափոխությունը կործանեցին իր իսկ չափազանց սրընթաց տեմպերը և 1970-ական թվականներին նավթի բարձր գները: Բնականաբար, իրանյան իրականության հանդեպ այս գնահատականը ոչ մի քննադատության չի դիմանում, քանզի զարգացման բարձր տեմպերը ոչ մի կերպ չեն կարող կործանարար լինել: Կործանարար եղան տնտեսության օլիգարխացումը և դրանում բնակչության լայն շերտերի գործունեության անհնարինությունը, այլ կեպ ասած, նրանք դուրս մղվեցին երկրի տնտեսական իրականությունից: Գործարարության իրավունքներ, ազատություններ և հնարավուրություններ ուներ մարդկանց միայն բավական նեղ մի շրջանակ, որոնց շնորհիվ էլ գրանցվում էին աճի բարձր տեմպերը` ոչ մի կերպ չանդրադառնալով բնակչության մեծամասնության վրա:

Արտաքին քաղաքականության մեջ Իրանը դարձավ արևմտյան հանրության շահերի կրողը, թեև զարգացնում էր հարաբերությունները ԽՍՀՄ-ի և նրա դաշնակիցների հետ: Այդ գործում շահն առաջնորդվում էր պրագմատիստական նկատառումներով. օրինակ, կառուցվեց գազատար, որն իրանական գազը մատակարարում էր անդրկովկասյան հանրապետություններին` դրա դիմաց ապահովելով ԽՍՀՄ-ի գազի մատակարարումը Արևմուտք՝ իրանա-եվրոպական համաձայնագրերով:

Ներքին քաղաքականության մեջ շահն իրեն դրսևորում էր որպես մի մարդ, որն իրենից մեկ քայլ առաջ ոչինչ չի տեսնում: Ընդդիմության հետ երկխոսելու փոխարեն նախընտրում էր տոտալ ճնշում գործադրել նրա նկատմամբ (թեև բոլոր հնարավորություններն ուներ մատների վրա խաղացնելու) և նույնիսկ դիմեց ամենահեղինակավոր իմամ Խոմեյնիին երկրից արտաքսելու քայլին: Իսկ սոցիալական քաղաքականությունն այնպիսին էր, որ նրա վարչակարգին աջակցող բնակչության ոչ մի շերտ չէր թողել: 1979 թվականին ամպրոպը պայթեց (թեև դա ամպրոպ էր միայն շահի և նրա արևմտյան դաշնակիցների համար): Այդ ամպրոպն աննախադեպ էր ոչ միայն հիմնահատակ փոփոխությունների, պետության ողջ սոցիալական ներկառուցվածքի վերանայման, հասարակական համակեցության բազային սկզբունքների առումով, այլև նրանով, ինչ նախորդել էր դրան: Իսկ նախորդել էր արտակարգ տնտեսական աճը, որը նմանը չուներ համաշխարհային պատմության մեջ և 1973-1978թթ. կազմել էր միջին հաշվով… 26 տոկոս (այս նիշը վերաբերում է արտադրության աճին: Իսկ ՀՆԱ աճի դինամիկայի մասին ճշգրիտ տվյալներ չունենք, բայց միանշանակ կարելի է ասել, որ նշված ժամանակաշրջանի իրանյան ՀՆԱ աճը մինչ օրս էլ աշխարհում մնում է չգերազանցված): Իրանի 1979թ. իրադարձությունները պարզորոշ ցույց տվեցին, որ հեղափոխություններ լինում են ոչ միայն այնտեղ, որտեղ աղետալի սոցիալ-տնտեսական կատակլիզմներ են տեղի ունենում, այլ ավելի շատ դրանք սպասվում են այն իրավիճակներում, երբ տարբեր լեզուներով խոսող իշխանության և հասարակության միջև խորացող անդունդն օպերատիվ կերպով լրացնում են երրորդ ուժերը: Հետևաբար, ցանկացած ոչ ժողովրդավարական վարչակարգ դատապարտված է, եթե թույլ է տալիս, որ այդ անդունդը գոյանա և չի կարողանում խանգարել իրեն թշնամի ուժերով դրա լցվելուն:

ԹՈՒՐՔԻԱ. ԲՌՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆՆ ՈՒ ՆՐԱ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԸՆՏՐԱՆՔԸ ՊԱՀՊԱՆԵԼՈՒ ՄԻՋՈՑ

Գալով իշխանության` Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքն ուներ գործողությունների երեք տարբերակ. կա՜մ պետք է հաստատեր հանրապետական պատյանով մատուցվող արևելյան բռնապետություն (ինչպիսին Սադամինն էր), կա՜մ պիտի վերականգներ սուլթանությունն ու հիմներ սեփական դինաստիա (վերացնելով միայն խալիֆությունը), կա՜մ կառուցեր ժողովրդավարական հանրապետություն: Նա ընտրեց երրորդ և ամենադժվար տարբերակը` գիտակցելով, որ առաջին երկուսի դեպքում իր առջև կփակի ուղին դեպի Արևմուտք: Այստեղ հանդես եկավ «պետականակերտությունը», որն այնքան բնորոշ է թուրքական գենոտիպին: Չէ՞ որ սովորաբար այն քաղաքական գործիչները, որոնք իշխանության են գալիս դարաշրջանների կցակետում, իրենց այլ կերպ են պահում և առաջին հերթին հոգում են սեփական իշխանության և այն պահպանելու մասին, իսկ հետխորհրդային տարածքի դառը փորձը, և ընդհանրապես արևելյան աշխարհի պետությունների ճնշող մեծամասնության փորձը դրա վառ հաստատումն է: Ըստ էության` Աթաթուրքի ընտրանքը մենք կարող ենք սխրանք համարել, քանզի նա պետության շահերն ավելի բարձր դասեց անձնականից, ընտանեկանից, չնայած իրեն սուլթան և նույնիսկ խալիֆ հռչակելու բազմաթիվ կոչերին: Բայց դա կրկնակի սխրանք էր, քանի որ լուծեց խոշորագույն քաղաքակրթական խնդիր:

Բանն այն է, որ Աթաթուրքի ուղեգիծն իրականում նոր մշակութա-քաղաքակրթական ինքնություն ընդունելն էր: Ի տարբերություն անցյալի այլ մեծ բարեփոխիչների (օրինակ Պետրոս I-ի), որոնք բավարարվում էին արևմտականացմամբ հանուն մոդեռնացման, Աթաթուրքn ավելի առաջ գնաց և որոշեց արևմտյան հանրության անդամ դարձնել այն պետությունը, որ դեռևս տասը տարի առաջ արևելյան խոշորագույն միապետություն և խալիֆություն էր: Բնականաբար, դրա համար էական պատճառներ ուներ: Դրանցից առաջինն ու գլխավորն այն էր, որ Թուրքիան չէր կարող իրեն հարմարավետ զգալ Արևելքում (հարազատ միջավայրում) առանց տերության կարգավիճակի և մեծության, քանզի այդպես տնօրինեց պատմությունը: Հարևան ժողովուրդներից ոչ մեկի հետ, լինեին քրիստոնյաներ, թե մահմեդականներ, նա չէր կարող ջերմ, բարեկամական հարաբերություններ ունենալ: Եւ ինչո՞ւ խոսել 20-ական թվականների մասին, երբ այսօր էլ` հանրապետական ուղին բռնելուց 80 տարի անց, Թուրքիան գործնականում բարեկամներ չունի Արևելքում, իսկ եթե ինչ-որ մեկին կարող է այդպես կոչել, ապա դա… Իսրայելն է՝ իսլամական աշխարհի թիվ մեկ թշնամին: Այսպիսով, Թուրքիան հարազատ քաղաքակրթական միջավայրում մեծություն ու հարմարավետություն կարող էր ձեռք բերել միայն հարկադրանքով և կայսրության կարգավիճակով, որի դարաշրջանը պատմության գիրկն անցավ համաշխարհային պատերազմում կրած պարտությամբ և նոր աշխարհակարգի ստեղծմամբ: Աթաթուրքը դա հիանալի գիտակցում էր և, լինելով ազգայնամոլ, որոշում ընդունեց իր ժողովրդի համար երջանկություն որոնել Արևմուտքում և այնտեղ հասնել նոր վեհության: Բացի դրանից, նախկին ինքնության պահպանումը հարազատ քաղաքակրթական միջավայրում թույլ չէր տա ծայրաստիճան հետամնաց երկրին զարգանալ տնտեսապես, տեխնոլոգիապես և այլն, ինչը ժամանակի ընթացքում կհանգեցներ նրա տրոհմանը բազմաթիվ ազգային պետությունների: Բայց թե ինչ հաջողվեց Թուրքիային ինքնությունը փոխելու ընթացքում, բացի ամբողջականության պահպանումից, կխոսենք քիչ ավելի ուշ: Իսկ հիմա վերադառնանք հանրապետության առաջին տարիներին:

Եվ այսպես, եվրոպական ժողովրդավարական հանրապետության կառուցում՝ սուլթանության և խալիֆության հիմքի վրա: Աթաթուրքին անհրաժեշտ էր նախ` ստեղծել պառլամենտական, նախագահական, կառավարական ինստիտուտներ և ավանդույթներ, ինչպես նաև թուրքերին սովորեցնել ընտրելու և ընտրվելու արվեստը: Երկրորդ՝ անհրաժեշտ էր բազա ստեղծել բազմակուսակցության առաջացման համար, քանզի ոչ մի ժողովրդավարական հանրապետության մասին խոսք անգամ չի կարող լինել առանց բազմակուսակցական քաղաքական համակարգի: Հենց այդ պատճառով նա թույլ տվեց արևմտյան ուղեգծից դժգոհ իր զինակիցներից մի քանիսին զատվել իր կուսակցությունից (Ժողովրդա-հանրապետական կուսակցություն) և ստեղծել նորը, որը կոչվեց Հանրապետական-առաջադեմ: Սակայն արևմտյան ուղղվածության իր աշխարհիկ ռեֆորմներն իրագործելու առաջին իսկ տարիներից Աթաթուրքը դաժան հակընդոստության բախվեց հասարակության շատ շերտերի, այդ թվում նաև իր նախկին զինակիցների կողմից, որոնք աջակցեցին քրդերի ապստամբությանը՝ շեյխ Սայիդի գլխավորությամբ: Հասկանալով, որ ավելի ճիշտ է խնդիրն արմատախիլ անել և թույլ չտալ, որ մետաստազներն ավելի խորը տարածվեն, հանրապետության առաջին նախագահն ապստամբությունը խեղդեց արյան մեջ, իսկ նախկին ընկերների կուսակցությունը փակեց: Դա հստակ ազդանշան էր հասարակությանը, որը վերջնականապես գիտակցեց, որ երկրի համար իրոք եկել են նոր ժամանակներ, իսկ անցյալին վերադառնալու մասին արդեն խոսք անգամ չի կարող լինել: Ապա հետևեցին բռնությունն ու ռեֆորմների տարածումը, որոնց մի քանի բնորոշ պահերի մասին արդեն համառոտ նշել ենք (մասնավորապես, «գլխարկների օրենքը»  և այլն): Ուշագրավ է, որ Աթաթուրքը կուսակցական շինարարության ևս մեկ փորձ արեց: Առավել ուշագրավ է այն, թե այդ մասին ինչ են գրում թուրքական աղբյուրները: Աչքի անցկացնենք դրանցից մեկը. «Աթաթուրքը երազում էր բազմակուսակցական համակարգի մասին: Հենց այդ պատճառով էլ նա հանձնարարեց նախկին վարչապետ Ֆեթհի Օքյարին ստեղծել Ազատ կուսակցությունը: Այդ կազմակերպությունը, որը գլխավորեց Ֆեթհի Օքյարը, որը հայտնի է Իսմեթ Ինենյուի (նախկին Իսմեթ փաշան, Թուրքիայի հանրապետության առաջին վարչապետը և երկրորդ նախագահը՝ Աթաթուրքի մահից հետո) հետ ընդդիմությամբ, մեծ աջակցություն ստացավ ժողովրդի կողմից և սկսեց սրընթաց թափ հավաքել: Իզմիրի տխրահռչակ դեպքերի հետ կապված (Իզմիրը հակաքեմալականների կենտրոնն էր, որտեղ հավաքվել էին Աթաթուրքի բոլոր երևելի ընդդիմախոսները: Աղբյուրը լռում է, թե այստեղ կոնկրետ որ դեպքի մասին է խոսքը, սակայն այն տարիներին Իզմիրում դժգոհության բազմաթիվ ակցիաներ կազմակերպվեցին, այդ թվում՝ նաև բռնի), այդ քաղաք Ֆեթհի Օքյարի ուղևորության ժամանակ, Ազատ կուսակցությունը 1930թ. նոյեմբերի 17-ին հայտարարեց ինքնալուծարման մասին»: Ուշագրավն այն է, որ դժվար թե երբևէ ռուսական կամ հայկական դասագրքերում գրեն, թե նախագահ Պուտինը հանձնարարեց խոսնակ Միրոնովին ստեղծել «Ժիզն»  կուսակցությունը, իսկ հետո այն միացնել «Ռոդինա»  և կենսաթոշակառուների կուսակցություններին, իսկ նախագահ Քոչարյանը հանձնարարեց օլիգարխ Ծառուկյանին ստեղծել «Բարգավաճ Հայաստան»  կուսակցությունը՝ դրանով փոխարինելու համակրանքից զրկված Օրինաց երկրին»: Կարծում եմ` այնուամենայնիվ, ավելի լավ է իրերը կոչել իրենց անուններով, իսկ եթե ոչ, ամեն դեպքում հակառակն այնքան էլ ճիշտ չէ: Գտնում եմ, այստեղ մտածելու բան կա…

Այսպիսով, լիովին հաջողելով նոր բյուրոկրատիայի և պետական կառուցվածքի ստեղծումը` Աթաթուրքը բազմակուսակցականության առումով անհաջողություններ կրեց: Կարծում եմ` դա չի կարելի համարել նրա անձնական ձախողումը, ավելի ճիշտ, այլ կերպ չէր կարող լինել: Բանն այն է, որ Աթաթուրքն իրեն հավասարը չուներ ո՜չ քաղաքական գործիչների շրջանում, ո՜չ անձնական տաղանդների առումով, ո՜չ ժողովրդի կողմից ընդունված լինելու աստիճանով: Հետևաբար նրա կուսակցությունը (Ժողովրդա-հանրապետական) երկու տասնամյակ շարունակ կրեց երկրի քաղաքական դաշտին իշխելու մենաշնորհը: Սակայն, ներկայացված լինելով մեկ քաղաքական կազմակերպության մեջ, այն չէր կարող միատարր լինել, ինչպեսև Թուրքիայի բնակչությունը՝ իր էթնիկական, դավանաբանական, գաղափարախոսական հատկանիշներով: Հետևաբար՝ ԺՀԿ-ում, ինչպես ժամանակին ԽՄԿԿ-ում, հավաքված էր ծայրահեղորեն տարբեր մարդկանց զանգված` քաղաքական և գաղափարախոսական ամենաբազմազան նախասիրություններով: Դրանից կարելի էր ենթադրել, թե ԺՀԿ-ին սպասվում է ԽՄԿԿ-ի, իսկ Թուրքիային՝ Խորհրդային Միության ճակատագիրը: Այդպես էլ կլիներ, եթե չլիներ ազգի և պետության անվտանգության ազգային ու քաղաքականազերծ երաշխավորը՝ բանակը:

Սակայն որոշակի առումով կարելի է եզրակացնել, որ Աթաթուրքի քաղաքականությունը փակուղային էր: Ուղեգիծ ընտրելով դեպի Արևմուտք` նա կտրուկ մերժեց ժողովրդին ազատություններ տալու հնարավորությունը, իսկ արևմտականացումը 20-րդ դարում, ի տարբերություն երկուհարյուրամյա վաղեմության, արդեն պահանջում է հասարակական կյանքի ազատականացում և անհնար է առանց դրա: Իսկ թե ինչ սպառնալիքներ էր կրում թուրքական իրականության ազատականացումը, ակներևաբար ցուցադրեց քաղաքական գործընթացի զարգացումը Աթաթուրքի մահից հետո: Իսկ զարգացումը լիովին բնական էր. Աթաթուրքի կուսակցությունը պառակտվեց, և դրանից տրոհվեց ազատական տրամադրված քաղաքական գործիչների մի խումբ: 1946թ. հիմնադրելով Թուրքիայի Ժողովրդավարական կուսակցությունը` նրանք նույն թվականին մտան պառլամենտ, իսկ 1950թ. ընտրությունների արդյունքով ինքնուրույն կազմավորեցին կառավարություն:

Ժողովրդավարական կուսակցության հայտնվելով սկսվեց թուրքական քաղաքականության զարգացման նոր փուլը: Համառոտ շարադրելու համար ասեմ, որ իրավիճակը նույնն էր, ինչ 1990-91թթ. Ռուսաստանում, որտեղ իբր ազատական կոմունիստների մի խումբ, դուրս գալով ԽՄԿԿ-ից, ընկավ արևմտյան արժեքների հետևից ու սկսեց անցկացնել «ազատական»  տնտեսական բարեփոխումներ: Թուրքական ռեֆորմների էությունն աննախադեպ գանձագողությունն էր, կոռուպցիայի ծաղկումը և արժեքների փոփոխման փորձը` ուղեկցված տնտեսական հարաբերությունների և հասարակական կյանքի ազատականացմամբ և բնակչության սոցիալ-տնտեսական վիճակի վատթարացմամբ, ինչպես որ Ռուսաստանում էր: Սակայն բանը չհասավ սոցիալական պայթյունին, քանզի ներազդեց բավական հետաքրքիր մի առանձնահատկություն:

Հարցն այն էր, որ հասարակական կյանքի ազատականացումն օգուտներ բերեց բնակչության բոլոր շերտերին: Չէ՞ որ քաղաքացիական ազատություններ տալով ոմանց` չի կարելի չտալ մյուսներին: Մի խոսքով, յուրաքանչյուրն օգտվեց ազատականացումից յուրովի. ծայրամասերում երկրորդ շնչառություն ստացավ դեռևս 20-ական թվականներին Աթաթուրքի կողմից արմատախիլ արված բազմակնությունը, վերակենդանացան կրոնական հաստատությունները, իսկ խոշոր քաղաքներում թափ հավաքեցին «արևմտյան»  միտումները: Ինչպես առաջինը, այնպես էլ երկրորդը կործանարար էին պետության և Աթաթուրքի գլխավոր ուղեգծի համար, և հասարակության մեջ աճում էր պառակտումը: Կարելի է բերել էլի բազմաթիվ նմանություններ թուրք ռեֆորմատորների և երեսուն տարի անց նրանց ռուսաստանյան գործընկերների միջև: Տնտեսության ոլորտում ծախեցին այն ամենը, ինչ հնարավոր էր ծախել, իսկ ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունները ձեռք բերեցին առաջնահերթ նշանակություն: Հենց այդ ժամանակաշրջանում ամերիկացիներն ամրապնդեցին իրենց տնտեսական ու ռազմաքաղաքական դիրքերը Թուրքիայում, բազաները վարձակալվեցին ծայրահեղ արտոնյալ պայմաններով, որոնք երբեմն հակասում էին թուրքական շահերին: Ավելին, ռազմական համագործակցությունը նոր նկարագիր ձեռք բերեց. դեմոկրատների օրոք Թուրքիան ընդունվեց ՆԱՏՕ և ամերիկյան քաղաքականության առաջատարների շարքում նույնիսկ մասնակցեց կորեական պատերազմին: Բայց կարելի է բերել և այլ ապշեցուցիչ համանմանություններ: Օրինակ, ծայրահեղականությունը, որ բնորոշ է ինչպես սրանց, այնպես էլ մյուսներին ու դրսևորվում է որևէ այլ կարծիքի բացառմամբ: Հիշենք Գայդարի բազմաթիվ կոչերը Նովոդվորսկայային և շատ այլոց՝ ՌԴ կոմկուսը փակելու անհրաժեշտության մասին: Զվարճալի է, այնպես չէ՞: Գաղափարախոսությունը, որը կոչված է ազատություն ապահովել բոլորի համար, հանկարծ ձեռք է բերում տոտալիտարիզմի երանգներ` տեսնելով ուժեղ հակառակորդի, որը խփում է իր ցավոտ տեղերին: Թուրքիայում ազատականները բանն այնտեղ հասցրին, որ նույնիսկ սկսեցին խոչընդոտել տարածաշրջաններում ընտրողների հետ հանդիպումներ ունենալու նույնիսկ լեգենդար Իսմեթ Ինենյուին, իր՝ Աթաթուրքի իրավահաջորդին ու հայրենի քաղաքականության նահապետին: Եվ ապա՝ աննախադեպ պոպուլիզմը: Երկրում կոռուպցիա սերմանած վարչակարգը հանկարծ սկսեց պայքարել դրա դեմ: Երբ կառավարողներն առավոտյան ժամը ութից մինչև երեկոյան վեցը գողանում են սեփական ժողովրդից, իսկ երեկոյան եթերից կոչ անում պայքարել կոռուպցիայի դեմ, ապա միակ բանն, ինչի ընդունակ են, արգելելն է «քաղաքացիներին միայնակ այցելել պետական հաստատություններ», և դրա համար նոր օրենքով պահանջվում էր չինովնիկներին այցելել առնվազն երեք հոգով: Այսինքն, արգելվում էր նրանց մոտ գնալ մենակ, որպեսզի հանկարծ այցելուից կաշառք չպահանջեին, այն դեպքում, երբ ևս երկու վկաների ներկայությունը կարող էր կանխել այդ անօրինությունը:

Մի խոսքով, ազատական ժողովրդավարների տասնամյա կառավարման արդյունքը Թուրքիայում արտահայտվեց իշխանության կոռումպացմամբ, տնտեսական անկումով, հասարակության նկատելի իսլամացումով, չափից ավելի արևմտականացմամբ և ազատականացմամբ: Այդ ամենն արդեն սպառնալիք էր ազգային անվտանգությանը, և 1960թ. մայիսյան վաղ մի առավոտ դեմոկրատական վարչակարգը զոհ գնաց ռազմական հեղաշրջմանը: Երկրում իշխանությունն անցավ զինվորականներին, իսկ ողջ վարչակազմը (թվով 15 մարդ) դատապարտվեց մահապատժի. երեքը գնդակահարվեցին (վարչապետ Ադնան Մենդերեսը, ֆինանսների և արտաքին գործոց նախարարները): Մյուսները հետագայում ներման ենթարկվեցին: Այստեղ չեմ կարող չնշել ևս մեկ նմանություն մեր երկրների միջև: Նախկին ազատական գանձագողերի մահվան դատավճիռները կայացվում էին միանգամայն տխմար մեղադրանքներով: Երկիրը թալանած և ծանրագույն ճգնաժամի հասցրած մարդկանց մեղադրում էին բացարձակ մանրուքների մեջ: Օրինակ, վարչապետ Մենդերեսին ուղղված մեղադրականի կետերում կային այնպիսիք, ինչպես ասենք՝ սիրային հարաբերություններ հեռուստատեսության հաղորդավարի հետ և իրավասությունների այլ անհեթեթ գերազանցումներ, անչափ «հարստություն» ` արտահայտված երկու ավտոմեքենաներով և դրանց անվադողերով (միլիարդ կազմող ունեցվածքից) և այլն: Դա հիշեցնում է Խոդորկովսկու գործը, որին իրականում ձերբակալեցին ստվերային քաղաքական գործունեության (չէ՞ որ պատգամավորներին կաշառելը և՜ նրանց ստվերայնացված վերահսկումը պետական հանցագործություն է), և՜ պետությանը կողոպտելու պատճառով, այնինչ, դատեցին մանր խարդախության ու մի խղճուկ, հալից ընկած «Ապատիտ»-ի և այլ մեղադրանքով: Կարծում եմ` այստև էլ մտածելու բան կա...

Այսպիսով, 1960թ. հեղաշրջումը իրավիճակը կարգավորեց: Ռազմական վարչակարգը մեկուկես տարի անց իշխանությունը հանձնեց քաղաքացիական վարչակազմին` նախապես ընդունելով նոր սահմանադրություն և դրա մեջ կրկնելով Աթաթուրքի ուղեգծին հավատարմության մասին կետերը: Սակայն հակասությունները պահպանվեցին: Ժողովրդավարների կողմից խթանված կրոնական հաստատությունների վերածնունդը սկիզբ դրեց հասարակության իսլամականացմանը, որը թափ էր հավաքում, իսկ հակաամերիկանիզմը դարձավ իրողություն: Միաժամանակ իրենց զգալ տվեցին ազգային փոքրամասնությունները (ամենամեծ գլխացավանքը գալիս էր քրդերից), ահաբեկչությունը, և առանձին տարածաշրջաններում ռազմական դրությունը սովորական երևույթ դարձավ, իսկ 1968թ. սեքսուալ հեղափոխությունը համարժեք արտացոլում գտավ թուրքական իրականության մեջ. երիտասարդությունը կտրուկ ակտիվացավ և դարձավ քաղաքական գործընթացի իրական սուբյեկտ: Զուգահեռաբար շարունակվեց կուսակցական շինարարությունը: Երկրում արդեն գործում էին տասնյակ կուսակցություններ` լրացնելով քաղաքական գաղափարախոսական ողջ տարածքը: Ընտրական ավանդույթները վերջնականապես արմատավորվեցին, իսկ ազատ ու ազնիվ ընտրությունները դարձան իրականություն: Ըստ էության՝ այլ կերպ չէր էլ կարող լինել. չէ՞ որ երկրի իսկական տիրոջ համար բացարձակապես միևնույնն է, թե որ ուժը կկառավարի երկիրը, քանի որ ցանկացած պահի նա ի վիճակի է բոլորին դնել իրենց տողը: Միակ բանը, որ պետք է տիրոջը, Աթաթուրքի ուղեգծին հետևելն է, իսկ մի քայլ աջ, մի քայլ ձախ, և նա կասի իր ծանրակշիռ խոսքը: Հանրապետության պատմության մեջ այդ ծանրակշիռ խոսքը երկրորդ անգամ ասվեց 1980թ. սեպտեմբերի 12-ին:

Այստեղ հատկանշական է այն, որ դրանից դեռևս 9 տարի առաջ գլխավոր շտաբը հանդես եկավ հուշագրով, որը ստորագրել էին շտաբի պետը և զինված ուժերի տեսակների գլխավոր հրամանատարները: Ըստ էության՝ դա «դեղին քարտ»  էր քաղաքացիական իշխանություններին. դրանում ասվում էր, որ եթե չստեղծվի վերկուսակցական կառավարություն, որը վերջ կդնի տեռորին ու անարխիային և կառողջացնի տնտեսական իրավիճակը, ապա ռազմական ընտրախավը ողջ իշխանությունը կվերցնի իր ձեռքը: Հաջորդ օրն իսկ, արյունահեղությունից խուսափելու համար, վարչապետ Դեմիրելը նախագահ Ջեվդեդ Սումային հանձնեց հրաժարականի խնդրագիր, իսկ երկրում մտցվեց արտակարգ իրավիճակ (սահմանադրության շրջանակներում), որը ձգվեց 2 տարի: Սակայն 70-ական թվականների երկրորդ կեսը նշանավորվեց լարվածության, տնտեսական ճգնաժամի խորացմամբ, ինչպես նաև ծայրամասերում ստեղծված քաոսով ու բռնությամբ, ինչին պետք էր դիմակայել ռազմական դրությամբ:

Հեղաշրջումն ընթացավ սովորականի պես. այս անգամ, բացի կառավարությունից, ձերբակալվեցին կուսակցությունների մեծամասնության բարձրագույն ղեկավարները, թեև մահապատժի ոչ մեկը չարժանացավ, քանզի պատճառներ չկային. գանձագողությունը երկրում արդեն վախեցնում էր հնարավոր գանձագողերին՝ ժողովրդավարների գնդակահարությունից հետո: Համառոտ ընդհանրացնենք օբյեկտիվ նախադրյալները. աճող հակաամերիկանիզմ, 70-ականների վերջերի տնտեսական ծանր ճգնաժամ, ազգային փոքրամասնությունների ակտիվացում (թեև Քրդական աշխատավորական կուսակցությունը մարտական գործողություններ սկսեց 1983 թվականին, այն հիմնադրվել էր 1978-ին և արդեն սկսել էր գործել), ազատականների կողմից սաղմնավորված և արդեն իրականություն դարձած իսլամիզմ և, վերջապես, աշխարհիկ (ավելի մեծ չափով) և կրոնական աջ ծայրահեղականության ակտիվացում, ինչն արտահայտվեց տեռորով ու բռնությամբ (արտակարգ դրության ռեժիմի օրոք երկու կառավարությունների ղեկավար Նիհաթ Էրիմը, վերջիվերջո, սպանվեց իր տան մոտ): Գեներալների համբերության բաժակը լցրած վերջին կաթիլը Իրանի իսլամական հեղափոխությունն էր, որը հիացմունքով ընդունվեց թուրքական համապատասխան շրջանակներում, և սպառնում էր տարածվել դեպի Արևմուտք:

Սակայն ռազմական վարչակարգը, կարողանալով լուծել քաղաքական խնդիրները, չէր կարող գործերը կարգավորել տնտեսության ոլորտում: Դա առիթ դարձավ ռազմական կառավարություն հրավիրելու Թուրգութ Օզալին (հետագայում վարչապետ և նախագահ) և հնարավորինս արագ իշխանությունը հանձնելու քաղաքացիական վարչակազմին: Նվազագույն ժամկետներում մշակվեց նոր սահմանադրություն, անցկացվեցին ընտրություններ և ընտրվեցին իշխանության մարմիններ:

Թուրգութ Օզալը դարձավ «թուրքական տնտեսական հրաշքի»  հայրը, և 80-ականների ողջ ժամանակահատվածն անցավ արդյունավետ տնտեսական աճի ազդեցության տակ: ԽՍՀՄ-ի փլուզման հետ մեկտեղ, Թուրքիայում նշանակալիորեն աշխուժացավ պանթյուրքիզմի գաղափարը, և շատերն իրենց հայացքն ուղղեցին դեպի Տաշքենդ: Սակայն պանթյուրքիզմը հակասում էր Աթաթուրքի ուղեգծի բուն էությանը, քանզի Տաշքենդի և Բաքվի հետ ԵԽ չես մտնի, բացի այդ, դա գործնականում իրականացնելը գրեթե անհնար էր: Հետևաբար, այդ գաղափարն ի վիճակի էր սնել ազգայնամոլությունը թերևս միայն հենց Թուրքիայում և ոչ ավելին:

Օզալից հետո ընկած ժամանակահատվածը համարյա ոչնչով չնշանավորվեց: Կառավարությունները փոխարինում էին մեկը մյուսին (կախված ներքին և գլոբալ տնտեսական կոնյունկտուրայից): Եթե կա մի բան, որ կարող է ուշադրություն գրավել, ապա դա 1997թ. հերթական «դեղին քարտն»  էր՝ կառավարության ավանդական հրաժարականով և զինվորական ղեկավարության թելադրանքով՝ ելնելով հակաաշխարհիկ ուժերի ակտիվացումից, և 2001թ. տնտեսական խոշորագույն ճգնաժամը, իսկ հետո արդեն իշխանության եկավ ներկայիս վարչապետի կուսակցությունը, որը կառավարում է երկիրն առ այսօր: Տնտեսության ոլորտում գործերը կարգավորվեցին. ՀՆԱ-ի աճը կազմեց 7,4 տոկոս, արտադրության աճը՝ 5,9 տոկոս, ՀՆԱ-ն՝ 584,5 մլրդ, բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնող ՀՆԱ-ն՝ 8.400 դոլար (բնակչության գնողունակության մասին 2005թ. տվյալներով: Թուրքիային և Իրանին վերաբերող տնտեսական և ժովորդագրական բոլոր տվյալներն այստեղ և հետագայում բերված են ԱՄՆ ԿՀՎ պաշտոնական կայքէջից): Ինչպես տեսնում ենք, տնտեսական ցուցանիշներով Թուրքիան առաջ է անցնում ԵՄ որոշ նոր անդամներից:

ԻՐԱՆ. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՎԵՐԱՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ ՀՈԳԵՎՈՐ ՈԼՈՐՏՈՒՄ՝ ՄԻՆՉԵՎ ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հոգևորականության տեղն ու դերը պարսկական իրականության մեջ բացառիկ են և նմանը չունեն աշխարհում: Աբսոլյուտիզմի շրջանում Պարսկաստանն աշխարհիկ միապետություն էր այն առումով, որ շահը բարձրագույն կրոնական առաջնորդ չէր հանդիսանում, թեև շիականությունը պետական կրոն էր: Դա այն բանի հետևանքն էր, որ ըստ շիայական պատկերացումների` շահի իշխանությունը սրբազնացված չէր: Ավելին. զանգվածային գիտակցության մեջ լայնորեն ներդրվում էր համոզմունքը, որ ուղղահավատ մահմեդականին պետք է կառավարի միայն Մուհամեդի ուղղակի ժառանգը, ինչպիսին շահը չէր: Բացի այդ, շիականության մեջ չկար այն ճկունությունը, որ բնորոշ էր սուննիական պատկերացումներին, որոնց շնորհիվ օսմանական սուլթանը դարձավ խալիֆ, այլապես շահը նույնպես բնական կերպով իր իշխանությանը կմիացներ նաև կրոնականը (այստեղ ակնհայտ են հակասությունները իսլամի մեկնաբանության վերաբերյալ: Առհասարակ իսլամը ցանկացած իշխանություն ընդունում է որպես սրբազան, քանզի գիտակցում կա, որ աշխարհում ոչինչ տեղի չի ունենում առանց Ամենաբարձրյալի գիտության և կամքի: Բայց իրանական կոնկրետ դեպքը վկայում է այն մասին, որ սուննիզմում բացակայող հոգևոր աստիճանակարգը նման մտահանգումը համարել է հնարավոր և Ղուրանին չհակասող: Միաժամանակ այստեղ նշմարվում է հոգևորականության անձնանպաստ շահը. լինելով միասնական ուժ և իշխելով ժողովրդի գիտակցության վրա` ինչո՞ւ չհավակնել նաև աշխարհիկ իշխանության, մանավանդ, որ շահի քաղաքականությունը բոլորովին ժողովրդականություն չէր վայելում 20-րդ դարի հենց սկզբից: Այդ հանգամանքը դրդեց կրոնական շրջանակներին տալ նման մեկնաբանություններ, առավել ևս, որ շիայականների մոտ հոգևորականությունը փաստորեն հանդես է գալիս որպես միջնորդ Աստծո և հավատացյալների միջև, ինչը չկա սուննիզմում, որտեղ ամեն ինչ շատ ավելի պարզ է: Օրինակ, իշխանության սրբազանության հարցերում նրանք այնքան էլ մանրախնդիր չեն. սուլթան Սելիմ I-ին, 1517 թվականին Եգիպտոսը նվաճելուց հետո, եգիպտական հեդիվները խնդրեցին, որ իրեն խալիֆ հռչակի և ընդունեցին նրա իշխանությունը` նրան հանձնելով խալիֆության խորհրդանիշերը: Դրան նպաստեց և այն, որ իսլամի բոլոր սրբությունները հայտնվել էին Օսմանյան կայսրության իշխանության ներքո, իսկ սուլթանն ընկալվում էր որպես այդ սրբությունների պահապան): Շիականության այդ բավական նշանակալի առանձնահատկությունը հոգևորականությանը դարձնում էր մարդկանց գիտակցության տիրակալ և խթանում նրա մշտական ընդդիմախոսությունը աշխարհիկ իշխանությանը՝ շահի գլխավորությամբ: Այդ միտումներն առանձնակի ուժգնացան 20-րդ դարում, երբ ընդդիմախոսությունն աստիճանաբար վերաճեց հակամարտության, որը շարունակեց ահագնանալ՝ ընդհուպ մինչև իսլամական հեղափոխություն: Մի խոսքով, եթե շահին ու նրա վարչակազմին պատկանում էր բացարձակ իշխանությունը երկրում, ապա հոգևորականությունը տիրապետում էր ոչ պակաս նշանակալի իշխանության՝ իշխանություն մարդկանց գիտակցության նկատմամբ, ինչը բնականաբար ուղեկցվում էր վարչակարգի և հոգևորականության միջև հարաբերությունների լարվածության խորացմամբ. արդյունքում` համակրությունները վերջինիս կողմն էին: Այսպիսով, Իրանի 20-րդ դարի պատմությունը հոգևորականության և աշխարհիկ վարչակարգի պայքարի պատմություն է: Այդ պայքարը նոր աշխարհի նոր իրողություններում ժողովրդի նոր ինքնության որոնումների հետևանք էր: Պարսիկների կրոնասիրությունն անհամեմատ ավելի բարձր էր, քան թուրքերինը, քանի որ ի տարբերություն թուրքերի և բազմաթիվ այլ իսլամական ժողովուրդների` կրոնը պարսիկների համար դարձավ ինքնության հաստատման հիմնական գործոն, ինչպես նշել էինք վերևում: Հենց սրանով է բացատրվում այն, որ իրանական հասարակության արևմտականացումը չէր կարող ոչ մի հեռանկար ունենալ և, վերջիվերջո, բանը հասցրեց աստվածապետական վարչակարգի:

ԻՐԱՆ. 20-ՐԴ ԴԱՐԻ ՎԵՐԱՓՈԽՈՒՄՆԵՐԻ ԱՐՏԱՑՈԼՈՒՄԸ ՀՈԳԵՎՈՐ ՈԼՈՐՏՈՒՄ՝ ՄԻՆՉԵՎ ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ

Հոգևորականության տեղն ու դերը պարսկական իրականության մեջ բացառիկ են և նմանը չունեն աշխարհում: Աբսոլյուտիզմի շրջանում Պարսկաստանն աշխարհիկ միապետություն էր այն առումով, որ շահը բարձրագույն կրոնական առաջնորդ չէր հանդիսանում, թեև շիականությունը պետական կրոն էր: Դա այն բանի հետևանքն էր, որ ըստ շիայական պատկերացումների` շահի իշխանությունը սրբազնացված չէր: Ավելին. զանգվածային գիտակցության մեջ լայնորեն ներդրվում էր համոզմունքը, որ ուղղահավատ մահմեդականին պետք է կառավարի միայն Մուհամեդի ուղղակի ժառանգը, ինչպիսին շահը չէր: Բացի այդ, շիականության մեջ չկար այն ճկունությունը, որ բնորոշ էր սուննիական պատկերացումներին, որոնց շնորհիվ օսմանական սուլթանը դարձավ խալիֆ, այլապես շահը նույնպես բնական կերպով իր իշխանությանը կմիացներ նաև կրոնականը (այստեղ ակնհայտ են հակասությունները իսլամի մեկնաբանության վերաբերյալ: Առհասարակ իսլամը ցանկացած իշխանություն ընդունում է որպես սրբազան, քանզի գիտակցում կա, որ աշխարհում ոչինչ տեղի չի ունենում առանց Ամենաբարձրյալի գիտության և կամքի: Բայց իրանական կոնկրետ դեպքը վկայում է այն մասին, որ սուննիզմում բացակայող հոգևոր աստիճանակարգը նման մտահանգումը համարել է հնարավոր և Ղուրանին չհակասող: Միաժամանակ այստեղ նշմարվում է հոգևորականության անձնանպաստ շահը. լինելով միասնական ուժ և իշխելով ժողովրդի գիտակցության վրա` ինչո՞ւ չհավակնել նաև աշխարհիկ իշխանության, մանավանդ, որ շահի քաղաքականությունը բոլորովին ժողովրդականություն չէր վայելում 20-րդ դարի հենց սկզբից: Այդ հանգամանքը դրդեց կրոնական շրջանակներին տալ նման մեկնաբանություններ, առավել ևս, որ շիայականների մոտ հոգևորականությունը փաստորեն հանդես է գալիս որպես միջնորդ Աստծո և հավատացյալների միջև, ինչը չկա սուննիզմում, որտեղ ամեն ինչ շատ ավելի պարզ է: Օրինակ, իշխանության սրբազանության հարցերում նրանք այնքան էլ մանրախնդիր չեն. սուլթան Սելիմ I-ին, 1517 թվականին Եգիպտոսը նվաճելուց հետո, եգիպտական հեդիվները խնդրեցին, որ իրեն խալիֆ հռչակի և ընդունեցին նրա իշխանությունը` նրան հանձնելով խալիֆության խորհրդանիշերը: Դրան նպաստեց և այն, որ իսլամի բոլոր սրբությունները հայտնվել էին Օսմանյան կայսրության իշխանության ներքո, իսկ սուլթանն ընկալվում էր որպես այդ սրբությունների պահապան): Շիականության այդ բավական նշանակալի առանձնահատկությունը հոգևորականությանը դարձնում էր մարդկանց գիտակցության տիրակալ և խթանում նրա մշտական ընդդիմախոսությունը աշխարհիկ իշխանությանը՝ շահի գլխավորությամբ: Այդ միտումներն առանձնակի ուժգնացան 20-րդ դարում, երբ ընդդիմախոսությունն աստիճանաբար վերաճեց հակամարտության, որը շարունակեց ահագնանալ՝ ընդհուպ մինչև իսլամական հեղափոխություն: Մի խոսքով, եթե շահին ու նրա վարչակազմին պատկանում էր բացարձակ իշխանությունը երկրում, ապա հոգևորականությունը տիրապետում էր ոչ պակաս նշանակալի իշխանության՝ իշխանություն մարդկանց գիտակցության նկատմամբ, ինչը բնականաբար ուղեկցվում էր վարչակարգի և հոգևորականության միջև հարաբերությունների լարվածության խորացմամբ. արդյունքում` համակրությունները վերջինիս կողմն էին: Այսպիսով, Իրանի 20-րդ դարի պատմությունը հոգևորականության և աշխարհիկ վարչակարգի պայքարի պատմություն է: Այդ պայքարը նոր աշխարհի նոր իրողություններում ժողովրդի նոր ինքնության որոնումների հետևանք էր: Պարսիկների կրոնասիրությունն անհամեմատ ավելի բարձր էր, քան թուրքերինը, քանի որ ի տարբերություն թուրքերի և բազմաթիվ այլ իսլամական ժողովուրդների` կրոնը պարսիկների համար դարձավ ինքնության հաստատման հիմնական գործոն, ինչպես նշել էինք վերևում: Հենց սրանով է բացատրվում այն, որ իրանական հասարակության արևմտականացումը չէր կարող ոչ մի հեռանկար ունենալ և, վերջիվերջո, բանը հասցրեց աստվածապետական վարչակարգի:

Բնականաբար, մինչև 20-րդ դարը հոգևորականության և աշխարհիկ իշխանության միջև անհաշտ անհանդուրժողականություն չկար: Տարաձայնություններ միշտ եղել են, սակայն դրանք ոչ մի կերպ չի կարելի կոչել հակամարտություն, էլ ուր մնաց՝ անհանդուրժողականություն: Այդ առումով զարմանալի է շահի վարչակարգի ճակատագիրը: Սկզբունքորեն նա ամեն ինչ անում էր երկրի զարգացման համար, և եթե քաջարներից հետո հոգևորականությունը կողմ էր սահմանադրական ռեֆորմին ու միապետության պահպանմանը, ապա երկիրն արևմտականացնելու բոլոր փորձերն ամենաչոր հակազդեցության բախվեցին կրոնական շրջանակների կողմից: Իհարկե, շահի քաղաքականությունն արդյունավետ չէր, ռեֆորմներից ստացված ՕԳԳ-ն աննշան էր, բայց ամեն դեպքում, այն այլընտրանք չուներ, և չի կարելի ժխտել, որ 1979թ. Իրանը մոտեցավ հզոր պետություններին, մոդեռնացված այն աստիճան, որ արդեն կարելի էր հետագայում հրաժարվել արևմտականացումից (ինչն էլ տեղի ունեցավ իսլամական հեղափոխությունից հետո) և շարունակել բնականոն զարգացումը: Առհասարակ հարկ է նշել, որ նորագույն ժամանակներում պարտադիր չէ, որ մոդեռնացումը արևմտականացում ենթադրի. այսօր մենք աշխարհում տեսնում ենք տասնյակ զարգացած երկրներ, այդ թվում նաև՝ իսլամական աշխարհում, որոնց արևտականացման ստվերն անգամ չի դիպել, բայց որոնք մոդեռնացված են փայլելու աստիճան:

Իրանում շահի վարչակարգի և հոգևորականության միջև հակամարտության ամենավառ արտահայտությունը լեգենդար այաթոլա Խոմեյնիի կենսագրությունն է: Դարի հասակակից, Ռուխոլլահ ալ-Մուսավի ալ-Խոմեյնին քաղաքական գործունեությունը սկսել է դեռևս երիտասարդ տարիներին` համոզված լինելով, որ իսլամը քաղաքական գործչի էությունն է: Մեդրեսեում թալիբ եղած ժամանակ, նա մի առիթով հայտարարել է. «Իրանը կհաշտվի ինքն իր հետ միայն Փեհլևի դինաստիայի անհետացումից հետո»: Այստեղ ապշեցնում է համեմատաբար երիտասարդ մարդու կողմից օբյեկտիվ իրականության խորին գիտակցումը: Խոմեյնին հասկանում էր, որ Իրանը պառակտված երկիր է, և բնակչության կեսից էլ քիչ կազմող էթնիկական բոլոր խմբերը երազում են անջատման և սեփական պետականության մասին, ինչից կարելի կլիներ խուսափել միայն երկրի ողջ բնակչությանը միավորելու ընդունակ գաղափարի միջոցով: Ներզգացողությամբ Խոմեյնին գտնում էր, որ նման գաղափար կարող է ծնել միայն իսլամը՝ իսլամական կառավարման միջոցով, հակառակ դեպքում երկրի ամբողջականությունը կմնար սպառնալիքի տակ:

Դեռևս մինչև Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը, Խոմեյնին մտերմացել էր «Մահմեդական եղբայրներ» -ի առաջնորդների հետ և հարաբերություններ էր պահում Մերձավոր Արևելքի ռազմականացված բոլոր կազմակերպությունների հետ: Հետագայում քիչ էր մնում նրան վերագրեին նաև «Հըզբոլլահի»  ստեղծումը: Մի խոսքով, իշխանության գալուց դեռ շատ առաջ, արտասահմանում ներկայացնելով իրանական ժողովրդին, Խոմեյնին շահի քաղաքականությանն այլընտրանքային արտաքին քաղաքականություն էր վարում:

Խոմեյնիի կարիերային վերելքն ընթացավ հետևյալ կերպ. 1927թ. նա դարձավ մուչթահիդ, 50-ականների վերջին՝ այաթոլա, իսկ 1961թ.՝ մեծ այաթոլա: Եթե մինչև պատերազմը Խոմեյնին ընդդիմախոսում էր շահին` ավելի շատ մեղադրելով նրա արևմտյան դաշնակիցներին, ապա Երկրորդ համաշխարհայինից հետո իմամը պատերազմ հայտարարեց արդեն անձամբ շահին: Այդուհետ և մինչև հեղափոխություն Խոմեյնիի նշանառության տակ էր շահի յուրաքանչյուր արարքը, և իսլամի նորմերից նրա նվազագույն շեղումների համար այաթոլան ոտքի էր կանգնեցնում իրեն հավատարիմ համաքաղաքացիների բազմահազարանոց զանգվածներ: Օրինակ, շահը օրենք ստորագրեց, որը թույլ էր տալիս կանանց չադրա չկրել, և այաթոլան նրան դատափետեց: Սակայն շահն անհողդողդ էր երկիրը վերջնականապես արևմտականացնելու որոշման մեջ. ապա հաջորդեցին եվրոպական հագուստի խրախուսումը, կրոնական բազմաթիվ ծեսերի արգելումը, հոգևորականության հողերի առգրավումը և խիստ վերահսկողությունը նրա եկամուտների նկատմամբ, ներառյալ հավատացյալների զոհաբերություններն ու նվիրատվությունները: Եվ այսպես շարունակ, իսկ առաջին իրական մարտը վարչակարգի և Խոմեյնիի միջև տեղի ունեցավ 1962թ.: Շահը ձեռնարկեց օրենք, որ թույլատրում էր այլ դավանանքի ներկայացուցիչներին ընտրվել պառլամենտում, ինչը Խոմեյնիի կողմից ընկալվեց որպես անարգանք իսլամի հանդեպ, և երկրով մեկ տարածվեց գործադուլների ու ցույցերի ալիքը. փակվեց շուկաների և ձեռնարկությունների մեծամասնությունը (հեղափոխականների առաջին ալիքը սովորաբար ավելի արմատական է, իսկ մինչև իշխանության զավթումը նրանք, ըստ էության, ծայրահեղականներ են, որոնք հետո են այլ վարքագիծ դրսևորելու: Պահանջելով շահի գահընկեցությունը ոչ մահմեդականներին պառլամենտ թողնելու համար` Խոմեյնին հետագայում Իրանում ընտրաձայներ տվեց այլադավաններին ու ազգային փոքրամասնություններին: Օրինակ, հայերի համար նախատեսված է երկու մանդատ, ինչը նույնիսկ գերազանցում է սահմանված չափը. Իրանի պառլամենտում յուրաքանչյուր պատգամավոր ներկայացնում է միջին հաշվով 150 հազար մարդու, իսկ Իրանում այսօր մնացել է 140 հազարից ոչ ավելի հայ: Փաստորեն, իրանահայությունը պառլամենտում ներկայացված է ավելի քան երկու անգամ «գերհագեցված» ): Ոչ մի կերպ չսպասելով նման արձագանքի` փոքր-ինչ շփոթվելով և Խոմեյնիին մեղադրելով խավարամտության մեջ, շահը պատասխան քայլ կատարեց. Թեհրանում անցկացրեց «էմանսիպացված»  կանանց շքերթ: Այաթոլայի պատասխան պատժամիջոցները շատ ավելի մասշտաբային էին, և շահը ցնցվեց: Խոմեյնին այդ ժամանակ առաջին անգամ կոչ արեց վարչակարգը վերացնել զինված ճանապարհով: Եվ երբ 1964թ. հոկտեմբերին օրենք ընդունվեց ամերիկյան զինվորականների 50 հազարանոց համակազմը երկրի տարածքից հանելու մասին, ու այաթոլան հերթական անգամ քարկոծեց շահին, դա նրա համար վերջին գործողությունը դարձավ հայրենիքում. ամենահեղինակավոր այաթոլային երկրում թողնելն արդեն չափից մեծ ճոխություն կլիներ շահի համար, իսկ նրա նկատմամբ հաշվեհարդարը կարող էր հանգեցնել ավելի անկանխատեսելի հետևանքների (Խոմեյնիի տոհմաբանությունը Մուսա իմամի միջոցով (այստևից էլ երկրորդ անունը՝ Մուսավի, իսկ Խոմեյնի ազգանունը ինքն է վերցրել ի պատիվ իր ծննդավայր Խոմեյն քաղաքի) գնում է մինչև Մուհամեդ մարգարե: Այստեղից էլ բխում է համաքաղաքացիների այդչափ սրտաթրթիռ վերաբերմունքը նրա նկատմամբ` սկսած գործունեության ամենավաղ տարիներից: Հասարակական կարծիքն, ի դեմս նրա, տեսնում էր 12-րդ անտես իմամ-փրկչին, որին էր նվիրված 1906թ. սահմանադրության հոդվածներից մեկը: Դրանով կարելի է բացատրել շահի այդչափ ահռելի համբերությունը, որ հազվադեպ մարդկանց նկատմամբ էր արտահայտվում: Իրոք, միապետի ձեռքերը կապված էին, և նա ավելի շուտ տասնյակ հազարավոր համաքաղաքացիների կվերացներ, քան Խոմեյնիին): Մի խոսքով, շահն ընդունեց «սողոմոնյան»  որոշում. 1964թ. Խոմեյնին Իրանից արտաքսվեց ռազմատրանսպորտային օդանավով:

70-ական թվականներին Իրանն արագ զարգացող պետություն էր: Թեհրանը ոչնչով չէր տարբերվում արևմտյան մեգապոլիսներից: Երկրում ծաղկում էին խաղատնային բիզնեսը, մարմնավաճառությունը, մի խոսքով՝ արևմտյան աշխարհի բոլոր արատները լիովին ներկրված էին շահի քաղաքականության շնորհիվ: Բնականաբար, հասարակության մեջ աճում էր գրեթե պառակտման հասնող դժգոհությունը, իսկ հոգևոր ու աշխարհիկ ընդդիմադիր ուժերին վարչակարգի նախահարձակ հարվածները խնդիրը չէին լուծում: Երկրում հասունանում էին փոփոխությունները, և 1978թ. վերջին շահն ինքը պատրաստակամություն հայտնեց իշխանությունը կիսել աշխարհիկ ընդդիմության հետ, սակայն արդեն ուշ էր:

ԹՈՒՐՔԻԱ. ԲԱՆԱԿԻ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅԱՆ ԻՐԱՎԱԿԱՆ ԲԱԶԱՆ

Այստեղ չափազանց հետաքրքիր է հետևյալ պահը. տապալելով քաղաքացիական սահմանադրական կառավարությունը` գործո՞ւմ է արդյոք զինվորական ընտրախավը իրավական դաշտում: Սա բարդ հարց է: Բնականաբար, դա բռնություն է, իսկ համընդհանուր համոզմամբ բռնությունն ընդհանրապես հակասում է իրավունքին: Սակայն ես հակված եմ այլ տեսակետի: Եթե բռնություն համարենք յուրաքանչյուր տեսակի ոտնձգություն օրենքի դեմ (լինի սպանություն, գողություն կամ այլ բան), ապա իրավական վիճակը վերականգնելու համար անհրաժեշտ է երկրորդ բռնություն, այսինքն, պետության միջամտություն՝ հակադարձ, պատասխան բռնությամբ: Օրինակ, կատարած հանցանքի համար մարդու ձերբակալումն ու պատժի ենթարկելը կյանքից կամ ազատությունից զրկելու միջոցով, էությամբ բռնություն է, որին դիմում է պետությունը, հակառակ դեպքում, բնական իրավական վիճակը չի վերականգնվի: Այսպիսով, (երկրորդ) բռնությունը միակ միջոցն է առաջինը վերացնելու համար: Իրավունքի փիլիսոփայության տեսանկյունից ստացվում է, որ թուրքական զինվորական ղեկավարությունը, պարբերաբար բռնության սկզբունք կիրառելով քաղաքացիական վարչակազմի նկատմամբ, անում է ոչ այլ բան, քան բնական իրավական վիճակի վերականգնումը: Քանզի ի՞նչ է ներկայացնում կոռումպացված վարչակարգը, առավելևս` երբ զբաղված է պետության հիմքերը քայքայելով: Բնականաբար, նրա քաղաքականությունն, ըստ էության, բռնություն է ժողովրդի և պետության նկատմամբ, որոնց կհասցնի աղետի, եթե չլինի արտաքին դատավորի միջամտություն: Իհարկե, սա վիճելի հարց է, և շատերը կարող են չհամաձայնել, որ հեղաշրջումն ընդունելի միջոց է իրավիճակ կարգավորելու համար, պնդելով, թե իրավական պետությունում նման բան լինել չի կարող: Սակայն իրավունքի և դրա նշանակության էության վերաբերյալ նման չոր, այլ կերպ ասած՝ ոչ ճկուն վերաբերմունքը լավագույն մեթոդը չէ իրականության գիտակցման համար:

Թուրքական երկու հեղաշրջումներից 46 և 26 տարի անց կարելի է ասել, որ դրանք ծառայեցին երկրի բարօրությանը: Հետևաբար՝ արդարացրին իրենց և չպետք է դիտարկվեն որպես պետության համար մի ինչ-որ բացասական բան: Ինչ վերաբերում է երկրի զինվորական ընտրախավի լիազորությունները կարգավորող իրավական կոնկրետ նորմերին, ապա այդ մասին հստակ ասված է 1982 թվականի սահմանադրության մեջ: Հարկ է նշել, որ վերջին սահմանադրությունն «անենառազմականացվածն»  էր: Առանձին հոդվածներում դիտարկվում է զինվորականների առաջնայնությունը, ավելի ճիշտ՝ դրա հավանականությունը որոշակի իրավիճակներում, ինչը չկա նախորդ սահմանադրություններում: Մասամբ դա բացատրվում է նրանով, որ մինչև 1980 թվականը գործնականում բոլոր նախագահները և ընդհանրապես քաղաքական իշխանությունը զինվորական անցյալ ունեցող մարդիկ էին, և ասես երկրի քաղաքական համակարգում զինվորականների դերն իրավաբանորեն ձևակերպելուանհրաժեշտություն չէր զգացվում: Սակայն նոր սահմանադրության մեջ, համենայնդեպս, մտցրին մի քանի կետեր, ըստ երևույթին՝ գիտակցելով, որ ապագան պատկանում է քաղաքացիական քաղաքական գործիչներին, որոնց նկատմամբ անհրաժեշտ հսկողություն է պահանջվում, և Օզալից սկսվեց նոր՝ իշխանության մեջ զինվորական անցյալ չունեցող քաղաքացիական քաղաքական գործիչների գերակշռության փուլը: Օրինակ, 117 հոդվածում ասվում է. «Գլխավոր շտաբի պետը զինված ուժերի հրամանատարն է և պատերազմի ժամանակ իրականացնում է գլխավոր հրամանատարի պարտականությունները հանրապետության նախագահի անունից»: Հենց այդպես՝ «անունից և հանձնարարությամբ», ինչն իրականում նշանակում է «իր հայեցողությամբ»: Իսկ 118 հոդվածը, որ նվիրված է ազգային անվտանգության խորհրդին, գործնականում զուտ խորհրդատվական այդ մարմինն ընդունում է որպես երկրում բարձրագույնը, թեև չունի օրենսդրական և գործադիր առանձնաշնորհներ: Դա մարմին է, որն ընդունում է ռազմավարական կարևորության բոլոր գլոբալ որոշումները: Ձևականորեն ղեկավարվում է երկրի նախագահի կողմից, բայց իրական ղեկավարը գլխավոր շտաբի պետն է: Պետանվտանգության խորհուրդը որոշումներն ընդունում է ձայների մեծամասնությամբ, իսկ դրա տասն անդամներից առնվազն վեցը զինվորականներ են (բացի գլխավոր շտաբի պետից, ներառված են ի պաշտոնե` զինված ուժերի տեսակների գլխավոր հրամանատարները, ժանդարմերիայի գլխավոր հրամանատարը, վարչապետը, արտգործնախարարը): Փաստորեն, քվեարկման ելքը միշտ նախորոշված է, հետևաբար, պետության կենսագործունեության համար կարևորագույն որոշումներն ընդունվում են երկրի զինվորական ընտրախավի կողմից, իսկ կատարման պարտականությունն իրագործում է արդեն քաղաքացիական վարչակազմը:

Պետական անվտանգության խորհուրդը, ավելի ճիշտ՝ դրա զինվորական բաղկացուցիչը, միանգամայն ապաքաղաքականացված է: Այստեղ չեն առաջնորդվում գաղափարախոսություններով և քաղաքական նկատառումներով: Նրանց գործունեության միակ ուղեցույցը սահմանադրությամբ ամրագրված այն դրույթն է, որով անհնար են համարվում «ազգային շահերին, սկզբունքներին, ռեֆորմներին և Աթաթուրքի բարեփոխումներին հակասող բոլոր հայացքներն ու համոզմունքները»  և այլն: Այսպիսով, եթե ընդունվում է սահմանադրության գերակայությունը երկրի մնացած օրենքների նկատմամբ, ապա անհրաժեշտ է իրավազոր համարել երկրի սահմանադրական մարմնի ցանկացած գործողությունները, որոնք ուղղված են սահմանադրական հիմքերի պահպանմանն ու պաշտպանությանը: Այդ թվում նաև հեղաշրջումները, որոնք, բնականաբար, չեն նշվում տեքստում, սակայն դրանց հավանականությունը տեսանելի է ենթատեքստում՝ Աթաթուրքի ուղեգծից շեղվելու դեպքում:

Բայց հարցն այն է, որ Թուրքիայում սահմանադրության մեկնաբանման հետ կապված խնդիր կա: Օրինակ, եթե պարզ է, թե դե ֆակտո ով է երկրի հիմնական օրենքի մեկնիչն ու երաշխավորը, ապա պարզություն չկա Աթաթուրքի գլխավոր ուղեգիծը կառավարության կողմից խախտելու բնորոշման հարցում: Եթե չլինեին ժողովրդավարների կառավարության քրեապես հետապնդելի արարքները, ապա բավական բարդ կլիներ նրանց մեղադրել սահմանադրական հանցագործության մեջ: Ինչպես տեսնում ենք, սուբյեկտիվ մեկնաբանությունների համար այստեղ տարածքն առավել քան բավարար է: Սակայն անվիճելի է այն, որ բանակի կողմից իրագործված երկու հեղաշրջումները, 1971-73 թվականների արտակարգ իրավիճակը և ռազմական վիճակը ծայրամասերում պահանջված էին և հիմնավորված: Դա լիովին բնական է, քանզի զինվորական ղեկավարությունը քաղաքական գործընթացի մասնակից չէ և բացարձակապես անկողմնակալ է իր որոշումներում ու գործողություններում: Եվ անկողմնակալ է այն պատճառով, որ ուրիշ ոչ մի շահ նրան պարզապես պետք չէ, բացառությամբ Աթաթուրքի ուսմունքի:

Այսպիսի յուրահատուկ ձևով են երկրում համագոյակցում զինվորական և քաղաքացիական վարչակազմերը, որոնցից առաջինը ազգն ու պետությունը պաշտպանում է երկրորդից: Թուրքիայում քաղաքացիական հասարակությունը բազմաշերտ է, միակ բանը, որ նրա մասերը միավորում է մեկ ամբողջության մեջ (եթե կարելի է դա ամբողջություն կոչել), Աթաթուրքի ուսմունքն է, որը ժողովրդավարության պայմաններում կարող էր անցյալի գիրկն անցնել, եթե չլիներ բարձրագույն վերահսկողությունը, քանզի, ինչպես ցույց է տալիս պատմությունը, Եվրոպայից դեպի արևելք գտնվող յուրաքանչյուր ժողովրդավարական ընտրարշավ կարող է դառնալ վերջինը, քանի որ դրան անպայման հաջորդում է իշխանության բռնատիրումն իր այս կամ այն ձևի մեջ, իսկ ժողովրդավարությունը դառնում է կառավարելի, իշխանության մեջ պահպանելով չընտրված փոքրամասնություն, երբ քաղաքական գործընթացից դուրս է մնում մեծամասնությունը: Դրա օրինակն են հետխորհրդային վարչակարգերը, որոնք ժողովրդավարաբար ձևավորվեցին 1990-91 թվականների ընտրություններով և որոնք, ցավոք, պատմության գիրկն անցան առանց ապագայում կրկնվելու որևէ հույսի:

Տեղին կլիներ խոսել երկրի ռազմական բյուջեի մասին: Թուրքիայում ավանդաբար այն չի քննարկվում, պառլամենտը միայն հաստատում է գլխավոր շտաբի ներկայացրած թիվը, իսկ քաղաքական գործիչներից շատերը բանավեճերում ձգտում են մեծացնել այն` հավանաբար ջանալով շահել բանակային ղեկավարության բարեհաճությունը:

ԻՐԱՆ. ԻՍԼԱՄԱԿԱՆ ՀԵՂԱՓՈԽՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ԴՐԱ ՆՎԱՃՈՒՄՆԵՐԸ

Խոմեյնին Փարիզից օպերատիվ կերպով կառավարում էր իրանցիների հասարակական կարծիքը: Հարկ է մի քանի բառով նկարագրել երկրի քաղաքական դաշտը 1979-ի շեմին: Քաղաքական գործընթացի հիմնական մասնակիցներն էին շահը, չափավոր աշխարհիկ ընդդիմությունը՝ Ազգային ճակատի գլխավորությամբ (աջ թևում): Ձախ թևում գործում էին ձախ-մահմեդական ընդդիմությունը (մոջահեդներ, ֆիդայիներ, որոնք ծանրակշիռ վաստակ ունեին հակաշահական շարժման մեջ և կարող էին մրցակցել Խոմեյնիի հետ), Իրանի կոմկուսը (որը հիմնականում գործում էր ընդհատակում և ծանրակշիռ ազդեցություն չուներ զանգվածների վրա): Շահի նեցուկն էին միայն հատուկ ծառայությունները, բյուրոկրատիան և օլիգարխիան, ազգային ճակատն ուներ լուրջ ընտրազանգված՝ ի դեմս միջին և մանր բուրժուազիայի, սակայն հեղափոխությունից առաջ շահն ինքը ակամա կործանեց այդ քաղաքական ուժը` դրա առաջնորդներից մեկին նշանակելով վարչապետ, ինչն անդառնալի հարված հասցրեց ճակատին (կուսակցության շարքերից նորանշանակ վարչապետի հեռացումը չօգնեց վերականգնել խաթարված հեղինակությունը): Կոմկուսի ընտրազանգվածը չնչին էր, իսկ 1979 թվականին այն աջակցեց Խոմեյնիին` հրաժարվելով սեփական հավակնություններից: Այսպիսով, շահի իրական ընդդիմությունն էին միայն կոմունիստներն ու Խոմեյնիի դրոշի ներքո միավորված ձախ մահմեդականները, և իհարկե՝ հենց այաթոլայի ուժեղ ընտրազանգվածը: Տապալելով շահի վարչակարգը` Խոմեյնին նրանց օգնությամբ հաշվեհարդար տեսավ աջ բուրժուազիայի հետ, ապա ձախ մահմեդականների աջակցությամբ վերացրեց կոմունիստներին, իսկ վերջին զոհը դարձան իրենք՝ ձախ մահմեդականները: Շահը փախավ երկրից (ուժային կառույցները, որոնց վրա տասնյակ միլիարդներ էր ծախսել, նրան չփրկեցին. այսպիսին էր ժանրի առանձնահատկությունը), Խոմեյնին հռչակեց իսլամական հանրապետություն, իսկ իրեն՝ հեղափոխության Գերագույն առաջնորդ (ռահբար), աշխարհիկ և հոգևոր ղեկավար՝ ընդարձակ լիազորություններով, որը վերահսկում է իշխանության բոլոր ճյուղերը և վետոյի իրավունք ունի նրանց բոլոր որոշումների վրա:

Իսլամական հեղափոխությունը գլուխ չեկավ առանց բռնության, ինչպես, ի դեպ, բոլոր այլ մեծ ու բեկումնային իրադարձությունները: Բռնության օբյեկտներ դարձան և՜ էմանսիպացված, արևմտականացված կանայք, և՜ շահի նախկին հատուկ ծառայությունների աշխատողները, և՜ օլիգարխները, և՜ աթեիստները, և՜ շատ ուրիշներ: Թե որքանով է լուրջ Խոմեյնիին մեղադրելը բազմահազար զոհերի համար, չգիտեմ: Բռնաճնշումների օբյեկտիվ անհրաժեշտության գիտակցման համար արժե մտածել. կարո՞ղ էր արդյոք իսլամական վարչակարգ հաստատվել առանց դրանց: Կարծում եմ՝ ոչ, քանզի դա «թավշե»  հեղափոխություն չէր՝ հետխորհրդային գունավոր փորձարարությունների օրինակով, այլ իրական ոչնչացումն էր գոյություն ունեցող ամեն ինչի, հետագայում նոր հաստատությունների, հասարակական հարաբերությունների նոր ձևի ու մտածելակերպի ստեղծումով: Այսօր՝ 27 տարի անց, արնատենչությունը մնացել է անցյալում. հեղափոխությունն ավարտվել է վերջնականապես, իսկ երկիրը գտնվում է խաղաղ արարման գործընթացում:

Հեղափոխության փուլային զարգացման ընթացքում անգնահատելի ծառայություն մատուցեց Միացյալ Նահանգները: Հայտնի է, որ ամերիկյան ռազմավարները, սկսած 20-րդ դարի երկրորդ կեսից, դադարեցին իրենցից կես մետր առաջ որևէ բան տեսնել, ինչը մշտապես նպաստում էր նրանց աշխարհաքաղաքական հակառակորդների հաջողությանը: Իրանի առումով կարելի է ասել, որ հեղափոխության առաջին տարիներին իրանական հասարակության բացարձակ համախմբումը ամերիկացիների վաստակն էր: Հասկանալով, որ ուժային ճանապարհով չի կարող շահին վերադարձնել գահին, Սպիտակ տունը Խոմեյնիի դեմ լարեց Սադամ Հուսեյնին, և հենց այդ պատերազմը միավորեց հասարակության բոլոր շերտերը, հենց դրա քողի տակ այաթոլան արագացրեց հասարակության համընդհանուր իսլամականացումը և, վերջապես, հենց այդ պատերազմը հասարակական գիտակցությանը վերջնականապես հաշտեցրեց ինքն իր և ձևավորված օբյեկտիվ իրականության հետ: Կարելի է երկար ապացուցել, թե Սադամն Իրանի հետ չուներ ոչ մի այնպիսի հակասություն, որի համար պահանջվեին ռազմական գործողություններ (ի դեպ, Թուրքիան Իրանի հետ պատերազմելու համար ավելի շատ հիմքեր ուներ, սակայն Թուրքիայի Հանրապետությունն ավելի լուրջ ու կայացած պետություն է, ինչը հայտնի է նաև ԱՄՆ-ին, այնպես որ՝ սահմանափակվեց սեփական հեղաշրջմամբ և թույլ չտվեց իրեն ներքաշել անմիտ արկածախնդրությունների մեջ), բայց դա արդեն այլ խոսակցության նյութ է: Ամեն դեպքում, ամերիկացիների ձեռագիրն այստեղ ակնհայտ է: Բացի այդ էլ, Վաշինգտոնում ոչ ոք չէր թաքցնում Սադամին աջակցելու փաստը, միայն թե մինչև օրս ոչ մեկը բացորոշ չի խոստովանել իրաքյան բռնակալին հարևանի դեմ լարելու մասին:

Մի քանի խոսք՝ պետական նոր կառուցվածքի մասին: Խոմեյնին ստեղծեց իշխանության յուրատեսակ համակարգ: Սահմանադրական մի քանի փոփոխություններից հետո այն այսօր այսպիսին է. պետության և կառավարության ղեկավար՝ ուղիղ քվեարկությամբ ընտրվող նախագահ, օրենսդիր իշխանությունը պատկանում է միապալատ Մեջլիսին, որը նույնպես ընտրվում է ուղիղ քվեարկությամբ, մյուս կարևոր մարմինը՝ Դիտորդական խորհուրդը, կազմված է Գերագույն առաջնորդի նշանակած 6 անձանցից և էլի 6 իրավագետներից, որոնք ընտրված են պառլամենտով (ոչ հոգևորականության կողմից), որի իրավասության տակ են սահմանադրության մեկնաբանման և մասամբ էլ պառլամենտի վերին պալատի հարցերը. Դիտորդական խորհուրդը կարող է արգելակել ցանկացած օրենքի նախագիծ, եթե դրա մեջ անհամապատասխանություն գտնի սահմանադրության և իսլամի նորմերի հետ: Հետագայում, կապված պառլամենտի, նախագահի և Դիտորդական խորհրդի միջև բազմաթիվ բախումների հետ, որոշվեց ստեղծել նոր մարմին՝ Ընդունվող որոշումների նպատակահարմարության հարցով խորհուրդ, որը կոչված էր լուծելու պառլամենտի և Դիտորդական խորհրդի միջև վեճերն ու օժտված էր վերջնական որոշման առանձնաշնորհով՝ այն դեպքերում, երբ անհաղթահարելի տարաձայնություններ էին ծագում նրանց միջև: Իրանի պետական իշխանության բոլոր մարմինները գտնվում են Գերագույն առաջնորդի հսկողության ներքո: Փաստորեն, հենց նա է որոշում պետության զարգացման գլխավոր ուղեգիծը, իսկ պառլամենտը և նախագահը զբաղված են ընդամենը ընթացիկ ներքին ու միջազգային խնդիրներով: Ասենք, այնպիսի գլոբալ հարցը, ինչպիսին է միջուկային զենքի ստեղծումը, չի կարող նույնիսկ քննարկման փուլ մտնել՝ առանց ռահբարի թույլտվության:

Այսպիսով, իսլամական կառավարումը նախատեսում է պետության կառավարում իշխանության ընտրովի մարմիններով, ինչն արդեն ժողովրդի իշխանության աղբյուր լինելն ընդունելու նշան է, և վերազգային ապաքաղաքական հաստատություններով, որոնք երաշխավորում են սահմանադրական կառուցվածքի, օրենքի գերակայության անխախտելիությունը և խաղի ազնիվ, միասնական կանոններ սահմանում բոլորի համար քաղաքական պայքարում: Պատմությունը ցույց է տվել, որ Գերագույն առաջնորդը միանման հաջողությամբ աշխատում է և՜ ազատական Խաթամիի, և՜ պահպանողական Ահմադինեջադի, և՜ չափավոր Ռաֆսանջանիի հետ:

Եթե վերլուծենք հեղափոխության նվաճումները, կարող ենք պարզել, որ դրանք վերջին հարյուրամյակի ընթացքում իրանական իրականության մեջ լուծում չգտած գործնականում բոլոր խնդիրներն են: Համառոտ անդրադառնանք դրանց:

1. 20-րդ հարյուրամյակի ողջ ընթացքում Իրանի գլխավերևում դամոկլեսյան սրի պես կախված էր էթնիկական և դավանանքային բազմազանությունից տրոհվելու հավանականությունը, և ինչն իրականություն կդառնար 90-ական թվականներին՝ միապետության պահպանման դեպքում: Չմոռանանք, որ հենց այդ ժամանակահատվածում աշխարհում վրա հասավ «քաղաքակրթությունների դարաշրջանը», որը Հանթինգտոնի պատկերավոր արտահայտությամբ՝ սադրեց կայսրությունների և բազմաքաղաքակիրթ, բազմէթնիկ պետությունների անկումներ: Բայց ի հայտ եկավ նոր գործոն, որը միավորեց բնակչության բոլոր խմբերին: Եթե, ասենք, էթնիկ ադրբեջանցիներին ու բելուջներին պարսիկներից տարանջատում էր էթնիկական ծագումը, ապա հիմա իսլամը՝ որպես ընդհանուր արժեք, միավորեց նրանց բոլորին (հետաքրքիր է նկատել, որ այսօր իսլամական հանրապետության երկու բարձրագույն պաշտոնատար անձինք՝ այաթոլա Խոմեյնին և նախագահ Ահմադինեջադը, էթնիկ ադրբեջանցիներ են: Այդ մասին հրապարակավ չի խոսվում, բայց Ահմադինեջադը ծնունդով հյուսիսային փոքրիկ քաղաքից է՝ հարյուր տոկոսով ադրբեջանցիներից բաղկացած բնակչությամբ: Իսկ Խոմեյնին հավանաբար զտարյուն ադրբեջանցի չէ, սակայն այդ արյան մեծ բաժին կա նրա մեջ: Դա վկայում է այն մասին, որ Իրանում, իրոք, ջնջված են հակասություններն ազգությունների միջև, իսկ շիականությունը դարձել է միավորման իսկական գործոն): Հեղափոխության գաղափարը ծնեց ազգային գաղափար, որը միատեսակ ընդունվեց էթնիկական բոլոր խմբերի կողմից:

2. Հեղափոխությունը վերջապես կարգի բերեց գործերը տնտեսության մեջ. օլիգարխիական մոդելը փոխարինվեց սոցիալական կողմնորոշում ունեցող տնտեսությամբ: Առաջացավ միջին խավ, նվազագույնի հասցվեց խզումը հարուստների և աղքատների միջև, սոցիալական արդարությունը դարձավ իրականություն, իսկ պետության մեջ հաղթանակեց տնտեսական իրավահավասարությունը: Իրանի ՀՆԱ-ն այսօր 569,9 միլիարդ դոլար է, բնակչության մեկ շնչին բաժին ընկնողը՝ 8400 դոլար (թվերը բերված են 2005 թվականի տվյալներով և համաձայն գնողունակության պարիտետի): Տնտեսությունը տարեկան միջին չափով 7 տոկոսի աճ է գրանցում: Համաձայնենք, որ սրանք բավական պատկառելի ցուցանիշներ են ժամանակակից աշխարհի համար:

3. Այս հանգամանքը, բնականաբար, ծնեց նաև քաղաքական հավասարություն. երկրի քաղաքացիներն այսօր հավասարեցված են իրավունքներով, հնարավորություններով և ազատություններով, իսկ սա հազվադեպ բան է Արևելքի համար: Ժողովուրդն է իշխանության աղբյուրը, որը ձևավորվում է մեծամասնության կողմից ստացված ընտրության արդյունքներով, իսկ նրա կամքը խստիվ պահպանվում է Դիտորդական խորհրդի և հոգևոր առաջնորդի կողմից, որոնք հաստատում են համազգային քվեարկությունների արդյունքները (ճիշտ է, այստեղ, ինչպեսև Թուրքիայում, գործում են մեխանիզմներ, որոնց միջոցով իշխանությունը կարող է քաղաքական գործընթացից հեռացնել աջ կամ ձախ ուղղվածության տարբեր ծայրահեղական ուժերի, սակայն դա արվում է որոշակի նորմերի և կանոնների շրջանակներում, իսկ դա ոչ մի կերպ չի կարելի կոչել կամայականություն կամ, առավել ևս՝ ճնշում: Օրինակ, Թուրքիայում երբեք արգելքներ չկան քաղաքական ուժի գրանցման և գործունեության, ընտրություններին դրա մասնակցության և այլ հարցերում, սակայն բուն ընտրությունների արդյունքները կարող են չեղյալ հայտարարվել: Իսկ Իրանում «անհուսալի»  տարրերի գործունեությունը արմատից հատվում է, և ընդհանրապես նրանց մոտ չեն թողնում ընտրություններին, որոնց մասնակցելն այդ երկրում պահանջում է իշխանության մարմինների նախնական հավանություն):

4. Իսլամական հեղափոխությունը երկրում ծնեց ազգային գաղափար: Ժողովուրդը վերադարձավ իր արմատներին և հայտնաբերեց, որ չի կարելի ապագա կառուցել դրանցից կտրվելով: 30 տարուց էլ քիչ ժամանակահատվածում Իրանի բնակչությունը գործնականում կրկնապատկվեց (1976 թվականին՝ 35 միլիոն, 1987 թվականին՝ 52 միլիոն և 2005 թվականին՝ 68,7 միլիոն մարդ: Սրանք, իրոք, ապշեցուցիչ թվեր են, մանավանդ եթե հաշվի ենք առնում, որ վերարտադրման տարիքի հարյուր հազարավոր մարդիկ զոհվեցին 1981-89 թվականների իրան-իրաքյան պատերազմում), իսկ այսօր այդ պետությունը հավանաբար աշխարհում ամենաերիտասարդն է. քաղաքացիների կեսից ավելին 30 տարեկանից ցածր տարիքի է: Այստեղ բացահայտվում է մեկ այլ ֆենոմեն. պահպանողական Ահմադինեջադի հաղթանակը ձեռք բերվեց երիտասարդության ձայներով: Այս փաստը խոսում է այն մասին, որ ազատական տրամադրությունները բոլորովին էլ երիտասարդության կոչումն ու մենաշնորհը չեն: Ավելի շուտ, երիտասարդությունը բնազդաբար զգում է ապագան, իսկ նրա իրական կոչումը այդ ապագան բացահայտելն է (չգիտակցված կերպով): Եվ իհարկե, պառլամենտական ու նախագահական ընտրություններում պահպանողականների հաղթանակի գործում քիչ ավանդ չներդրեց Միացյալ Նահանգները, որը Մերձավոր Արևելքում իր զավթողագործությամբ իրանցիների աչքում վերածվեց իսկական չարիքի, և այլևս անհնար էր նրանցից աջակցություն սպասել ռեֆորմատորական (ազատական) թևին:

Այսօրվա Իրանն ավելի մոդեռնացված պետություն է, քան ԱՊՀ ցանկացած անդամ (բացառությամբ, հավանաբար, Ռուսաստանի): Երկիրը հաջողությամբ յուրացնում է բարձր տեխնոլոգիաները, որոնց, ինչպես տեսնում ենք, իսլամական կառավարումը չի խանգարում: Այդ առումով կուզենայի մի քանի հարց հնչեցնել և նշել դրանց պատասխանները: Մասնավորապես, արդյոք Իրանում կա՞ մտավորականություն և ինչպե՞ս է այն հանդուրժում աստվածապետական վարչակարգը, և ընդհանրապես, ինչպիսի՞ն է երկրի և ժողովրդի մշակութային մակարդակը:

Իրանում կա բավական նշանակալից մտավորականություն: Իսլամական կառավարման նկատմամբ նրա վերաբերմունքին վերաբերող հարցի առավել արդարացի պատասխանը կարելի է գտնել ԽՄԿԿ կառավարման հանդեպ խորհրդային մտավորականության վերաբերմունքին նմանության մեջ: Իրանի մտածող քաղաքացիներն այսօր իսլամի կանոններով առաջնորդվում են նույնքան, որքան և ԽՍՀՄ քաղաքացիները՝ ԽՄԿԿ գաղափարախոսությամբ, այսինքն՝ նրանք այսօր նույնիպիսի իսլամականներ են, ինչպիսի կոմունիստներ էին ԽՍՀՄ մտածող քաղաքացիները, և այնուամենայնիվ, նրանց մեջ առկա է հաստատուն գիտակցումն այն բանի, որ այսօրվա իսլամական կառավարումը լավագույնն է մյուս բոլոր հնարավոր այլընտրանքներից:

Ժողովրդի մշակութային մակարդակը բավական բարձր է (խոսքը ծայրամասերի մասին չէ, որոնք բնակեցված են ազգային փոքրամասնություններով): Չմոռանանք, որ պարսիկները հնագույն քաղաքակրթության ու մշակույթի կրողներն են և նոր պայմաններում վերականգնել են բազմաթիվ կորած արժեքներ: Դեռևս ոչ ոք չի լսել պարսկական ահաբեկչության, պարսկական բարբարոսության ու այլևայլ բաների մասին: Հենց դա էլ ցուցանիշն է պարսիկների բարձր քաղաքակրթվածության, ինչը, ինչպես հայտնի է, բացակայում է իսլամի մյուս կրողների մոտ: Կրթությունը Իրանում բավական բարձր մակարդակի վրա է, իսկ իսլամական հեղափոխության ճարտարապետները մոլորակի ամենակրթված մարդկանցից էին (ես չեմ վախենում այդ բնորոշումից): Պետության Գերագույն առաջնորդ այաթոլա Խոմեյնին խորապես կրթված անհատ է, որն ամենատարբեր գիտական նախասիրություններ ունի: Նախկին նախագահ Խաթամին քաղաքական մտքի արևմտյան տիտաններից դեռ շատ առաջ կիրառում էր մշակութաքաղաքակրթային սկզբունքներ, և քչերը գիտեն, որ հենց նա է հեղինակը «քաղաքակրթությունների երկխոսություն»  սկզբունքի, որն այդքան լայն տարածում գտավ աշխարհում և յուրօրինակ ընդդիմախոսություն դարձավ Հանթինգտոնյան «քաղաքակրթությունների բախում»  սկզբունքին (ցավոք, գիտության և հատկապես հումանիտար մտքի քաղաքականացումը թույլ չի տալիս արժանի ուշադրություն դարձնել քաղաքական գիտության մեջ առկա այդօրինակ երևույթներին): Դե, իսկ եթե համեմատենք Հաշեմի-Ռաֆսանջանիին (Ընդունվող որոշումների նպատակահարմարության գծով խորհրդի նախագահ, երկրի նախագահը 1989-97թթ.) արևմտյան առաջնորդների հետ մտավորական առումով (որոնց նա շատ բան կարող է սովորեցնել արևմտաեվրոպական և արևելյան գրականությունից, արվեստներից, փիլիսոփայությունից, քաղաքական գիտությունից), ապա ակամա կարելի է կորցնել հետաքրքրությունը կյանքի հանդեպ և հանգել այն եզրակացության, որ այդ երկրի ապագան դեռևս առջևում է (խոսքը չի վերաբերում Ջորջ Բուշին, քանի որ նա ի վիճակի չէ յուրացնել Ռաֆսանջանիի դասախոսությունները: Հավանաբար, նրա համար կարգին ունկնդիրներ կլինեին Մերկելը, Պրոդին, Շիրակը, Պուտինը և այլ կրթված քաղաքական գործիչներ): Ակամա զուգահեռներ ես անցկացնում անցած դարասկզբի Եվրոպայի ամենակիրթ մարդկանց փայլուն աստղաբույլի հետ (Չիչերին, Լունաչարսկի, Ուլյանով-Լենին), որոնք հեղափոխություն կազմակերպեցին Ռուսաստանում…

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԵՎ ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՎԱՍՏԱԿԸ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՀԱՆՐՈՒԹՅԱՆ ԱՌՋԵՎ

Ներկայիս քաղաքական քարտեզը ձևավորվեց հիմնականում շնորհիվ երկու կայսրությունների անկման՝ Օսմանյան և Բրիտանական: Իսկ ազգային պետությունների առատ քանակությունը ստեղծեց մի իրադրություն, որն էլ հենց աշխարհաքաղաքական անհամատեղելիության վիճակն է: Սակայն կայսրությունների անկումը մեկ փուլով ընթացող երևույթ չէ: Այդ գործընթացը բազմաշերտ է և ժամանակի մեջ շարունակական: Օրինակ, Խորհրդային Միությունը, դադարեցնելով գոյությունը և սկիզբ տալով տասնհինգ նոր պետությունների, այսօր ոտք է դնում փլուզման երկրորդ փուլ. Ուկրաինան, Վրաստանը, Մոլդովան, Ադրբեջանը այսօրվա սահմաններում անկատար գոյացություններ են, այնպես որ՝ դեռ շատ հեռու են վերջնական կազմավորումից: Նման իրավիճակ մենք տեսնում ենք Մերձավոր Արևելքում, ավելի ճիշտ՝ կտեսնեինք, եթե չլինեին թուրքական և իրանական ժողովրդավարությունները:

Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո, կորցնելով բոլոր տիրույթները Փոքր Ասիայից և Հայկական բարձրավանդակից անդին, Թուրքիայի Հանրապետությունը խնդիր դրեց պահպանել իրեն համաշխարհային հանրության կողմից նախորոշված սահմաններում: Կարիք չկա ապացուցել, թե հնարավոր էր դրան հասնել միապետությունը պահպանելով: Հետևաբար, միայն հանրապետությունը կարող էր Թուրքիային հետ պահել հետագա փլուզումից, բայց ուժեղ հանրապետությունը, ինչպիսին կարող էր լինել միայն զարգացող տնտեսությամբ և բավարար ռազմաքաղաքական ներուժով օժտված իսկական ժողովրդավարական պետությունը: Ազգային ինստիտուտի կողմից պահպանվող թուրքական ժողովրդավարությունը կարողացավ լուծել այդ խնդիրը մտրակի և քաղցրաբլիթի միջոցով: Թուրքիան լուծում է իր ամբողջականության խնդիրները և թույլ չի տալիս տարածաշրջանում նոր պետությունների ստեղծում, որոնք առանց այդ էլ արդեն շատ են: Նույնպիսի խնդիր էլ (միատեսակ օգտակար թե՜ իր և թե՜ համաշխարհային հանրության համար) լուծում է Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը: Երբ օվկիանոսից այն կողմ ինչ-որ տեղ պատրաստում են Մերձավոր Արևելքի նոր քարտեզներն ու քննարկում Իրանը մաս-մաս բաժանելու տխմար (բայց իրականում հանցագործ) ծրագրեր (Գոբլի ծրագրի նման), ապա սկսում ես կասկածի տակ առնել այդ աշխարհառազմավարների հոգեկան առողջությունը: Իբր նրանց քիչ է Մերձավոր Արևելքի շիլաշփոթը, հիմա էլ ուզում են դրանց ավելացնել նաև քրդերի, բելուջների, ադրբեջանցիների և ուրիշների պետությունները: Նրանցից որևէ մեկը գիտի՞, թե ինչ ասել է քուրդ կամ բելուջ և ինչի են նրանք ընդունակ: Որևէ մեկը պատկերացնո՞ւմ է նրանց բարբարոսության աստիճանը, և ընդհանրապես կարո՞ղ է ասել, թե ինչ կլինի աշխարհի համար քրդերի կամ բելուջների պետությունը: Եթե ցանկություն կա պատժել Իրանին, ապա մի՞թե դա պետք է անել մի ամբողջ տարածաշրջանի մահապատժի գնով և փտախտով վարակել ողջ մարդկությանը: Այս հարցերը թողնում եմ անպատասխան…

Իհարկե, արևմտյան աշխարհառազմավարների ձեռքերը քոր են գալիս, և նրանք վառվում են տարածաշրջանում էլի ինչ-որ բան ներմուծելու ցանկությունից: Նրանց ձեռնտու է ցանկացած վարակ, եթե միայն համապատասխանի իրենց շահերին (կարճաժամկետ առումով, իսկ դրանից հեռուն արդեն չեն տեսնում): Սակայն առողջ դատողությունը պահանջում է ընդունել, որ Մերձավոր Արևելքի երկու տերությունները՝ Թուրքիան և Իրանը, պետք է մնան անձեռնմխելի, քանզի նրանց տեղում կարող են հայտնվել 7-8 նոր ազգային պետություններ, ինչն արդեն սկիզբ կդնի տիեզերական աղետի: Իսկ եթե Մերձավոր Արևելքն ինչ-որ կերպ վերաձևելու ցանկությունն անմարելի է, ապա դրան պետք է հասնել այլ միջոցներով և այլ պետությունների հաշվին, իսկ Թուրքիայի և Իրանի ամբողջականությունը պետք է լինի նորմալ մտածող ողջ մարդկության առաջնահերթ խնդիրը:

ԹՈՒՐՔԱԿԱՆ ԵՎ ԻՐԱՆԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏԱԿԱՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՊԱՌԱԿՏՈՒՄԸ ՀԱՂԹԱՀԱՐԵԼՈՒ ՆՐԱՆՑ ՆԵՐՈՒԺԸ

Ճիշտ ժամանակն է կողմնորոշվել, թե ինչ ասել է արևելյան ժողովրդավարություն: Ըստ իս, ամենից լավ է այն անվանել «վերահսկողական»: Կարծում եմ՝ հաջողված անվանում է, թեև քիչ կոպիտ, բայց այստեղ գլխավորը ոչ թե ձևակերպման գեղեցկությունն է, այլ երևույթի էությունը: Հիմա անցկացնենք Թուրքիայի և Իրանի վերահսկողական ժողովրդավարությունների ոչ մեծ, համեմատական վերլուծություն:

Ընդհանուր առմամբ դրանք նույնանման են: Տարբերությունը միայն այն է, որ նրանց երաշխավորներից ամեն մեկը, նույն իրենք՝ ազգային և քաղաքակրթական կայացման գլխավոր գործոնները, տարբեր հաստատություններ են: Այստեղից կարելի է առանձնացնել մի շարք երկրորդական նշանակության տարբերություններ:

Դրանցից գլխավորը երաշխավորի լիազորությունների սահմանադրականությունն է: Եթե իրանական սահմանադրությունը հստակ և միանշանակ սահմանում է հոգևոր առաջնորդի գերակայություն նախագահի և պառլամենտի նկատմամբ, ապա Թուրքիայում քաղաքացիական վարչակազմի վերահսկումը զինվորական ղեկավարության կողմից չունի իրավաբանական ձևակերպում, իսկ սահմանադրությունն ընդամենը հիշատակում է ազգային անվտանգության մի ինչ-որ խորհրդի մասին, որում տեղերի մեծամասնությունը պատկանում է զինվորականներին, և էլի մի քանի նման անորոշ հոդվածներ: Հետևաբար, եթե այաթոլայի կողմից քաղաքացիական վարչակազմի ցրումը սահմանադրական շրջանակներում է (Խոմեյնին երկու անգամ հեռացրել է նախագահին), ապա թուրքական զինվորական ընտրախավի կողմից քաղաքացիական ղեկավարության ցրումն արդեն սահմանադրական դաշտից դուրս է (դե յուրե) և իրականում հեղաշրջում է, որից հետո սպիպված են ամեն ինչ սկսել սկզբից, մաքուր էջից: Դրանից ելնելով` կարելի է եզրակացնել, որ Իրանում սահմանադրական կառույցն ավելի կայուն է, սակայն ես հակված եմ այլ կարծիքի: Բանն այն է, որ սահմանադրությունն առաջին հերթին քաղաքացիական-իրավական հիմք է, քան հաստատված տեքստ, որը ցանկացած պահի կարելի է փոխել: Այդ պատճառով էլ համոզված եմ, որ զինվորականների կողմից պահպանվող աթաթուրքյան ուսմունքն ավելի երկարակյաց է, քան իսլամական կառավարումը Իրանում, որից կհրաժարվեն, հենց որ իրանցի ժողովրդին հաջողվի գտնել ողջ բնակչությունը միավորող մեկ այլ գաղափար:

Այժմ քննարկենք մեկ ուրիշ կարևոր պահ: Արդյոք հաջողվե՞ց Թուրքիային և Իրանին վերահսկողական ժողովրդավարության միջոցով հաղթահարել ներքին պառակտումը: Սա բարդ հարց է, որին կարելի է տարբեր կերպ պատասխանել: Եթե այսօր մենք տեսնում ենք միասնական և ամբողջական երկրներ, ապա եզրակացություն է բխում պառակտման հաղթահարման մասին: Սակայն դա սխալ տեսակետ է, քանզի ամբողջականության պահպանումը դեռևս պառակտման պատճառների վերացումը չէ: Թուրքիայի բնակչության 20 տոկոսը կազմում են քրդերը, որոնք մինչև օրս չեն հրաժարվում սեփական պետականության մտքից, նույնիսկ չնայած քրդերի թրքացման քաղաքականությանը (օրենսդրական մակարդակով, իսկ Թուրքիայում փոքրամասնություններ են ճանաչվում միայն հայերը, հրեաները և հույները: Վարչակազմը նրանց նկատմամբ կիրառում է «մտրակի և քաղցրաբլիթի»  քաղաքականություն, բայց դատելով այս ամենից՝ շուտով ստիպված կլինի հրաժարվել դրանից և գործել միայն քաղցրաբլիթներով, քանզի Եվրամիությանն անդամակցելը թույլ չի տա Թուրքիային մշտապես ճնշել բնակչության քաղաքականապես ակտիվ, 20 տոկոս կազմող զանգվածին: Այլ բան է, եթե քրդերն իրենք հրաժարվեն անկախության գաղափարից՝ ի բարօրություն միասնական Եվրոպայի: Սակայն դա գրեթե անհավանական է, և եթե նման բան պատահի, ապա միայն որոշակի ժամանակով: Հետևաբար, եթե դատենք այս տեսանկյունից, ապա ԵՄ-ին անդամակցելը հակացուցված է հենց իրեն՝ Թուրքիային, քանի որ պարտավոր կլինի ազատականացնել ներքին քաղաքականությունը և, ենթարկվելով կրկնակի ճնշման, ստիպված կլինի համաձայնել քրդերի ինքնավարությանը, իսկ դրանից մինչև լիակատար անկախություն արդեն կես քայլ է: Բայց նոր քրդական պետության կազմավորումը, ավելի ճիշտ՝ Թուրքիայի տրոհումը, ինչպես ասացինք վերևում, շատ ավելի անցանկալի է համաշխարհային հանրության, քան Թուրքիայի համար, քանզի այսօր ոչ ոք չի կարող ենթադրել, թե ինչի է ունակ այդ, մեղմ ասած՝ հետամնաց, բայց «ազատատենչ»  ժողովուրդը: Կարելի է եզրակացնել, որ դա ողջ տարածաշրջանում շղթայական ռեակցիա կառաջացնի և կվարակի քրդական համայնքներ ունեցող մյուս երկրներին՝ Իրանին, Իրաքին, Սիրիային: Համաձայնենք, որ Մերձավոր Արևելքը կմտնի անկանխատեսելի կատակլիզմների նոր փուլ, ինչը հղի է ամենաբացասական հետևանքներով ողջ աշխարհի համար: Ինչ վերաբերում է նրան, թե իր՝ Եվրամիության համար որքանով է նպատակահարմար սեփական շարքերում ներառել Թուրքիայի Հանրապետությունն իր չլուծված խնդիրներով և, մեղմ ասած՝ ոչ այնքան եվրոպական կերպարանքով, արդեն այլ խոսակցության առարկա է:

Իրանի գործերը պառակտման առումով ավելի բարվոք են: Այսօր կարելի է փաստել, որ իսլամական հեղափոխության գաղափարը դարձել է համընդհանրական (որոշ վերապահումներով): Բայց թե որքան դա կշարունակվի, դժվար է ասել: Ահավասիկ, հանուն Իրանի փլուզման զօր ու գիշեր տքնում է քաջարի ԿՀՎ-ն: Եթե ամերիկացիներին հաջողվում է տեղացի ադրբեջանցիների մեջ խթանել անջատողական տրամադրություններ և սադրել համապատասխան գործողությունների, ինչին ականատես եղանք ոչ վաղ անցյալում, ի դեպ, հենց այն պահին, երբ այդ պետությունը ղեկավարում են էթնիկ ադրբեջանցիներ, ապա կարելի է ասել, որ ամենահետաքրքիրը Իրանում դեռ առջևում է: Խնդիրը խորանում է նաև նրանով, որ բուն պարսիկ բնակչությունը չի գերազանցում երկրի ազգաբնակչության 53 տոկոսը (ի դեպ, այդ հարաբերակցությունը գոյություն է ունեցել միշտ, և իսլամական հեղափոխությունից հետո երկրի բնակչությունն աճել է համամասնաբար): Հետևաբար, մյուս էթնիկական խմբերի նկատմամբ պարսիկների թվական առավելության բացակայության տեսակետից կայունությունն Իրանում ավելի երևութական է, և ամեն ինչ կախված կլինի նրանից, թե որքան կանգուն կմնա ազգային գաղափարը և որքան հետևողական կգտնվեն արտաքին ուժերը՝ այդ կայունությունը վերացնելու և պայթյուն առաջացնելու գործում:

ՎԵՐԱՀՍԿՈՂԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅՈՒՆԸ ՈՐՊԵՍ ԱՐՏԱՀԱՆՄԱՆ ԱՌԱՐԿԱ

Հնարավո՞ր է նման բան, և արդյոք կյանքի կկոչվի՞ այս սկզբունքը Եվրոպայից արևելք ընկած այլ երկրներում: Ճիշտն ասած` ԱՊՀ երկրների և ժողովուրդների համար ժամանակն է ազատվել անխորտակելի օլիգարխիայի ճնշող տիրապետությունից և դրա ծնած կործանիչ բարոյազրկությունից: Սակայն դրա համար անհրաժեշտ է մի փոքրիկ նախապայման՝ ԳԱՂԱՓԱՐ, որը վեր կկանգնի ազգային շահերից և դրանք կմիավորի իր մեջ: Եթե ինչ-որ ժամանակ հետխորհրդային տարածքում կամ էլի ինչ-որ տեղ հայտնվի նման կենսական գաղափար, ապա այն, անշուշտ, երաշխավորի կարիք կունենա, և վերահսկողական ժողովրդավարությունն իրեն երկար սպասել չի տա, քանզի անպայման կհայտնվի մի ինչ-որ հաստատություն՝ այդ գաղափարը պաշտպանելու համար: Բայց ի՞նչ է հարկավոր, որպեսզի ծնվի գաղափարը: Հավանաբար, պետք է ինչ-որ հիմք կամ հող, որն, օրինակ՝ Աֆղանստանում չկա և չի կարող լինել: Հետխորհրդային աշխարհում նույնպես նման որևէ բան այսօր չի դիտարկվում: Բայց հուսանք, որ ի տարբերություն աֆղանցիների, մեզ մոտ դեռ ամեն լավ բան առջևում է:

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՆՐՈՒԹՅԱՆ ՎԵՐԱԲԵՐՄՈՒՆՔԸ ՎԵՐԱՀՍԿՈՂԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹՅԱՆ ՆԿԱՏՄԱՄԲ

Այս հարցի մեջ է թաքնված մեր ժամանակների արատների մեծամասնությունը: Զգալ են տալիս որոշ տերությունների երկակի չափանիշները և եսասիրական ձգտումները: Բայց ամեն ինչի մասին՝ հերթով: Քաղաքականապես վարձահրավեր չստացած արևմտյան ուղեղն այսօր ժողովրդավարական չի համարում ո՜չ Թուրքիան, ո՜չ Իրանը: Դրանում արտահայտված են նրա թուլությունը և գաղափարայնացվածության որոշակի բաժնեչափը: Ակներև են ըմբռնողական ապարատի հետ կապված խնդիրները: Բավական հաճախ ժողովրդավարությունը կապակցվում է ազատականության հետ, առանց որի հնարավոր չէ պատկերացնել նրա գոյությունը: Կարծում եմ՝ սա անհեթեթություն է, քանի որ դրանով այլասերվում է ժողովրդավարության բուն էությունը, որն ընդունելու համար բավական են մի քանի գործոններ. ժողովուրդը՝ որպես իշխանության աղբյուր, ներկայացուցչական մարմինների ընտրելիություն, մեծամասնության իշխանություն, օրենքի գերակայություն, որոնք լիակատար ձևով գործում են ինչպես Թուրքիայում, այնպես էլ Իրանում: Փաստորեն, ստացվում է, որ Արևմուտքում ժողովրդավարություն ասելով հասկանում են ոչ այլ ինչ, քան ազատական ժողովրդավարություն, բայց դա արդեն ոչ միայն նեղ մտածելակերպի, այլև եվրակենտրոնության կամ, ավելի լավ է ասել՝ «արևմտակենտրոնության»  վկայություն է: Այսպիսով, մենք չպետք է եվրոպացիների թելադրանքով առաջնորդվենք ոչ նրանց պարզունակության դրսևորումներում, ոչ էլ այլ պարադոքսներում, որոնք բխում են եվրակենտրոնությունից: Վերահսկողական ժողովրդավարությունը գնահատելիս ավելի ճիշտ է ընդունել, որ այն ազատական չէ ինչպես Եվրոպայում: Բայց ոչ ոք և ոչ մի տեղ չի ասել, թե ազատականությունը պարտադիր պայման է ժողովրդավարության համար, որը կարող է լինել նաև պահպանողական, ինչպես Թուրքիայում և Իրանում:

Բնականաբար, այդ երկրներում համեմատաբար քիչ են ազատությունները: Հակառակը չէր էլ կարող լինել: Օրինակ, արևելյան ժողովուրդների համար անընդունելի են ժամանակակից եվրոպական այնպիսի ազատություններ, ինչպիսիք են միասեռ ամուսնությունները, սեռական փոքրամասնությունների արտոնությունները, որոնք վնասում են նորմալ քաղաքացիների իրավունքներին (այսինքն՝ մեծամասնության, ինչն ինքնին հակասում է ժողովրդավարության էությանը) և շատ ուրիշ բաներ: Բացի այդ, վիճելի հարց է, թե ինչն է նախընտրելի և ինչն է ընդհանրապես ճիշտ, այնպես որ՝ արևմտյան ազատականներին ժամանակն է հասկանալ թեկուզ այս աննշան բանը: Այդ առումով հարկ է խոստովանել, որ Իրանում ազատությունների հարցն, իրոք, լավագույն ձևով չի լուծված: Առանձնապես դաժան են վարվում այնտեղ կանանց հետ, որոնց մահվան են դատապարտում ամուսնական դավաճանության համար (ամուսնու բողոքի և համաձայնության դեպքում): Բացի այդ, երկրում գործում է «չոր օրենք»: Սա նույնպես խորթ է մեզ, թեև դա շահարկելն այնքան էլ ճիշտ չէ. բավական է հիշել ամենաժողովրդավարական երկրում համեմատաբար ոչ այնքան վաղուց (պատմական չափանիշներով) գործող նույնանման օրենքի մասին: Անձամբ ես նման միջոցները համարում եմ ոչ խելամիտ, քանզի դրանցից ոչ մի իրական օգուտ չի կարող լինել: Իրանցիներն իսկապես սկսեցին խմել հենց 1979 թվականից, ինչպես որ ամերիկացիները՝ 90 տարի առաջ, թեև ընտրության հնարավորությունն էլ նրանց մոտ այսօր մեծ չէ. ի տարբերություն ԱՄՆ-ի, Իրանում սպիրտի մաքսանենգությունը չի համարվում զանգվածային ընդհատակյա արդյունաբերություն, և հավատացյալ ժողովուրդը ստիպված է «ընդհատակում»  խմել դեղատնային սպիրտ:

Արևմուտքում բավական շատ է շահարկվում Իրանում ազատությունների պահպանման հարցը, հատկապես, այսպես կոչված՝ «այլախոհների»  կողմից: Սակայն, կարծում եմ, վերլուծության մեջ միասնական սկզբունքն, այնուամենայնիվ, պետք է պահպանել: Եթե ազատական հանրությունը զայրանում է Իրանում ազատությունների ճնշումից՝ հաճախ մատնանշելով անթաքույց հիմարություններ, ինչպես, օրինակ, հագուստի այս կամ այն ձևի պարտադիր կրումը, ապա արժեր նրանց հիշեցնել, որ նույնն արեց նաև Աթաթուրքը Թուրքիայում 20-ական թվականներին: Իսկ այն ժամանակ ընդունված օրենքները ոչ ոք չի փոխել (այդ առումով հետաքրքիր է նկատել, որ հանրապետության հռչակման 80-ամյա հոբելյանի օրը՝ 2003 թվականի հոկտեմբերի 29-ին պետության ղեկավարի կազմակերպած ընդունելությանը վարչապետ Թայիփ Էրդողանը չներկայացավ: Ըստ արարողակարգի` նրան պետք է ուղեկցեր կինը, որն, ինչպես հայտնի է, զօր ու գիշեր իր չադրայից չբաժանվող հավատացյալ մահմեդական է: Հետևաբար, աշխարհիկ ընդունելությանը նրա ներկայությունն ավանդական մահմեդական հագուստով անարգանք կլիներ Աթաթուրքի հիշատակին, չենք խոսում արդեն տարրական օրինախախտման մասին: Բնականաբար, վարչապետը միայն մեկ ելք ուներ. ինքն էլ չգնալ պետական ընդունելությանը, պետության երկրորդ դեմքը լինելով հանդերձ): Սակայն, չգիտես ինչու, թուրք առաջնորդի քաղաքականությունը Արևմուտքում սվիններով չընդունվեց, թեև բացարձակապես նույնն էր, ինչ ավելի ուշ սկսեցին անել Իրանում: Փաստորեն, դարձյալ գործ ունենք անարդարացի չափանիշների հետ: Արգելել իրենց ազգայինն ու կրոնականը ողջունվում է, մինչդեռ եվրոպականը (օտարը) արգելելն արդեն նշանակում է մարդու իրավունքների խախտում և քաղաքացիական ազատությունների սահմանափակում: Նկատենք, որ ինչպես իրավական, այնպես էլ բարոյական տեսակետից արգելքների այս երկու տեսակները նույնական են, հետևաբար՝ դրանց նկատմամբ վերաբերմունքը պիտի նույնը լինի: Իսկ եթե չենք տեսնում միատեսակ վերաբերմունք, ապա գործ ունենք արդեն սովորական, բայց վնասակար բարետխմարության հետ:

Քաղաքական վարձահրավեր ստացած արևմտյան միտքն արդեն առաջնորդվում է այլ սկզբունքներով: Թուրքական ժողովրդավարությունն ընդունվում է լիովին, և Թուրքիային հրավիրում են Եվրոպա, այն դեպքում, երբ Իրանն ընկալվում է որպես տոտալիտար պետություն՝ առանց ազատության ու հավասարության նշույլի, իսկ արևմտյան աշխարհի առաջնորդն այդ պետությունը համարում է «չարի առանցք»: Միաժամանակ աչք են փակում մշտական (թեև անհրաժեշտ ու հիմնավորված) ճնշումների վրա, որ գործադրվում են Թուրքիայում քրդերի նկատմամբ, բայց չեն ներում ամերիկացիների սադրած չարտոնագրված ցույցերի ցրումը Իրանում: Սա խոսում է արդեն առողջ դատողության և հավանաբար տարրական ամոթի բացակայության մասին, քանզի իրականում այդ երկու երկրները բացարձակապես նույնական են ժողովրդավարական նորմերի, իրավունքների և ազատությունների պահպանության տեսանկյունից: Ավելին, Իրանում բռնաճնշումներ չեն կիրառվում, թեև դա նրա «ժողովրդավարականության»  արժանիքը չէ. պարզապես դրա անհրաժեշտությունը չկա:

Մի քանի խոսք Թուրքիայի և Իրանի քաղաքական իրականության մասին: Թուրքիայում քաղաքական դաշտը շատ ավելի խայտաբղետ է, լցված ամեն տեսակ կուսակցություններով. արմատականների աջ ու ձախ թևերից սկսած մինչև ծայրահեղ կրոնական և ծայրահեղ ազգայնամոլական կազմակերպություններ: Սակայն դրանց բոլորին միավորում է մեկ բան. Աթաթուրքի ուսմունքին հետևելը…

Իրանում նման խայտաբղետություն չկա, սակայն չի կարելի ասել, թե քաղաքական դաշտը թերարժեք է: Այսօրվա դրությամբ այնտեղ կարելի է տեսնել երեք հիմնական ուղղություններ. հավատացյալ պահպանողականներ, որոնք ավանդաբար միավորված են Գերագույն առաջնորդի շուրջ, պրագմատիկ պահպանողականներ, որոնք գիտակցում են բարեփոխումների անհրաժեշտությունը (Հաշեմի-Ռաֆսանջանիի օրինակով) և ռեֆորմատորներ, որոնք ձգտում են հասարակական կյանքի, տնտեսության ազատականացման և հանդես գալիս հօգուտ ԱՄՆ-ի հետ հարաբերությունների վերականգնման (նախկին նախագահ Խաթամիի օրինակով): Իրանական քաղաքական իրականության այս բոլոր երեք ուղղությունները միավորված են իսլամական հեղափոխության գաղափարում, որն, ինչպես տեսնում ենք, ընդարձակ տարածք է տրամադրում գաղափարական վարժանքների համար:

Հիմա հարց տանք. իսկ ի՞նչ հանցանք է գործել Իրանի ղեկավարությունն արևմտյան հանրության և ԱՄՆ-ի դեմ: Ի պատիվ ինչի՞ են Իրանին դասել չարի առանցքին: Հանուն նրա, որ արևմտյան շահերի իրականացնող չէ և ցանկություն չունի՞ փոխել իր քաղաքակրթական ինքնությունը: Եթե ոչ, ապա գուցե ԱՄՆ-ի կողմից Իրանը չընդունելու պատճառը իսլամական կառավարո՞ւմն է: Այդ դեպքում թույլ տվեք հարցնել. այդ ո՞նց ստացվեց, որ ամերիկացիները «քաղցր-մեղցր»  հարաբերությունների մեջ են Սաուդյան Արաբիայի հետ, որտեղ ողջ քաղաքակիրթ աշխարհի կողմից արգելված վահաբականությունն ընդունված է որպես պաշտոնական գաղափարախոսություն, իսկ պետությունը բացարձակ միապետություն է՝ առանց ժողովրդավարության նշույլի: Այստեղ մեկնաբանությունների կարիք չկա:

«Պետք է համընդհանուր սուգ հայտարարել այն օրը, երբ Ամերիկան մեզ կգովի»,- հաճախ էր կրկնում այաթոլա Խոմեյնին: Իմաստուն ծերունու այս խոսքերում խոր իմաստ է թաքնված. իրոք, Ամերիկան կգովի Իրանին միայն այն դեպքում, երբ վերջինս հրաժարվի իր ինքնությունից և ձգտի դեպի Արևմուտք, կամ էլ, ինչպես Սաուդյան Արաբիան՝ արտաքին քաղաքականության մեջ դավաճանի իր սկզբունքներին ու դառնա ԱՄՆ վասալը: Իրոք, սա արդեն իրական ողբերգություն է իրեն հարգող հինավուրց ժողովրդի համար: Սակայն, դատելով Վաշինգտոնի «խելամիտ»  քաղաքականությունից և այաթոլաներին նրա անարդյունք ու ապաշնորհ հետապնդումից, Իրանը ամերիկյան գովեստների չի արժանանա, և այնտեղ երբեք համընդհանուր սուգ չի տիրի: Սկզբունքորեն դա վատ չէ, քանզի սուգ հայտարարելն ու սգալն այնքան էլ հաճելի ժամանց չէ 70 միլիոնանոց ժողովրդի համար: Համենայն դեպս, տեսանելի ապագայում այդ վիշտն իրանցիներին չի սպառնում…

POSTSCRIPTUM

Խոսելով և՜ Թուրքիայի, և՜ Իրանի արևելյան ժողովրդավարությունների մասին՝ որպես Արևելքի միակ ժողովրդավարական երկրների, մենք գիտակցաբար չանդրադարձանք Իսրայելին: Անկասկած, Իսրայելն իսկական ժողովրդավարական պետություն է, սակայն ժողովրդավարությունն այնտեղ ոչ թե արևելյան է, այլ ներմուծված Արևմուտքից: Հիշենք, որ հրեական պետությունը ստեղծվեց Արևմուտքում դաստիարակված և այնտեղից հայրենադարձված մարդկանց կողմից (հայրենիքում ծնված առաջին վարչապետ Իցհակ Ռաբինը Ռուսաստանից հայրենադարձվածների որդի էր: Առաջին անգամ վարչապետի պաշտոնում փոխարինեց Գոլդա Մեիրին 1974 թվականին (կառավարել է մինչև 1977-ը), երկրորդ անգամ գլխավորեց իսրայելական կաբինետը 1992 թվականին, ընդհուպ մինչև 1995 թվականի նոյեմբերին սպանվելը), որոնք Ավետյաց երկրում արմատացրին արևմտյան քաղաքական մշակույթը, տնտեսության արևմտյան մոդելը` օգտագործելով արևմտյան ահռելի ներդրումներ (ֆինանսական և մտավոր): Բնականաբար, հրեաները, լինելով արևմտյան քաղաքական մշակույթի կրողներ, մնացին արևելյան ազգ: Դա ևս մեկ անգամ հաստատում է ժողովրդավարության համապիտանիությունը՝ որպես համապիտանի երևույթ, որն ի վիճակի է արմատավորվել ցանկացած պայմաններում, ցանկացած հասարակական գիտակցության մեջ, Ամերիկայից մինչև Սինգապուր ու Ճապոնիա: Միակ բանը, որ պահանջվում է դրա համար, ժողովրդի քաղաքական և իրավական գիտակցության որոշակի մակարդակն է, որն ունակ է հաստատել իրավահավասար քաղաքացիական վիճակ: Իսկ թե ինչպես կկատարվի դա` շնորհիվ Արևմուտքից եկածների՞ (ինչպես Իսրայելում), անցած պատմական ուղու և քաղաքակրթական զարգացման հետևանքո՞վ (ինչպես Եվրոպայում), թե՞ քաղաքական բարձր մշակույթ ծնելու ընդունակ ազգային գենոտիպի ուրույն առանձնահատկությունների միջոցով (ինչպես Հեռավոր Արևելքում), և կամ շնորհիվ ամբողջ ժողովրդին միավորելու ընդունակ համապիտանի գաղափարի (ինչպես Թուրքիայում և Իրանում), կարևոր չէ: Համենայն դեպս, դա հաստատում է պատմությունը…

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am