Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում
Փետրվար 2011, N 2

ՀԵՏԱՔՐՔԻՐՆ ԱՄՍՎԱ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ

ԱՐՏԱՇԵՍ ԳԵՂԱՄՅԱՆ

ՄԽՐՃՎՈ՞ՒՄ Է ԱՐԴՅՈՔ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԿԱՌԱՎԱՐԵԼԻ ՔԱՈՍԻ ՄԵՋ

(նյութի մշտական հասցեն՝ http://www.regnum.ru/news/1376552.html)

20.02.2011

Մեծ Մերձավոր Արևելքը ցնցած վերջին իրադարձությունները լուրջ խորհրդածությունների տեղիք են տալիս Հարավկովկասյան տարածաշրջանում, մասնավորապես Հայաստանում ու Ադրբեջանում՝ Լեռնային Ղարաբաղի չլուծված հակամարտության հետևանքով, իրավիճակի ապակայունացման հնարավորության շուրջ, երկրներ, որոնք արդեն 17 տարի գտնվում են ոչ պատերազմ, ոչ խաղաղություն վիճակում: Ապակայունացումը դրանցից յուրաքանչյուրում, ակնհայտ է, հղի է ռազմական գործողությունների սադրումով, որը, իր հերթին, ունի լայնածավալ պատերազմի վերածվելու բոլոր նախադրյալները: Միևնույն ժամանակ, պատմության մեջ մեկ անգամ չէ, որ անգամ ապստամբությունների և հեղափոխությունների, թվում է, թե ամենախառնակ ժամանակներում այս կամ այն ժողովուրդները, արտաքին ռազմական սպառնալիքի առկայության պարագայում, հրաժարվել են ներքին հակամարտություններ սանձազերծելուց և համախմբվել են թշնամուն հակազդելու համար: Ընդ որում՝ ներքին անկայունություն և հարևան պետությունների հետ չլուծված հակամարտություններ ունեցող պետությունների ղեկավարները կանգնել են երկընտրանքի առջև: Վերջիններիս ընտրությունը մեծ չի եղել. նրանք կարող են իշխանությունը հանձնել երկրում գործող արմատական ընդդիմությանը, ինչը, սակայն, ագրեսիվ տրամադրված հարևաններին անխուսափելիորեն կգայթակղի՝ օգտվել իշխանության հանձնմամբ պայմանավորված անորոշության այդ շրջանից: Գաղտնիք չէ, որ իշխանափոխությունը ենթադրում է նաև երկրի զինված ուժերի Գերագույն գլխավոր հրամանատարի փոփոխություն, ինչը կարող է ռազմական գործողությունների պատճառ դառնալ: Հնարավոր է նաև մեկ այլ սցենարի իրականացում. երկրում իրադրության ապակայունացման պարագայում իշխանությունները կարող են հրադադարի գծում նախաձեռնել ռազմական գործողություններ: Մեր տարածաշրջանի պայմաններում՝ Լեռնային Ղարաբաղի և Ադրբեջանի Հանրապետության միջև: Սա բացառել չի կարելի, քանի որ ադրբեջանական կողմը վերջին տարվա ընթացքում շաբաթական միջինը մոտ 150-200 անգամ խախտել է հրադադարի ռեժիմը, ինչը 2010թ. հայկական կողմի համար 15 մարդու կյանք արժեցավ: Միանգամայն որոշակիորեն կարելի է պնդել, որ այս պայմաններում Հայաստանի Հանրապետության իրավիճակի ապակայունացմանն ուղղված արմատական ընդդիմության ցանկացած գործողություն հայ հասարակության զգալի մասի կողմից ընկալվելու է ոչ այլ կերպ, քան դավաճանություն ազգային շահերին: Երկրում ներքաղաքական իրադրության կարգավորման հնարավոր ուղիներից մեկը կարող է դառնալ արմատական ընդդիմության գործողությունների ուժային կասեցումը: Ընդ որում՝ հարկ է հստակ գիտակցել, որ, ի տարբերություն նախորդ տարիների, ՀՀ քաղաքացիների զանգվածային բողոքի ելույթները՝ բնակչության զգալի մասի սոցիալական վիճակի վատթարացման պատճառով, անկանխատեսելի հետևանքներ կունենան:

Մինչ պարզաբանելը, թե Հայաստանի Հանրապետության պայմաններում որքանով է իրական սոցիալական պայթյունի հնարավորությունը, նշենք, որ մեր երկրի նկատմամբ ոչ բարեկամաբար տրամադրվածների կողմից վաղուց արդեն արևմտյան քաղտեխնոլոգների փորձարկած մոդելները կիրառելիս՝ միանգամայն հնարավոր է, որ հանրահավաքներն ու երթերը վերաճեն լայն զանգվածների ապստամբության, հեղափոխության, որը վերջնարդյունքում կարող է հանգեցնել գործող ռեժիմի անկմանը: Հայաստանում իրավիճակի զարգացման նման սցենարները հաշվի առնելով՝ դիտարկենք, թե ինչպիսին կարող է լինել մեր երկրի ներքին գործընթացների վրա, մասնավորապես, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահ երկրների, Իրանի Իսլամական Հանրապետության, Թուրքիայի, Վրաստանի ազդեցությունը: Փորձենք նաև հասկանալ. Մեծ Մերձավոր Արևելքում տեղի ունեցող իրադարձությունները կսահմանափակվե՞ն արդյոք այն երկրներով, որոնցում արդեն տեղի է ունեցել իշխանափոխություն կամ էլ շարունակվում են քաղաքացիների զանգվածային ելույթները: Որքանո՞վ է իրական այդ գործընթացների փոխադրվելը մեր տարածաշրջան: Պակաս կարևոր չէ նաև պարզել, թե ներկայումս որքանով է արդիական Մեծ Մերձավոր Արևելքի ժողովրդավարայնացման ծրագիրը, որն առաջ էր քաշել դեռ Ջորջ Բուշ-Կրտսերի հանրապետական վարչակազմը: Այս և բազմաթիվ այլ հարցերի պատասխանները կարող են լույս սփռել առաջիկայում Հայաստանի իրավիճակի զարգացման հնարավոր սցենարների վրա:

Եվ այսպես, հիշենք, որ դեռ 2005թ. հունիսի 20-ին ԱՄՆ պետքարտուղար Կոնդոլիզա Ռայսը, ելույթ ունենալով Կահիրեի Ամերիկյան համալսարանում, ուղղակի ասել էր. «Մենք փոխում ենք քաղաքական գիծը ... Մենք պաշտպանում ենք բոլոր ժողովուրդների դեմոկրատական նպատակադրումները: Եկել է ժամանակը դեն նետելու դեմոկրատիայի ծանր աշխատանքը կանգնեցնող բոլոր արդարացումները»: Այնուհետև, 2009թ. հունիսի 4-ին ԱՄՆ նախագահ Բարաք Օբաման, ելույթ ունենալով Կահիրեի համալսարանում, հայտարարեց. «Մենք հանդիպում ենք ԱՄՆ-ի և աշխարհով մեկ ապրող մահմեդականների միջև զգալի լարվածության շրջանում, լարվածություն, որն արմատներով գնում է դեպի պատմական այն գործընթացները, որոնք ընդամենը աննշան չափով են առնչվում Ամերիկայի հետ... Ես եկել եմ այստեղ՝ Կահիրե, որպեսզի փորձեմ նոր էջ բացել Միացյալ Նահանգների և աշխարհով մեկ ապրող մահմեդականների փոխհարաբերություններում...»: Իր ելույթում Օբաման կանգ է առել 5 հիմնախնդրի վրա: Նա, մասնավորապես, նշել է. «Չորրորդ հարցը, որը ես կուզենայի շոշափել, ժողովրդավարությունն է... Ես հաստատ հավատում եմ, որ բոլոր մարդիկ ահավոր ձևով նույն բանն են ուզում. իրենց կարծիքն արտահայտելու հնարավորություն և հնարավորություն՝ ազդելու այն բանի վրա, թե ինչպես են իրեն կառավարում, օրենքի գերակայության վստահություն և բոլորի համար օրենքի հավասար կիրառում, որպեսզի իշխանությունը լինի թափանցիկ ու չզբաղվի գողությամբ, և կարելի լինի կենսակերպն ընտրել սեփական հայեցողությամբ: Դրանք միայն ամերիկյան գաղափարներ չեն, դրանք մարդու իրավունքներն են, և դրա համար էլ մենք կպահպանենք դրանց օրակարգը: Բայց ակնհայտ է մի բան. երկարաժամկետ հեռանկարում կառավարությունները, որոնք պաշտպանում են այդ իրավունքները, վերջին հաշվով, ավելի կայուն են, հաջողակ և հուսալի: Այս իդեալները ճնշելու փորձերը երբեք հաջողությամբ չեն պսակվում»: Նկատենք, որ Եգիպտոսում հեղափոխությունը տեղի էր ունենում հենց այդ կարգախոսներով, և այն ընկալվում, գուցե ավելի շատ ԶԼՄ-ների կողմից մատուցվում է որպես ժողովրդական հեղափոխություն, որը ոչ երկիմաստորեն պաշտպանեց ԱՄՆ-ի ղեկավարությունը: Ինչո՞ւ եմ այս մասին որոշ վերապահումներով գրում, որովհետև դեռ 1952թ. զինվորական հեղաշրջման արդյունքում, որը տապալեց Ֆարուհ թագավորի միապետությունը (դրանում առանցքային դեր խաղաց Գամալ Աբդել Նասերը), Եգիպտոսի նախագահ դարձավ գեներալ Նագիբը, իսկ գնդապետ Նասերը զբաղեցրեց վարչապետի պաշտոնը: Սակայն շուտով երկու առաջնորդների ճանապարհները բաժանվեցին, և 1954թ. նոյեմբերի 17-ին զինվորական նոր հեղաշրջման արդյունքում Նագիբը պաշտոնանկ արվեց, ու Եգիպտոսի նախագահ դարձավ Նասերը: Նրա վախճանվելուց հետո, դարձյալ զինվորականների աջակցությամբ, երկիրը սկսեց ղեկավարել Անվար Սադաթը, որին 1981թ. սպանեցին: Նրան էլ կրկին փոխարինեց զինվորականների դրածոն՝ Հոսնի Մուբարաքը: Եվ հիմա, արդեն նրա հրաժարականից հետո, թե ով է լինելու Եգիպտոսի հաջորդ նախագահը՝ շատ բանով կորոշեն զինվորականները: Իրողություն, որը, կարծում եմ, ոչ ոքի կասկածը չի հարուցում: Այսպիսով, Եգիպտոսում հեղափոխության ժողովրդականության մասին պետք է խոսել այն չափով, որքանով որ միասնական են Եգիպտոսի ժողովուրդն ու բանակը:

Մեծ Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանում ծավալվող վերջին իրադարձությունների լույսի ներքո Հայաստանի Հանրապետությունում ստեղծված իրավիճակի օբյեկտիվ գնահատման համար անհրաժեշտ է նախապես պարզել ընթացիկ պահի մի քանի առանձնահատկություն: Այդ նպատակով պետք է գտնել մի շարք հարցերի պատասխաններ:

Առաջին. ինչպե՞ս կարելի է բնութագրել սոցիալ-տնտեսական վիճակը Հայաստանում, կարելի՞ է այն ճգնաժամային համարել:

Երկրորդ. որքանո՞վ են կոալիցիոն կառավարություն ձևավորած և նախագահական գալիք ընտրություններում գործող նախագահի թեկնածության պաշտպանության մասին օրերս հայտարարած քաղաքական ուժերն ի վիճակի հաղթահարելու ճգնաժամային լուրջ երևույթները, որոնք շարունակվում են մեր երկրի տնտեսության մեջ: Արդյոք նրանք արդարացնո՞ւմ են ժողովրդի լայն զանգվածների ակնկալիքները, և արդյո՞ք բնակչությունն իր կյանքի բարելավման հույսերը կապում է իշխանությունների հետ:

Երրորդ. որքանո՞վ են Հայաստանի ընդդիմադիր ուժերը, մասնավորապես՝ Հայ ազգային կոնգրեսը (ՀԱԿ), որն անհապաղ պահանջում է իշխանափոխություն, արտահայտում հասարակ մարդկանց ակնկալիքները, բնակչության ո՞ր մասն է կյանքում նրանց հետ դրական փոփոխությունների հույսեր կապում:

Չորրորդ. ինչպիսի՞ն է ՀՀ-ում անկառավարելիության և քաոսի վիճակ գլորվելու հավանականությունը:

Հինգերորդ. որքա՞ն է մեծ Հայաստանի Հանրապետության պետական արտաքին պարտքի արտաքին ֆինանսատնտեսական կառավարում մտցնելու անխուսափելիության վտանգը:

Վեցերորդ. կա՞ն արդյոք հասարակության հակաճգնաժամային ինքնակազմակերպման նախադրյալներ կոալիցիոն կառավարության ղեկավարությամբ: Ի վիճակի՞ է արմատական ընդդիմությունը գլխավորելու հասարակության ինքնակազմակերպման գործընթացը:

Առաջին հարցին պատասխանելիս՝ հարկ է հատուկ ուշադրություն դարձնել մի շարք գործոնների վրա, որոնք առավել պերճախոս են բնութագրում ՀՀ-ում ստեղծված սոցիալական դրությունը: Այսպես, Ազգային վիճակագրական ծառայության (ԱՎԾ) տվյալների համաձայն՝ նվազագույն պարենային և սպառողական զամբյուղների արժեքը 2010թ. IV եռամսյակում միջին ընթացիկ գներով 122,6%-ով թանկ է 2009թ. համապատասխան ցուցանիշի համեմատ: Եվ դա՝ այն պայմաններում, երբ մեկ աշխատողի միջին ամսական անվանական աշխատավարձը 2009թ. համեմատ կազմել է 106,7%, իսկ սպառողական գների ինդեքսը՝ 108,2%1: Այսինքն՝ անցած տարի տեղի է ունեցել մեր քաղաքացիների կենսամակարդակի էական անկում: Ընդ որում՝ խիստ թանկացել են առաջին անհրաժեշտության մթերքներն ու ապրանքները, այն է՝ տավարի միսը թանկացել է 128,3%-ով, կարագը՝ 113,3%-ով, շաքարավազը՝ 119,8%-ով, բենզինը՝ 120,5%-ով, դիզելային վառելիքը՝ 121,6%-ով: Գների աճի միտումը շարունակվում է նաև 2011թ.: Բավական է ասել, որ 2011թ. հունվարին սպառողական գների ինդեքսն անցած տարվա նույն ժամանակաշրջանի համեմատությամբ կազմել է 110,6%, ընդ որում՝ հացամթերքի գների աճը կազմել է 113,6%, մսամթերքինը՝ 117,6%, կաթնամթերքինը՝ 121,3%, հավկիթինը՝ 136,4%, բուսական և կենդանական յուղինը՝ 110,8%-ով, կարտոֆիլինը և բանջարեղենինը՝ 129%, մրգերինը՝ 138,9%2:

Այս պայմաններում տարակուսանք է առաջացնում այն, որ երկրի գործադիր իշխանության որոշ ներկայացուցիչներ, հավանաբար, անհասկացողության կամ, որ ավելի վատ է՝ եթե կուրորեն հետևում են դրսի հուշարարների (որոնք շռայլորեն ֆինանսավորվում են միջազգային ֆինանսական կազմակերպություններից և խրամատավորվել են զանազան տեսակի նախարարական գրասենյակներում) հուշումներին, իրենց գործողություններով հարվածում են հարյուր հազարավոր մեր համերկրացիների գրպանին: Խոսքը, մասնավորապես, 2010թ. մայիսի 18-ին ընդունված« «Ավտոտրանսպորտային միջոցների օգտագործումից բխող պատասխանատվության պարտադիր ապահովագրության մասին» օրենքի մասին է, որն ուժի մեջ է մտել 2011թ. հունվարի 1-ին: Այստեղ վերապահում անենք, նշելով, որ խոսքը ոչ թե այս օրենքի անպիտանության, այլ նրա սոցիալական հետևանքների մասին է: Ժամանակի առումով խիստ չմտածված (կամ, որ ավելի վատ է, եթե ժամանակը հատուկ է ընտրված) շուրջ 450 հազար ավտոմեքենաների պարտադիր ապահովագրության մասին այս օրենքի ընդունման հետևանքով մեր բնակչությունը ստիպված եղավ կլոր գումար վճարել: Այն ավելի քան երկու անգամ գերազանցում է ընտանեկան նպաստների և միաժամանակյա դրամական օգնության վճարների համար բյուջեի հատկացումների չափը, որը 2011թ. պետբյուջեի համապատասխան՝ կազմելու է մոտ 39,5 մլրդ դրամ: Ընդ որում՝ ավտոապահովագրության միջինացված գումարը գերազանցում է ամսական նվազագույն պարենային զամբյուղի գինը: Այս նորամուծությունների արդյունքում հարյուր հազարավոր ավտոմեքենատերեր ծայրահեղ բացասաբար վերաբերվեցին ՀՀ կառավարության այս ժամանակավրեպ նախաձեռնությանը, որին, առանց դրա հետևանքները հաշվի առնելու, հավանություն տվեց Ազգային ժողովը: Մեղմ ասած՝ առանց հիացմունքի ընդունվեցին նաև օրենսդրական փոփոխությունները, որոնց համաձայն՝ փոխվեց այն կարգը, որով կարգավորվում էին մաքսային ծառայությունների գործողությունները Վրաստանից Հայաստան ներկրվող արտասահմանյան ավտոմեքենաները մաքսազերծելիս: Օրենքի այդ լրացումները մեր համերկրացիների հանդեպ ակնհայտ խտրական բնույթ էին կրում: Եվ այստեղ ՀՀ կառավարությունը դարձյալ ցույց տվեց, որ բացարձակապես կտրված է իրական կյանքից, մի քանի տասնյակ հազարավոր համերկրացիների հոգսերից: Համաձայն ՀՀ Մաքսային օրենսգրքի փոփոխությունների, որն ուժի մեջ է մտել ընթացիկ տարվա փետրվարի 5-ին, նրանց, պարտավորեցվում է 15-օրյա ժամկետում վճարել անարդարացիորեն բարձր մաքսավճարներ՝ Վրաստանից ներկրվող ավտոմեքենաների համար: Կարևոր է փաստել, որ այդ մաքսավճարների գումարը Հայաստանում զգալիորեն բարձր է, քան հարևան երկրում: Այս նորարարության արդյունքը վարորդների չդադարող բողոքի ակցիաներն են, նրանց չափազանց բացասական վերաբերմունքն իշխանությունների հանդեպ:

Իշխանությունների՝ ժողովրդին դուր գալու գործին չծառայեց նաև Երևանի քաղաքապետարանի որոշումը փողոցային առևտրի վերացման մասին, որը բացասաբար անդրադարձավ մի քանի հազար մարդկանց (ինչպես առևտրականների, այնպես էլ նրանց ընտանիքների անդամների) կենսական շահերի վրա: Այստեղ մենք դարձանք այնպիսի երևույթի վկաները, երբ, ընդհանուր առմամբ ճիշտ դրված հարցի պարագայում, տեղի ունեցավ մինչև վերջ չմտածված և իշխանությունների կողմից ժամանակին ոչ համահունչ կատարված ակցիա: Վերոնշյալին հարկ է ավելացնել ազգաբնակչության կենսականորեն կարևոր հիմնախնդիրներին ՀՀ կառավարության այն մոտեցումները, որոնք ամենևին համարժեք չեն հանրապետությունում ստեղծված սոցիալ-տնտեսական ծանր իրավիճակին:

Այս ամենը նպաստում է Հայաստանում սոցիալական սուր ճգնաժամի խորացման նախադրյալների ստեղծմանը, ինչը կարող է վերաճել սոցիալական ընդվզման: Որպեսզի ընթերցողի մոտ թյուր տպավորություն չստեղծվի, թե կառավարության աշխատանքի գնահատականը կողմնակալ է ու տեղին չէ հիշատակված՝ բերեմ որոշ հիմնավորումներ:

Այսպես, այն պայմաններում, երբ 2010թ. արդյունքներով ՀՆԱ-ն դոլարային արտահայտությամբ կազմել է մինչճգնաժամային 2008-ի ՀՆԱ-ի ծավալի ընդամենը 78,73%-ը, երբ ներմուծման ծավալը հանրապետությունում անցած տարի ավելի քան 3,7 անգամ գերազանցել է Հայաստանից արտահանման ծավալը, իսկ արտաքին առևտրային հաշվեկշիռն աճել է 166,6 մլն դոլարով, և գործազրկության մակարդակն էլ կազմել է 27,5%, ՀՀ էկոնոմիկայի նախարարը փետրվարի 12-ին մամուլի ասուլիս է հրավիրում, որի ընթացքում հայտարարում է նախարարության 2011թ. հիմնական առաջնահերթությունների մասին: Պարզվում է, որ, երբ ավելի քան 520 հազար կենսաթոշակառուների կենսաթոշակների հիմնական չափի միջին ամսական մակարդակը կազմում է 28,1 հազ. դրամ, իսկ ընտանեկան նպաստների չափը՝ նվազագույն սպառողական զամբյուղի 58,6%-ը, երբ Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից ՀՀ շրջափակման պայմաններում ցորենի 65, շաքարի 75, կարագի 66, բուսայուղի 57, բենզինի և դիզելային վառելիքի 100%-ը ներմուծվում է Հայաստան, մեր էկոնոմիկայի նախարարության համար կարևորագույն գերակայություն են հետևյալ հարցերը. 1. սոցիալ-տնտեսական երկարաժամկետ զարգացման քաղաքականության ճշտումը, 2. Համաշխարհային բանկի խմբի «Գործարարությամբ զբաղվել» (“Duing Business”) վարկանիշային դասակարգման սանդղակում դիրքի էական բարելավումը, 3. արտահանման վրա հիմնված արդյունաբերական քաղաքականության ձևավորումն ու մեկնարկը, 4. որակի ազգային ենթակառուցվածքների բարեփոխումների մեկնարկելը: Աստծուն փառք տանք, որ էկոնոմիկայի նախարարը և ընդհանրապես, կառավարությունը, Սերժ Սարգսյանի նախագահության գոնե չորրորդ տարվա սկզբին այս տարվա գերակայություն հայտարարեցին բիզնեսի վարման բարենպաստ պայմանների ստեղծման գծով Հայաստանի Հանրապետության դիրքերի բարձրացումը: Այն էլ` Համաշխարհային բանկի վերոնշյալ նախագծի շրջանակում: Նրանք նույնիսկ իրենց նեղություն չեն տվել ուշադիր կարդալ Սերժ Սարգսյանի 2008թ. նախագահական ընտրությունների «Նախընտրական ծրագիրը», որում սևով սպիտակի վրա գրված է. «Մենք կդառնանք մրցակցային միջավայրում գործարարության և ներդրումների համար լավագույն պայմաններ ապահովող երկիր… Պետական ծառայությունները կդառնան որակյալ և մրցունակ»: Չէ՞ որ ”Duing Business” նախագծի՝ բիզնեսի վարման վարկանիշի հիմքում դրված 9 ցուցիչներն ուղղակի բխում են ՀՀ նախագահի «Նախընտրական ծրագրից», ինչը, ցավոք, կրկնենք, մեր կառավարությունն իր համար բացահայտել է միայն այժմ՝ նրա նախագահությունից երեք տարի հետո:

Էկոնոմիկայի նախարարի շուրթերից առնվազն տարօրինակ են հնչում այն մտքերը, երբ գերակայությունների թվում հայտարարվում է «արտահանման վրա հիմնված արդյունաբերական քաղաքականության ձևավորման և մեկնարկի» մասին: Այստեղ տեղին է հարցնել, թե ով է վերջին երեք տարիներին անցկացրել ազգային դրամական միավորի արհեստականորեն բարձրացված փոխարժեքը պահելու քաղաքականությունը, ով է 2008թ. և մինչև 2009թ. մարտը ԿԲ միջազգային արտարժութային պահուստներից երկրի ֆինանսական շուկա կատարել մոտ 700 մլն դոլարի արժութային ինտերվենցիաներ (որոնք արվել են «ՆԱՍԴԱԿ - ՕԷՄԷՔՍ Հայաստան» արժութային բորսայում): Ընդ որում՝ այս չմտածված ու երկրի միջազգային արժութային պահուստների համար ավերիչ քաղաքականությունը կշարունակվեր հետագայում ևս, եթե, վերջապես, ԿԲ ղեկավարությունն ու Հայաստանի կառավարության ֆինանսատնտեսական հատվածը չգիտակցեին նման քաղաքականության անօգտակարությունը և պետության ֆինանսական համակարգի համար դրա վտանգավոր հետևանքները:

Այստեղ վերջին դեր չեն խաղացել նաև Հայաստանում Արժույթի միջազգային հիմնադրամի ներկայացուցիչների կողմից երկրի դրամական իշխանություններին ուղղված նախազգուշացումները: Միայն դրանից հետո Կենտրոնական բանկը որոշում ընդունեց ազգային դրամական միավորի լողացող փոխարժեքի քաղաքականությանը վերադառնալու մասին: Նշենք, որ վերջնարդյունքում ազգային դրամական միավորը, այնուամենայնիվ, արժեզրկվեց 22%-ով:

Վերջին 10 տարիներին վարվող, այսպես կոչված, «թանկ» փողերի քաղաքականությունը և որպես դրա քաղաքականության հետևանք՝ վարկավորման բարձր տոկոսադրույքների սահմանումը հանգեցրեցին արտահանողների և, ընդհանրապես, հանրապետության տնտեսության իրական հատվածում ներդրումների համար չափազանց անբարենպաստ պայմանների ձևավորմանը: Արդյունքում՝ արտահանման կողմնորոշում ունեցող շատ արտադրություններ Կենտրոնական բանկի (որն այն տարիներին ղեկավարում էին ներկայիս վարչապետն ու ֆինանսների նախարարը) նման խիստ չարդարացված դրամավարկային քաղաքականության պատճառով փակվեցին: Իսկ անցած տարվա արտահանման ծավալների աճի զգալի տեմպը, ավա՜ղ, բացարձակապես կախված չէր կառավարության ֆինանսատնտեսական հատվածի և Կենտրոնական բանկի գործունեությունից: Այն պայմանավորված էր պղնձի, գունավոր այլ մետաղների շուկայական գների ավելի քան եռակի բարձրացմամբ, որոնց խտանյութերը կազմում են Հայաստանից արտահանման առյուծի բաժինը:

Պակաս տխուր տպավորություն չթողեց նաև ՀՀ ֆինանսների նախարարի մամուլի ասուլիսը, որը կայացել էր մի փոքր ավելի վաղ՝ հունվարի 24-ին: Խոսելով ընթացիկ տարում ֆինանսների նախարարության համար գերակա համարվող խնդիրների մասին՝ նա հայտարարեց հետևյալ գերակայությունները. բյուջետային ծախսերի կառավարման արդյունավետության բարձրացում, երեք գերատեսչություններում բյուջետային ծրագրի նկարագրի (անձնագրի) ստեղծում, արտաքին պարտքի գրանցման և հաշվառման միասնական էլեկտրոնային համակարգի ներդրում, մի շարք ապրանքների համար շրջանառության ծավալների հաշվառման համակարգի կանոնակարգում: ՀՀ ֆինանսատնտեսական ոլորտում առկա տագնապահարույց վիճակից դուրս գալու նման դեղատոմսեր առաջարկելուց հետո ակնհայտ դարձավ, որ ֆինանսների նախարարին ամենևին չի հետաքրքրում վարվող քաղաքականության այն ահավոր անգրագիտությունը, որի հետևանքով ՀՀ պետական արտաքին պարտքը, որը 2008թ. դրությամբ կազմում էր ՀՆԱ-ի 13%-ը, հասել է 3 մլրդ 795 մլն դոլարի՝ կազմելով անցած տարվա ՀՆԱ-ի 44,4%-ը: Ավելին, նրան չի հետաքրքրում այն, որ պետական արտաքին պարտքի զգալի աճի պայմաններում դեռ չի հաղթահարվել ՀՆԱ-ի ծավալների ավելի քան 21%-ոց անկումը՝ մինչճգնաժամային 2008թ. համեմատ: Լրջորեն մտահոգում է նաև այն, որ ՀՆԱ-ի հանդեպ գանձվող հարկերի հարաբերակցությունը 2010թ. կազմել է 16,9-17%: Սակայն, զարմանալի է, որ նախարարը հակված է այս հանգամանքը բացատրել նրանով, որ 2010թ. պլանավորված ՀՆԱ-ի 1,2% աճի փոխարեն, այն կազմել է 2,6%: Նրա այս ապշեցուցիչ խոստովանությունը, իրավամբ, շատ «արժեքավոր» է: Նախարարի տրամաբանությամբ ստացվում է, որ թեև գրանցվել է ՀՆԱ-ի չպլանավորված հավելաճ, բայց այդ աճը, չգիտես ինչու, լրիվ չափով չպետք է հարկվեր: Ընդ որում՝ նա գլուխ էր գովում, որ 2010թ. հարկային մուտքերը նախատեսվածից 21 մլրդ դրամով ավելին են եղել: Ըստ էության, նման բան հայտարարելով՝ ֆինանսների նախարարը ցույց էր տալիս, որ չի տիրապետում խնդրո առարկա թեմային: Չէ՞ որ 2010թ. ՀՀ պետբյուջեի համաձայն՝ ՀՆԱ-ի նախատեսված 1,2%-անոց աճի պայմաններում ենթադրվում էր ապահովել 50 մլրդ դրամի լրացուցիչ հարկային մուտքեր, ասել է թե՝ ՀՆԱ-ի 2,6%-ոց աճի պարագայում պետք էր սպասել ոչ պակաս, քան 108 մլրդ դրամի հարկային մուտքեր (եթե հաշվի առնենք, որ հարկային վարչարարությունը մնում է նախկին մակարդակին), այլ ոչ թե 70 մլրդ դրամ, ինչպես որ տեղի է ունեցել: Այսպիսով, պետք է փաստել, որ 21 մլրդ-ի չափով լրացուցիչ հարկային ոչ մի մուտք էլ չի եղել, ինչով պարծենում էր ֆինանսների նախարարը, այլ պակաս են հավաքվել 38 մլրդ դրամ ծավալի հարկային մուտքեր: Ահա այսպիսին է ֆինանսների նախարարի պրոֆեսիոնալ այն դիմանկարը, որն ուրվագծվում է հայտարարություններից:

Կարծում եմ՝ կարիք չկա ՀՀ կառավարության ֆինանսատնտեսական հատվածի և ԿԲ ղեկավարության աշխատանքային առօրյայի այլ «գոհարներ» էլ ներկայացնել: Ի դեպ, այս գերատեսչությունն անցած տարի նույնպես հաջողեցրեց կրճատել միջազգային արժութային պահուստները: Ասվածից, առանց տատանվելու, կարելի է արձանագրել առաջադրված հարցերից առաջինի պատասխանը, այն է՝ բոլոր հիմքերը կան համարելու, որ Հայաստանում սոցիալ-տնտեսական դրությունը ճգնաժամային է:

Երկրորդ հարցին պատասխանելու համար, թե ի վիճակի են արդյոք 2008թ. ապրիլին կոալիցիոն կառավարություն ստեղծած և ս.թ. փետրվարի 17-ին 2013թ. նախագահական ընտրություններում հանձին գործող նախագահի միասնական թեկնածուին աջակցելու մասին հայտարարած քաղաքական ուժերը հաղթահարել ՀՀ սոցիալ-տնտեսական ոլորտի ճգնաժամային երևույթները, մի քանի դիտարկում անենք: Անվիճելի փաստ է, որ գործող կոալիցիոն կառավարությունը վայելում է Ազգային ժողովի պատգամավորների մեծամասնության աջակցությունը, այսինքն՝ կառավարության օրենսդրական ցանկացած նախաձեռնություն, որն առնչվում է տնտեսությանն ու սոցիալական ոլորտին, մշտապես ստացել է խորհրդարանի աջակցությունը: Նման ռեժիմով աշխատելու պայմաններում՝ կառավարությունը որևէ խոչընդոտ չի ունեցել ՀՀ սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագրերն իրականացնելու համար: Թե ինչ արդյունքների է հասել գործադիրը երեք տարի անց, վերը ներկայացրինք. աչքի է զարնում հետընթացը կամ, լավագույն դեպքում, լճացումը հանրապետության սոցիալ-տնտեսական կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներում: Դրական կարելի է գնահատել, երևի թե, իրերի դրությունը պաշտպանության, ազգային անվտանգության, արտաքին գործերի և էներգետիկայի ոլորտներում: Փառք ու պատիվ նրանց:

Ընդհանրացնելով վերոգրյալը՝ նկատի ունենալով ֆինանսատնտեսական ոլորտի նախարարների վերջերս տված մամուլի ասուլիսները, ինչպես նաև գնահատելով ԿԲ-ի հաստատած դրամավարկային քաղաքականության ծրագիրը ս.թ. առաջին եռամսյակի համար, անվարան կարելի է պնդել, որ դրանք լավատեսություն չեն ներշնչում: Ավելին, այժմ արդեն իրավունք ունենք կանխատեսելու, որ մոտ ապագայում չի կարելի սպասել բնակչության սոցիալ-տնտեսական վիճակի բարելավում տանող շոշափելի որևէ տեղաշարժ: Այսպիսով, այս դեպքում ևս հարկադրված ենք փաստել, որ ՀՀ կառավարությունն ու ԿԲ-ն, եթե շարունակվող սոցիալ-տնտեսական ճգնաժամի հաղթահարման վճռական և գործուն միջոցներ չձեռնարկեն,ապա ոչ մի կերպ ի վիճակի չեն լինի շահելու բնակչության լայն շերտերի վստահությունը: Ավելին, շատերը, ովքեր այժմ պաշտպանում են կոալիցիոն քաղաքական ուժերին, կհիասթափվեն նրանցից, և չի կարելի բացառել, որ կանցնեն արմատական ընդդիմության կողմնակիցների ճամբար կամ ճամպրուկները կհավաքեն, կամ էլ, ինչն ավելի վտանգավոր է, կպարփակվեն իրենց մեջ ու ապատիայի և հուսահատության մեջ կընկնեն: Պարզ է, որ այդ դեպքում նրանք արդեն չեն լինի Հայրենիքի ու Լեռնային Ղարաբաղի լավագույն պաշտպանները:

Անցնենք հարցերից երրորդին՝ գալիք իրադարձություններում ընդդիմության և, մասնավորապես, ՀԱԿ-ի դերի ու տեղի մասին: Ստեղծված բարդ և ոչ միանշանակ իրավիճակում, ուզեն դա Հայաստանի իշխանությունները, թե ոչ, երկրի քաղաքական կյանքում առաջին պլան է մղվում ՀԱԿ-ը, որն անհապաղ իշխանափոխություն է պահանջում՝ արտահերթ նախագահական և խորհրդարանական ընտրությունների միջոցով: Բնակչության լայն շերտերի սոցիալական վիճակի վատթարացման հետ կապված, ՀԱԿ-ին ենթակա մամուլի կողմից լարվածության թեժացման պայմաններում, երբ բնակչությանը ներշնչվում է գործող իշխանությունների պարագայում անելանելիության, զարգացման հեռանկարների բացակայության միտքը, անկասկած է, որ ընդդիմադիր տրամադրված քաղաքացիների թիվն աճելու է: Ընդ որում, բնականաբար, կմեծանան արմատական ընդդիմության՝ դժգոհ ընտրազանգվածի մեծամասնությանը գլխավորելու և հետագայում ժողովրդի լայնածավալ ելույթներ նախաձեռնելու հնարավորությունները: Չի կարելի անտեսել նաև այն իրողությունը, որ բացի ՀԱԿ առաջնորդի ամբոխավարական հռետորականությունից, նրանք հետևողական աշխատանք են տանում քաղաքական այն բոլոր ուժերին ու նրանց առաջնորդներին սևացնելու ուղղությամբ, որոնք չեն աջակցում ՀԱԿ-ին, բացահայտ խոսում են այն լուրջ վտանգի մասին, որն սպառնում է Հայոց պետականության հիմքերին, եթե նրանք գան իշխանության: Ընդ որում՝ պաշտոնական քարոզչությունը հավուր պատշաճի չի հակադարձում ՀԱԿ-ի աղանդավորական այս գործունեությանը, ի պատասխան նրան ենթակա ԶԼՄ-ների անպատկառ հարձակումների՝ սահմանափակվում է ոչ համարժեք, այսպես կոչվող, պոլիտկոռեկտ հոդվածներով, որոնք կրում են քաղաքական-լուսավորչական, դաստիարակչական բնույթ: Այստեղ խոսքը՝ «ինքդ ես հիմար» ոճով բանավեճի մասին չէ, այլ այն մասին, որպեսզի բացահայտվի արմատական ընդդիմության քարոզչության վտանգավոր էությունը, որը խարխլում է պետության հիմքերը: Իսկ որ Հայաստանին լուրջ փորձություններ են սպասվում, ապա դա պայմանավորված է նրանով, որ մեր երկիրը գտնվում է մի կողմից մեր ռազմավարական գործընկեր Ռուսաստանի Դաշնության, մյուս կողմից՝ ԱՄՆ-ի, Եվրամիության ու Թուրքիայի խաչվող շահերի էպիկենտրոնում: Ընդ որում՝ չափազանց կարևոր կդառնա Հայաստանի հետ բարեկամական հարաբերություններ ունեցող Իրանի Իսլամական Հանրապետության գործոնը, որի համար ամենևին էլ միևնույնը չէ, թե ինչպիսին կլինի մեր երկրի զարգացման աշխարհաքաղաքական վեկտորը: Այստեղ ոչ մի կերպ չի կարելի թերագնահատել Վրաստանի դերը, որի տարածքով է անցնում Հայաստան եկող բեռների 70%-ը, և անտեսել մեր կախվածությունը ներմուծումից: Այսպիսով, արդեն ակնհայտ է, որ ՀՀ կառավարության անարդյունավետությունը և այս ֆոնին՝ ՀԱԿ-ի կառուցողական առանձին գործողությունները («100 քայլի» ծրագիրը, այլընտրանքային կենսաթոշակային բարեփոխման մշակումները, առողջապահության ոլորտի բարեփոխումները և այլն), Թուրքիայի և Ադրբեջանի շահերը լոբբիի ենթարկող ուժի միջազգային առանձին կենտրոնների պատրաստակամության հետ, ՀՀ բնակչության սոցիալ-տնտեսական դրության վատթարացման համատեքստում, նրան առաջ են մղում գործող իշխանությունների իրական քաղաքական այլընտրանքի դերում: Թե որքանով կործանարար կլինեն, Աստված մի արասցե, ՀԱԿ իշխանության գալու հետևանքները, ընդ որում՝ ոչ միայն ՀՀ-ի, այլ նաև Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի համար, առանձին խոսակցության թեմա է:

Ամփոփելով Հայաստանի Հանրապետությունում իրավիճակի զարգացման հնարավոր սցենարներն առաջին երեք հարցերի շրջանակում՝ կարելի է պատասխանել նաև չորրորդին, այն է՝ ինչպիսի՞ն է ՀՀ-ում անկառավարելիության և քաոսի վիճակ գլորվելու հավանականությունը:

Ցավոք, այդ հարցի հաստատական պատասխանի բացատրություններն ավելին են, քան հակառակ պատասխանի դեպքում: Այո, մեծ է հավանականությունը, որ եթե ՀՀ նախագահը և կառավարությունը գործուն միջոցներ չձեռնարկեն, ապա իրավիճակը երկրում կարող է դուրս գալ վերահսկողությունից: Դրա հավանականությունը կաճի Հայաստանի իշխանությունների վրա ուժի միջազգային կենտրոնների կողմից ճնշում գործադրելու դեպքում: Ավա՜ղ, նրանք բոլոր հիմքերն ունեն բարձր մակարդակով կշտամբելու Հայաստանի իշխանություններին այն բանի համար, որ երկրում հասարակության ժողովրդայնացման բարեփոխումների պատշաճ մակարդակ չկա, խախտվում են մարդու իրավունքները, չկա կոռուպցիայի դեմ պատշաճ պայքար, իսկ վարվողն էլ համակարգային բնույթ չունի (միջազգային տարբեր կազմակերպություններն իրենց հաշվետվություններում տարեցտարի ամրագրում են, որ, օրինակ, ՀՀ տնտեսության ավելի քան 40%-ը գտնվում է ստվերում, այլապես հարկեր-ՀՆԱ հարաբերակցությունն այդքան խայտառակ ցածր՝ 17%-ի մակարդակի չէր լինի): Եվ, ի դեպ, ուժի միջազգային կենտրոնների այդ ճնշումը պարարտ հող կգտնի ոչ միայն արմատականների ճամբարում, այլև կառավարական որոշակի շրջանակներում, որոնցում շատերը դաստիարակվել են կոսմոպոլիտիզմի և գլոբալիզմի «լավագույն» ավանդույթներով: Հայաստանը, էլ չենք ասում հայ գյուղացու, քաղաքային արհեստավորի, երբեմնի հզոր գիտատեխնիկական մտավորականության կենսափիլիսոփայությունը, հոգեբանական կերպարը նրանք ընդհանրապես չեն ճանաչում: Եվ սա չափազանցություն չէ: Եթե ճանաչեին, ապա ցավելով իրենց ժողովրդի ու Հայրենիքի համար՝ նրանք վաղուց արդեն գիտակցած կլինեին իրենց մեղքի մեծ բաժինը ՀՀ-ում ստեղծված նման իրադրության համար, այլ ոչ թե պորտաբուծություն կանեին՝ չարաշահելով ՀՀ նախագահի բացառիկ հանդուրժողականությունը՝ գործադիր իշխանության ներկայացուցիչների անբարեխիղճ աշխատանքը գնահատելիս: Հանդուրժողականություն, որը միշտ չէ, որ հասկանալի է և ճիշտ է գնահատվում հանրապետության բնակչության կողմից: Հանդուրժողականություն, որը ստեղծված իրավիճակում կարող է խիստ անցանկալի հետևանքներ ունենալ ինչպես նախագահի, այնպես էլ նրան պաշտպանող կուսակցությունների համար, էլ չենք խոսում ընդհանրապես Հայաստանի Հանրապետության համար չափազանց վտանգավոր հետևանքների մասին:

Ինչ վերաբերում է հինգերորդ հարցի պատասխանին՝ ՀՀ պետական արտաքին պարտքի արտաքին ֆինանսատնտեսական կառավարում մտցնելու անխուսափելիության վտանգի առկայությունը, ապա այս դեպքում ևս ստիպված ենք փաստել նման վտանգի առկայությունը: Բավական է նայել ՀՀ արտաքին պետական պարտքի աճի դինամիկային 2008-2010թթ., այնուհետև այն համադրել ինչպես ՀՆԱ-ի դինամիկայի ու այն գերակայությունների, որոնք որոշել են կառավարության ֆինանսատնտեսական հատվածի նախարարությունները, այնպես էլ Կենտրոնական բանկի կողմից վարվող դրամավարկային քաղաքականության հետ: Կարծում եմ՝ այս դեպքում ևս պետք է խոստովանել, որ նման վտանգ կա և, ցավոք, թվում է, որևէ այլ եզրահանգում անել հնարավոր չէ: Ընդ որում՝ ավելորդ չէ անդրադառնալ վերջին տարիներին առկա իրողություններին: Այսպես, ՀՆԱ-ի շարժընթացում նկատվող հերթական անկման, արտաքին պետական պարտքի ավելացման, ինֆլյացիայի զգալի աճի և սոցիալ-տնտեսական ոլորտի բացասական մյուս դրսևորումների, ֆինանսական կազմակերպությունների կողմից ՀՀ կառավարությանը տրամադրված յուրաքանչյուր նոր վարկային տրանշի, ժողովրդական դժգոհության յուրաքանչյուր պոռթկման հետ ավելի հաճախակի են դառնում միջազգային ֆինանսական կառույցների տարբեր տրամաչափի չինովնիկների այցելությունները Հայաստան: Վերջիններս «քրտնաջան» աշխատում են կառավարության ֆինանսատնտեսական հատվածի և ԿԲ-ի ծառայողների հետ, ապա մշտապես հանդիպում վարչապետի հետ, հետո մամուլի ասուլիսներ հրավիրում և հանրապետության բնակչության հետ կիսում իրենց ուրախությունն առ այն, որ կառավարության ու ԿԲ-ի հակաճգնաժամային ծրագիրը եթե ոչ աշխարհում, ապա, հաստատ, զարգացող երկրներում, ամենալավն է: Ըստ այդմ՝ չեն մոռանում ընդգծել, որ Հայաստանի փորձը պետք է տարածել (իրենց հաշիվ չտալով, որ մեր երկիրն առանց այդ էլ լիքը չկամեցողներ ունի): Միջազգային ֆինանսական կառույցների չինովնիկների մամուլի ասուլիսները լայնորեն լուսաբանվում են ԶԼՄ-ներում, ընդ որում՝ լսելով այդ գովաբանությունները՝ ցանկացած զգոն մարդու մեջ ակամա հարց է ծագում. իսկ քաղաքական ի՞նչ նպատակներ, այո, ես չսխալվեցի, քաղաքական ի՞նչ նպատակներ են հետապնդում այդ էմիսարները... Այդ մասին կխոսենք վերջին՝ վեցերորդ հարցին պատասխանելուց հետո, այն է՝ կա՞ն արդյոք հասարակության հակաճգնաժամային ինքնակազմակերպման նախադրյալներ կոալիցիոն կառավարության ղեկավարությամբ, կամ էլ՝ ի վիճակի՞ է արմատական ընդդիմությունը գլխավորելու հասարակության ինքնակազմակերպման գործընթացը:

Նախ, որ արմատական ընդդիմության պարագայում հասարակության ինքնակազմակերպման սցենարը հնարավոր չի թվում այն պարզ պատճառով, որ ՀԱԿ-ը, հանձին իր առաջնորդի, սկզբից ևեթ աղանդավորական դիրքորոշում է որդեգրել: Ճամարտակելով ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների մասին՝ նրանք չեն հանդուրժում այլախոհությունը, ցանկացած այլ կարծիք, այլ մտածելակերպ, որը տարբերվում է իրենց սեփականից: Ընդ որում՝ օգտագործելով իր վերահսկողությամբ գործող ԶԼՄ-ները՝ ՀԱԿ-ը եռանդով, աջուձախ անվանարկում է ամեն ինչ ու բոլորին, ով չի կիսում իրենց հայացքները: Հայտարարելով մարդու իրավունքների խախտումների մասին, որոնք ՀՀ-ում հազվադեպ երևույթ չեն, նրանք միևնույն ժամանակ իրենց ընդդիմախոսներին զրկում են ՀԱԿ-ի կարծիքից տարբերվող կարծիք արտահայտելու իրավունքից: Իրենց ողջ գործունեությամբ նրանք փորձում են ապացուցել, որ ՀՀ-ում կան միայն հանցավոր իշխանությունները և ՀԱԿ-ը: ՀԱԿ-ականները միևնույն ժամանակ չեն թաքցնում իրենց մոտեցումը, որի համաձայն՝ Հայաստանի քաղաքական դաշտում գոյության իրավունք տրված է միայն քաղաքական երկու ուժի՝ կուսակցություններին, որոնք կոալիցիոն կառավարություն են ձևավորել (նրանց պատկերացմամբ՝ սև, մութ ուժեր), և արմատականներին՝ հանձին ՀԱԿ-ի (որն իրեն մեսիական լուսավոր ուժ է ներկայացնում, որի կոչումը հայ ժողովրդի ազատագրումն է ատելի վարչախմբից): Նման մարտավարությունը խորապես մտածված է և հետապնդում է միանգամայն որոշակի նպատակ. բնակչության մեջ կեղծ պատկերացում ձևավորել այն մասին, որ Հայաստանի Հանրապետության ապագան կախված է այն բանից, թե ժողովուրդն ում կտա նախապատվությունը՝ «մո՞ւթ», թե՞ «լուսավոր» ուժերին: Այս հարցում կարճատեսություն են ցուցաբերում նաև իշխանությունները, որոնք բավականաչափ ինքնաքննադատ չլինելով՝ իրենց իներտ վերաբերմունքով ջուր են լցնում ՀԱԿ-ի ջրաղացին: Ավելին, նրանք խորապես չեն վերլուծում կոալիցիոն կառավարության գործունեության արդյունքներն անցած երեք տարում: Կարծում եմ՝ իշխանություններն իրենց շքեղություն են թույլ տալիս (որը ժամանակի ընթացքում կարող է փորձանքի վերածվել)՝ թերագնահատելով և ընդհանրապես անտեսելով պրոֆեսիոնալ կադրերի այն հսկայական շերտը, որը, ճիշտն ասենք, 2007թ. մայիսին Ազգային ժողովի ամենևին էլ ոչ փայլուն ընտրությունների արդյունքներով, փաստացի դուրս մնաց պետության կառավարմանը մասնակցելուց: Թե ՀՀ-ի համար բացասական ինչ հետևանքներ ունեցան այդ ընտրությունները, կարծում եմ, հավելյալ մեկնաբանությունների կարիք չունի:

Այն հարցերը, որոնց պատասխանները վերը տվեցինք, ամենևին էլ պատահականորեն չեն ընտրվել: Իրենց ամբողջության մեջ դրանք Հայաստանում ստեղծված իրավիճակի օբյեկտիվ վերլուծության և անկանխակալ գնահատման անհրաժեշտ բաղադրիչներն են: Դրանք զգալիորեն կօգնեն պատասխանելու խիստ արդիական հետևյալ հարցին. մխրճվո՞ւմ է արդյոք Հայաստանը կառավարելի քաոսի մեջ: Քանի որ արծարծված բոլոր հարցերը կառավարվող քաոսի տեխնոլոգիայի տարրեր են, որոնք վաղուց մշակված են վերլուծական համապատասխան կենտրոնների կողմից՝ որպես պետության սուբյեկտության վերացման զենք:

Ավա՜ղ, Հայոց պետության սուբյեկտության վերացումը թուրք-ադրբեջանական քաղաքական ընտրանու և Հարավկովկասյան տարածաշրջանում այդ երկրների շահերը լոբբինգի ենթարկող ուժի միջազգային կենտրոնների բաղձալի երազանքն է: Նրանց ծավալապաշտական նկրտումների ճանապարհին պետք է հզոր պատվար կանգնեցվի՝ ի դեմս համախմբված հայ ժողովրդի, իսկ ազգի համախմբման գործընթացը ՀՀ նախագահ Սերժ Ազատի Սարգսյանի անմիջական պարտականությունն է: Այս ազնիվ գործում նրան օժանդակություն ցուցաբերելը Հայաստանի այն բոլոր քաղաքացիների ուղղակի պարտականությունն է, ում համար թանկ են Հայաստանի Հանրապետության բարձրագույն շահերը: Փառք Աստծո, որ այս հարցում մենք մենակ չենք, մեզ հետ է ռազմավարական հուսալի դաշնակիցը՝ Ռուսաստանի Դաշնությունը: Սա հռետորականություն չէ, այլ զարգացումների կանխատեսում: Անտեսել այս իրողությունները նույնն է՝ չխոչընդոտել Հայաստանի Հանրապետությանը կառավարելի քաոսի վիճակի մեջ մխրճվելու վտանգից:

 

1 «Հայաստանի Հանրապետության սոցիալ-տնտեսական վիճակը 2010թ. հունվար-դեկտեմբերին», էջ 208-2010, էջ 7:

2 ԱՎԾ, «ՀՀ սպառողական գների ինդեքսը 2011թ. հունվարին», էջ 6:

 

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐ ՍԱՄՈՎԱՐՈՎ

ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՑՆԴԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆ

(նյութի մշտական հասցեն՝ http://www.apn.ru/publications/article23650.htm)

16.02.2011

Շարքային մարդու տեսանկյունից ամեն ինչ միշտ հասկանալի է, և միշտ այնպես պետք է լինի, ինչպես որ կա։ Բայց քաղաքական վերլուծաբանը չի կարող զմայլանքի մեջ չընկնել այն բանից, թե ինչ է կատարվում մեր երկրում վերջին 20 տարում։ Երկիրը ղեկավարող մարդիկ կատարում են ինչ-որ անիմաստ, երբեմն պարզապես խելագար արարքներ։ Ես այստեղ չեմ խոսում նույնիսկ հանրային շահերի մասին, ես խոսում եմ նրանց շահերի մասին, ովքեր ղեկավարում են երկիրը, նրանց մորթապաշտ շահերի մասին։

Քանի որ եթե նրանք մտածեին գոնե իրենց մորթապաշտ շահերի մասին, մեր պատմությունն այսքան կործանարար և այսքան հրեշավոր անտրամաբանական չէր լինի։

Վերցնենք Գորբաչովին։ Մի՞թե նրա շահերից էր բխում ԽՄԿԿ-ն արգելելը։ Մի՞թե այդքան դժվար էր հաշվի առնել, որ արդեն սարսափելիորեն կորցրած լինելով ժողովրդականությունը երկրում՝ նա, որպես քաղաքական գործիչ, չէր կարող որևէ բան հուսալ նման արգելքի դեպքում։

Գորբաչովի շահերից էր բխում ԽՍՀՄ-ը պահպանելը, և նա հանգիստ կարող էր անել դա՝ սկսելով ԽՄԿԿ-ի իրական բարեփոխումը։

Եթե մինչև վերջ հասցներ ԽՄԿԿ-ի մասնատումը սոցիալ-դեմոկրատական և պահպանողական կուսակցությունների, ինքն էլ կունենար իր կուսակցությունը՝ ռեսուրսներով, արտաքին դաշնակիցների միջազգային հենարանով, անշարժ գույքով, փողով և այլն։

Չէ՞ որ Գորբաչովը ԽՍՀՄ նախագահն էր, նրա համար դյուրին էր անել այդ ամենը։ Դրա փոխարեն՝ ընդարմացում։ Նրան ասում են ԳԿՉՊ-ի (Արտակարգ դրության պետական կոմիտե) դավադրության մասին, նախօրեին նա փախչում է Ֆորոս, թեև կարող էր այդ բոլոր դավադիրներին հինգ րոպեում հանել։

Ո՞վ էր ընկել Գորբաչովի հետևից՝ իր բարեփոխումների հետ կապված։ Ինչո՞ւ նա, խելագարի նման, արեց այդ ամենը՝ փորձելով հինգ տարում անել այն, ինչ պետք էր անել 20 տարում։

Կրկնում եմ, որ ես խոսում եմ Գորբաչովի սեփական շահերի մասին։

Կամ Ելցինը։ Երբ Գորբաչովը փորձում էր նրա դեմ օգտագործել ՌԽՖՍՀ ինքնավար հանրապետությունների ազգային փոքրամասնություններին՝ խոստանալով նրանց լիարժեք հանրապետությունների կարգավիճակ տալ՝ ԽՍՀՄ կազմից դուրս գալու իրավունքով, դա իրական վտանգ էր։ Բայց ԽՍՀՄ փլուզումից հետո ի՜նչ էր ընկել ինքնավարությունների հետևից։ Ինչի՞ց էր վախենում։ Հաստատ՝ ոչ նրանից, ինչից պետք էր։ Հենց որ սկսվեցին ռուսների սպանությունները Չեչնիայում 1992թ., նա պետք է (իր իսկ մորթապաշտական շահերի համար) այնտեղ արտակարգ իրավիճակ հայտարարեր և գործեր ռուսների պաշտպանության դիրքերից, և չէր լինի նրա համար 1993-ը, նա կստանար ռուսների զանգվածային աջակցությունը։

Ռուսների պաշտպանի դերը ոչ մի կերպ չէր սպառնում Ելցինի անձնական իշխանությանը, բայց ամրապնդում էր այդ իշխանությունը, նրա գտնվելը իշխանությունում իմաստալից էր դարձնում։ Բայց նա թաբու դրեց հենց «ռուսներ» բառի վրա, կառավարում էր ինչ-որ առասպելական ռուսաստանցիների (россияне), և իր համար դարերով դատավճիռ ստորագրեց։

Ես կարծում եմ, որ տողերս կարդացողն ինձ հիմա չի հավատում։ Ինչպե՞ս կարող էր Գորբաչովը պահպանել ԽՍՀՄ-ը։ Դա անհնարին է։ Դե, չէ, դա անելը տարրական բան էր։

Ավելին, Գորբաչովը լրիվ կարող էր, և երկար ժամանակով, պահպանել դաշնակիցներին Արևելյան Եվրոպայում, պահել՝ պարզապես չկործանելով այդ ռեժիմները, այլ նրանց հնարավորություն տալով պայքարել քաղաքական մեթոդներով, և նրանք կայուն կերպով կստանային ձայների կեսը։ Կամ՝ ո՞վ էր Ելցինին քշում Գերմանիայից։ Նա ողորմություն էր խնդրում ամեն տեսակ արժութային հիմնադրամներից, բայց  զորքերը նախկին ԳԴՀ-ից աստիճանաբար, ասենք՝ 15 տարում, դուրս բերելու, ԳԴՀ-ում մեր կառուցած կամ այնտեղ ձեռք բերած օբյեկտների սեփականությունը ձևակերպելու միջոցով Ելցինը կարող էր ԳԴՀ-ից այդ տարիների ընթացքում ստանալ տրիլիոն դոլար։ Սա միանգամայն իրական թիվ է։

Կամ՝ իրենք էլ չեղած տեղը ստեղծեցին Հյուսիսային Կովկասի հիմնախնդիրը։ Եվ եթե այնտեղ արդեն պատերազմ էր սկսվել, ապա ո՞վ խանգարեց այնտեղ ռազմական դրությունը 10 տարով երկարաձգելուն։ Ո՞ւմ խելքին փչեց ընդհանրապես, որ հանրապետությունը, որի հետ յոթ տարի կռվեցին, կարելի է մեկ-երկու տարում ինտեգրել թշնամի-երկրի տարածքում։

Կար, չէ՞, օրինակ, ԳԴՀ-ում «սոցիալիզմի կառուցման» սեփական փորձ։ Չէ՞ որ այնտեղ ամեն ինչ կոշտ վերահսկողության տակ էր կատարվում։ Կամ փորձն այն բանի, թե ինչպես ԱՄՆ-ը իր համակարգին ինտեգրեց հետպատերազմյան Ճապոնիան և Գերմանիան։ Եվ նրանց առաջին գործը եղավ այդ երկրների ռազմատենչ ոգին ապամոնտաժելը։ Եվ կարծես թե Ճապոնիան ու Գերմանիան ԱՄՆ-ին երախտապարտ են դրա համար։

Պատկերացրեք, թե Գերմանիայում և Ճապոնիայում հաշվարկն անեին տեղական ֆյուրերների վրա, որոնք անցնեին ԱՄՆ-ի կողմը. ի՞նչ կստացվեր դրանից։ Հենրիխ Հիմլերը փորձում էր, չէ՞, նման մի բան առաջարկել գաղտնի բանակցություններում։

Եվ համեմատեք մասշտաբը. մեծ երկրներ Լեհաստանը, ԳԴՀ-ն, Չեխոսլովակիան, դրանցում ստեղծվեցին նոր ռեժիմներ, կարելի է ասել, զրոյից։ Մեծ տերություններ ԳՖՀ-ն, Ճապոնիան, բոլորն էլ անցան ապառազմականացման միջով, և դրանցում նույնպես ստեղծվեցին նոր ռեժիմներ։ Իսկ այստեղ փոքրիկ Չեչնիան է, փոքրիկ Ինգուշիան. և ի՞նչ կա արդյունքում։ Արդյունքում՝ չլուծված հիմնախնդիրների կույտ, և ողբերգականորեն վատ է բոլորի համար՝ թե՛ ռուսների, թե՛ կովկասցիների։

Կարող ենք նաև ուրիշ օրինակներ վերցնել։ Ասենք, ՆԳՆ ռեֆորմը։ Հսկայական փորձ կա, չէ՞, այս ոլորտում։ Դա նաև ՆԳՆ աշխատանքն է միապետության ժամանակ. այն ժամանակ վիթխարի երկրում յոլա էին գնում, չէ՞, ոստիկանների և ժանդարմների նվազագույն թվով։ Ինչեր ասես, որ չեն եղել այստեղ. ահաբեկության ալիք առաջին ռուսական հեղափոխության ժամանակներից, քեռի Նիկոլայ II-ի սպանությունը, ներքին գործերի նախարարների, նահանգապետերի սպանությունները, հազարավոր ահաբեկչական գործողություններ, իսկ Պահապան բաժանմունքը (օխրանկան) ընդամենը 10 հազար (!) մարդ ուներ. ողջ կայսրության ժանդարմների կորպուսը՝ տասը հազար մարդ։ Եվ սովորական ոստիկաններն էլ այդքան շատ չէին։

Բայց կար ՀԱՄԱԿԱՐԳ, և այդ համակարգը գլուխ էր հանում բոլոր հիմնախնդիրներից, 1907թ. հետո ահաբեկչական և հեղափոխական ընդհատակը գլխովին ջախջախվեց։

Կա նաև ՆԳՆ բարեփոխման փորձը Խրուշչովի օրոք, այնտեղ շատ հետաքրքիր բաներ կային։ Կա Շչոլոկովի փորձը, երբ հաշվված տարիների ընթացքում ստեղծվեց արդի ոստիկանական նախարարություն։ Բայց ես վստահ եմ, որ միլիցիան բարեփոխելիս այս ամենից ՈՉ ՄԻ ԲԱՆ հաշվի չի առնվի։

ՈՉ ՄԻ ԲԱ՛Ն։ Կամ՝ կրթության ռեֆորմը։ Ինչպես հայտարարում էր Ֆուրսենկոն, խնդիրն այն է, որ բոլորը գնում են բարձրագույն ուսումնական հաստատություններ, իսկ տնտեսությանն աշխատողներ են պետք։ Բայց չէ՞ որ դա հասարակ բան է, Վաթսոն։ Վերցնում ու կրճատում ես բուհերի թիվը, թողնում ես միայն պետականները և միայն նրանք, որտեղ դեռ սովորեցնում են։

Բիզնեսի և կորպորացիաների հաշվին լուծում ես նոր աշխատող կադրերի հարցը. դա նրանց խնդիրն է, նրանք պետք է գովազդեն աշխատանքը, հրավիրեն երիտասարդներին, նրանց փող վճարեն։

Եվ վե՛րջ։                      

Իսկ դպրոցին պետք չէ ձեռք տալ, այնտեղ հարկավոր են իրական ռեֆորմներ, թե հատկապես ինչպիսին՝ առանձին խոսակցություն է։

Բայց ամեն ինչ հակառակն են անում։ Ինչո՞ւ և ի՞նչ պատճառով։ Հիրավի՝ հրաշքների երկիր։

Կամ՝ ազգային հարցը ներկայիս Ռուսաստանում։ Որտեղի՞ց ծլեց այն։ Սկզբունքորեն այդ հարցը չպետք է լիներ։ Ի՞նչ ազգային հարց մոնոազգային երկրում, որտեղ բնակչության 80%-ը ռուսներ են։ Ի՞նչ վիթխարի ջանքեր պետք է գործադրվեին, որպեսզի հիմնախնդիրներ ծագեին ազգամիջյան ոլորտում։

Եվ ինչպե՞ս են փորձում լուծել այդ ամենը։ Համառորեն փորձում են ռուսների միջից դուրս մղել ռուսաստանցիներին (россиян)։ Ի՞նչ գրողի համար։ Եվ ի՞նչ կտա դա նույնիսկ այդ նույն «ազգային հարցում»։ Ասենք թե կլինի 80% ոչ թե ռուս, այլ ռուսաստանցի, իսկ հիմնախնդիրները կմնան նույնը։

Այսինքն, ոչինչ չկարողանալով՝ նրանք ինքներն ստեղծեցին ազգամիջյան հակամարտություններ, բայց հիմա պայքարում են ազգամիջյան թշնամանքը հրահրողների դեմ։ Ռուսաստանի բոլոր բուն ժողովուրդներն արդեն հինգ հարյուր տարի նորմալ ապրում են միասին, և ոչ բուն ժողովուրդներն էլ երկու հարյուր տարվա մեջ «մերվել» են. էդ ինչքան անմտություն պետք էր դրսևորել բոլորին կռվեցնելու համար։

Հետաքրքիր է, որ պատերազմը Չեչնիայում մերձեցրեց իշխանությանն ու ժողովրդին, ճիշտ այնպես, ինչպես եղավ Մեծ հայրենականի ժամանակ. իշխանությունը կարող էր օգտագործել այդ պատահական հաջողությունը և այդ միությունը փոխակերպել մի ինչ-որ կայուն բանի, բայց այդ միությունը պարզապես ջարդեցին։

ՌԴ-ում չկա գլխավորը, չկա նորմալ կազմակերպիչ ուժ հասարակությունում, առանց որի երկրի զարգացումը պարզապես անհնար է։ Կան ինչ-որ գաղտնի հակամարտող խմբավորումներ, որոնք հետապնդում են միանգամայն անհասկանալի քաղաքական նպատակներ։

Կա ինչ-որ հրեամետ խումբ, կան ինչ-որ կովկասամետ, ամերիկամետ, չինամետ խմբեր։ Եվ քանի դեռ դրանք չեն «զզվեցրել» մեկը մյուսին, ամեն ինչ այդպես էլ կշարունակվի։

Եվ ամենուրեք ահավոր կոնսպիրացիա է, երկրի ներսում ամեն տեղ գաղտնիքներ են, ամեն տեղ Յուստասները գրում են Ալեքսներին, և ամեն ինչ փոխանցում է կապավորուհի Քեթը. այնպիսի զգացողություն է, թե սա ոչ թե նորմալ երկիր է խաղաղ ժամանակաշրջանում, այլ ինչ-որ ընդհատակայիններ օկուպացիայի մեջ։ Ամենածիծաղելին այն է, որ իշխանությունն էլ է իրեն այդպիսի «ընդհատակային» զգում։

Ումի՞ց են պահվում այդ գաղտնիքները։ Սա՝ ոնց որ ԽՍՀՄ-ի օրոք էր մեր ռազմավարական նշանակության հրթիռների տեղակայումը ռազմական ահավոր գաղտնիք երկրի ներսում, իսկ ամերիկացիների մոտ այդ բոլոր հրթիռները քարտեզների վրա նշված էին, նրանք բացահայտ գրում էին դրանց տեղակայման մասին և այլն։

Իրավիճակն այնպիսին է, որ այդ բարեկամներին ավելի խելացի հակառակորդը կամ, ավելի ճիշտ՝ որսորդը տարածքը պարզապես պատում է դրոշակներով, իսկ դրոշակներից այն կողմ՝ չի կարելի։ Այսինքն՝ կարելի է, բայց նրանք մտածում են, որ չի կարելի։ Նրանց ճշտապես, բայց վստահաբար տանում են դեպի հերթական ներքին կոնֆլիկտը, որի համար օբյեկտիվ պատճառներ չկան։

Եվ այդ նույն Ռաձիխովսկին բացահայտ գրում է, որ հարկավոր չէ տապալել իշխանությունը, հարկավոր է պարզապես սպասել Արևմուտքի գալուն. եթե հաշվի առնենք, որ այն ոչ մի տեղ էլ չէր գնացել, ապա, հավանաբար, հորդորում են սպասել վերջնական գալուստին։

Երբ ԽՍՀՄ-ը համեմատում էին ատոմային զենք ունեցող Ստորին Վոլտայի հետ, դա ոչ մեծ չափազանցություն էր։ ԽՍՀՄ էլիտան հայտնվեց երրորդ աշխարհի մակարդակում. ինչպես հեգնաբար ասել է Ռեյգանը՝ մենք նրանց գնեցինք պապուասների նման՝ ուլունքներով։ Հիմար և չպատճառաբանված արարքների ամբողջությունը ռազմավարության բացակայության նշան է, իսկ մեծ երկիրը չի կարող գոյություն ունենալ առանց ռազմավարության։ Դե, ուրեմն, կդադարի գոյություն ունենալ այն տեսքով, ինչ տեսքով որ գոյություն ունի հիմա։ Դա անխուսափելի է։     

       

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱ ՍԱՄԱՐԻՆԱ

ԲԱԶՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅՆՈՒԹՅԱՆ ՓՈՑԽԸ

Ազգամիջյան հիմնախնդիրները լուծելիս Եվրոպայի ասածը Ռուսաստանի համար «օրենք չէ»

(նյութի մշտական հասցեն՝ http://www.ng.ru/politics/2011-02-14/1_multikulturalizm.html)

14.02.2011

Անցած շաբաթվա վերջին Ուֆայում տեղի ունեցավ Քաղխորհրդի նախագահության նիստ, որի ժամանակ քննարկվեցին երկրում ազգամիջյան հաղորդակցման հիմնախնդիրները։ Նախագահ Դմիտրի Մեդվեդևը, ինչպեսև սպասվում էր, օգտվեց առիթից՝ ծավալուն գնահատական տալու համար մինչ այդ եվրոպական պետությունների որոշ ղեկավարների՝ «պասիվ հանդուրժողականության» և «բազմամշակութայնության» քաղաքականության ձախողման մասին հնչեցրած սենսացիոն հայտարարություններին։ Մեդվեդևն այդ եզրահանգումը Ռուսաստանի համար հարմար չգտավ։ «НГ»-ի փորձագետները տարբեր կերպ են գնահատում պետության ղեկավարի ելույթը և հիմնախնդիրը լուծելու՝ Քաղխորհրդի առաջարկած միջոցները։

Մեծ Բրիտանիայի վարչապետ Դևիդ Քեմերոնն իր ելույթը տարածել էր Մյունխենյան կոնֆերանսն սկսվելուց առաջ, և այն անմիջապես սենսացիա դարձավ։ «Բազմամշակութայնության քաղաքականությունը,- տրտնջում էր անգլիական կառավարության ղեկավարը,- մեզ լավ վիճակի մեջ չդրեց, եկել է մկաններով լիբերալիզմի ժամանակը... Հարկավոր է բացահայտ հայտարարել վերջին տարիների պասիվ հանդուրժողականությունից հրաժարվելու մասին»։

Մեդվեդևը որոշեց եվրոպացիներին պատասխանել մի միջոցառման ժամանակ, որն ավելի քան հարմար էր դրա համար։ Նախագահի օրակարգում Ուֆայի Քաղխորհուրդը նշված էր նացիոնալիզմի դեմ պայքարի թեմայով։ Հավաքված նահանգապետերն ու նախարարները հիմնախնդրի լուծման ամենատարբեր եղանակներ էին առաջարկում։ Այդ բոլոր միջոցները բավական սովորական էին և հանգեցվում էին խորհրդային ժամանակների հասարակ մոդելներին. նշանակել ևս մեկ կառավարական մարմին, ևս մեկ պատասխանատու, գրել (ֆինանսավորո՛ւմ խնդրելով) ևս մեկ դաշնային ծրագիր։ Արդյունքում՝ նախագահն իսկապես հնչեցրեց որոշում ևս մեկ փոխվարչապետի պաշտոն ստեղծելու մասին՝ ազգային հարցերի գծով։ Եվ հենց այդտեղ, քննարկման ժամանակ, կանցլեր Անգելա Մերկելի և վարչապետ Դևիդ Քեմերոնի գաղափարներն անվանեց «նորաձև միտումներ»։ Պետության ղեկավարը Ռուսաստանի համար դրանց չկայացածությունը ցույց տվեց Բաշկորտոստանի օրինակով, հանրապետություն, «որտեղ համաչափ ներկայացված են երկրի տարածքում ապրող խոշոր էթնոսները»։

«Այժմ տարբեր շատ նորաձև միտումներ կան ազգամիջյան հաղորդակցման հիմնախնդիրները քննարկելիս,- ասել է Մեդվեդևը։- Եվրոպայում մոդայիկ է դարձել խոսել բազմամշակութայնության քաղաքականության տապալման մասին։ Իբր, դա այն քաղաքական գիծը չէր, որն ուղղված էր տարբեր մշակույթների ներդաշնակ զարգացմանը մեկ երկրում, որտեղ առկա է առաջատար էթնոս. դա անիմաստ է անել, ավելի լավ է մյուս բոլոր մշակույթները զարգանան միայն առաջատար էթնոսի ավանդույթների և արժեքների հունով»։ Ռուսաստանի համար, վստահ է Մեդվեդևը, «դա խիստ էական պարզեցում կլիներ, չնայած այն վիթխարի դերին, որ ունի ռուսական մշակույթը»։

Միևնույն ժամանակ, նախագահը հիշեցրեց ազգային հանրապետությունների ղեկավարներին «կադրային հավասարակշռված քաղաքականության» կարևորության մասին. «Գաղտնիք չէ, որ առանձին հանրապետությունների, առանձին երկրամասերի և մարզերի իշխանության մարմինների ձևավորման ժամանակ գաղտնի սահմանափակումներ կան որոշակի ազգությունների ներկայացուցիչների համար։ Դա միանգամայն անբարո իրավիճակ է»։ Նախագահը հանձնարարեց կառավարությանը և լիազոր ներկայացուցիչներին վերլուծել հիմնախնդիրը և առաջարկություններ ներկայացնել նման շեղումներն արմատախիլ անելու համար, «անգամ եթե դա արդեն պատմական բնույթ է ձեռք բերել»։ Նախագահը պահանջներ ունի ԶԼՄ-ների նկատմամբ, որոնք, նրա կարծիքով, ճիշտ չեն լուսաբանում պետության պայքարն ահաբեկչության դեմ. «Խոսվում է այն մասին, որ «այսօր ձերբակալվել է ինչ-որ ջամահաթի ինչ-որ էմիր»։ Ի՞նչ էմիր։ Ի՞նչ ջամահաթ։ Մենք հո ձեզ հետ միասին հասկանում ենք, որ դրանք հանուն հավատի մարտիկներ չեն, այլ մարդասպաններ ու ավազակներ։ Ոչ մի ջամահաթ էլ նրանք չունեն, կան միայն կեղտոտ, գարշահոտ անձավներ, որտեղ նրանք թաքնվում են, և դրանք ոչ մի էմիր էլ չեն, այլ պարզապես այլանդակներ, որոնք սպանում են երեխաներին և կանանց։ Չէ, կրկնում են. ահա նա այսպիսին է, այնպիսին է»։

«Կան հանրային քարոզչության օրենքներ, որոնք վերջին հաշվով կրկին ենթագիտակցական մակարդակում սկսում են աշխատել մեր դեմ»,- ընդգծեց պետության ղեկավարը։

ԶԼՄ-ների «վրայով անցավ» նաև տարածաշրջանային զարգացման նախարար Վիկտոր Բասարգինը, որը նիստի ժամանակ առաջարկեց հատուկ դաշնային ծրագրերի գաղափարը։ Նա վստահ է, որ «այսօր «չեչենական ահաբեկչություն» և «ռուսական ֆաշիզմ» բառակապակցությունները նույնչափ անթույլատրելի են։ Ընդ որում՝ Բասարգինը չի բացատրել, թե մամուլում ինչով պետք է փոխարինել քաղաքացիների համար չափազանց կարևոր տեղեկատվությունն ահաբեկիչների ազգային պատկանելության մասին։ Սակայն ստացվում է, որ ընդհուպ մինչև Քաղխորհուրդը տարածաշրջաններում ազգամիջյան հակամարտությունների համար շատ բանով պատասխանատու նախարարը վստահ էր, որ երկրում ամեն ինչ կարգին է, իսկ նախագահի հետ հանդիպմանն աչքերը բացվեցի՞ն։

Գլոբալացման հիմնախնդիրների ինստիտուտի տնօրեն Միխայիլ Դելյագինն այդ բախումների խնդիրն ընդհանուր է համարում բոլոր այն երկրների համար, որոնք ունեն այդ խնդիրը։ Սակայն, նշում է փորձագետը, Ռուսաստանում իրավիճակը տարբերվում է արևմտյանից. «Արևմուտքը վերագնահատել է ինտեգրման հնարավորությունները, և որ ամենագլխավորն է՝ ինտեգրման ցանկությունը։ Այնտեղ չէին հասկանում իրենց ժողովուրդների ներկայացուցիչների և փախստականների հսկայական զանգվածների (որոնց նրանք ընդունում էին լավագույն մղումներով) մշակութային տարբերությունները։ Համապատասխանաբար, նրանց ինտեգրացիոն քաղաքականությունը բացարձակապես անիմաստ էր և անատամ»։

Ռուսաստանում, նշում է «НГ»-ի զրուցակիցը, իրավիճակը միանգամայն այլ է. «Մեր իշխանությունները նույնիսկ չեն փորձում զբաղվել ազգամիջյան քաղաքականությամբ։ Բանն այնտեղ է հասել, որ մեզ մոտ վերացվել է Ազգությունների գծով նախարարությունը։ Այսինքն՝ մեզ մոտ այդ քաղաքականությունը` որպես այդպիսին, չկա»։ «Երբ մենք տեսնում ենք, որ տարածաշրջանային զարգացման նախարարությունը հորդորում է վերացնել «չեչենական ահաբեկչություն» և «ռուսական ֆաշիզմ» հասկացությունները, դա ռուսական պետականության քայքայման ևս մեկ օրինակ է»,- վստահ է «НГ»-ի զրուցակիցը։

Դժբախտությունն այն է, նշում է փորձագետը, որ ռուսական իշխանությունները «վերջին տարիներին իրականացրել են Ռուսաստանի բուն բնակչության ճնշման և ամեն տեսակ սփյուռքի խրախուսման քաղաքականություն»։ «Եվ այն, որ տաջիկական սփյուռքն այնպես չեն ատում, ինչպես ատում են որոշ այլ սփյուռքերի, նրան համակրանքով ու կարեկցանքով են վերաբերվում, պայմանավորված է ոչ թե պետության քաղաքականությամբ, այլ պարզապես տաջիկ ժողովրդի, տաջիկական մշակույթի հատկանիշներով»։ Ռուս ժողովրդի և ընդհանրապես ռուսաստանցիների ճնշումն ու ամեն տեսակ սփյուռքի քաջալերումն իրականացվում էր անգիտակցաբար, նշում է Դելյագինը, «ոչ մի անձնական բան, միայն բիզնես» սկզբունքով։ «Պետության կոռումպացված մասը, որը ռուսաստանյան պետականության զգալի տարրերը վերածել է փաստորեն կոռումպացված կառույցների, ապրում է հանուն կաշառքների։ Սփյուռքն ավելի մեծ պատրաստակամությամբ է կաշառք տալիս և ավելի տեխնոլոգիական ձևով։ Ընդ որում՝ սփյուռքի շատ ներկայացուցիչներ չեն պնդում իրենց իրավունքներն աստիճանավորների առջև, որովհետև ոմանք կարծում են, որ իրենք կվերցնեն այդ իրավունքները, եթե փողով չէ, ապա դանակով ու տրավմատիկ ատրճանակով, իսկ ոմանք հասկանում են, որ իրենք ոչ մի իրավունք չունեն, որովհետև նրանք այստեղ օտար են»։

Ուստի, ընդգծում է Դելյագինը, «կոռումպացված չինովնիկի համար երկրի արմատական բնակչությունը միանգամայն անընդունելի սոցիալական խումբ է»։ «Եվ այս պայմաններում շարունակվում են խոսակցությունները բազմամշակութայնության մասին։ Հանդուրժողականությունն այսօրվա ռուսերենում նշանակում է, որ եթե ձեզ սփյուռքի ներկայացուցիչները դանակահարում են, դուք իրավունք չունեք դժգոհ լինել դրանից, այլապես դուք ռուս ֆաշիստ եք և պետք է բանտ նստեք։ Ես հույս ունեմ, որ Մեդվեդևը հանդուրժողականությունն ընկալում է ոչ ըստ դասագրքի»։

ՌԳԱ Մարդաբանության և ազգագրության ինստիտուտի տնօրեն Վալերի Տիշկովը համաձայն չէ գործընկերոջ հետ, նա համամիտ է նախագահի հետ. «Մենք բազմամշակութայնության մեր քաղաքականությունն ունենք, որն անվանվում է բազմազգ և գոյություն ունի խորհրդային ժամանակներից։ Հրաժարվել դրանից, ինչպես ուզում են մեր շովինիստական ուղղության ծայրահեղ որոշ նացիոնալիստներ, մեզ չի հաջողվի։ Ռուսաստանը կառուցված է բազմէթնիկ և բազմակրոն հիմքի վրա։ Ես նախընտրում եմ խոսել բազմէթնիկ ռուսաստանցի ժողովրդի՝ որպես քաղաքացիական ազգի մասին... Այն, որ Մեդվեդևը Ուֆայում, Քաղխորհրդի նախագահությունում պաշտպանեց մեր սեփական փորձը, ճիշտ է։ Այսօր մեր որոշ քաղաքական գործիչներ չհիմնավորված խանդավառություն են ցուցաբերում, թե ահա, իբր, մենք վաղուց ասում էինք, որ ժամանակն է վերջ դնել հանրապետություններին... Սակայն նշեմ. Արևմուտքում դեռ ոչինչ չի փլուզվել։ Հանդուրժողականությունը մնում է օրակարգում և՛ այնտեղ, և՛ մեզ մոտ»։

Մոսկովյան Քարնեգի կենտրոնի գիտխորհրդի անդամ Ալեքսեյ Մալաշենկոն նախագահի ելույթի վերջում նախընտրական քարոզչություն է տեսել. «Այն, որ Մեդվեդևը խոսեց ջամահաթների և «գարշահոտ փոսերի» մասին, Վլադիմիր Պուտինի «միզել զուգարանում» հայտնի արտահայտության պատճենումն է. «Ես կարծում եմ, որ նման սյուժեները պետք է լուսաբանել ավելի հավասարակշիռ ձևով։ Չքննադատել, այլ առաջարկել։ Քանզի այլապես հարց է ծագում. «Դո՞ւք ինչ կասեք, տղերք, ձեր հոգում ի՞նչ կա։ Դո՞ւք ինչ եք առաջարկում»։

Եթե հրաժարվենք նախընտրական քարոզարշավից և դրա հետ կապված հոգեբանական խանգարումներից, վաղ թե ուշ իշխանությունն ստիպված կլինի մշակել ազգամիջյան լուրջ ծրագիր, կարծում է Մալաշենկոն. «Այն, ինչ այդ իմաստով արվում էր մեզ մոտ 1990-ական թթ., ամենևին էլ սպառված չէ։ Ռուսաստանցիներ («россияне») տերմինի ներմուծման գաղափարները՝ քաղաքացիականության շեշտադրմամբ, ակտուալ են նաև այսօր։ Կոնկրետ գործողությունների և որոշումների փոխարինումը հնչեղ հռետորականությամբ կհանգեցնի այն բանին, որ այդ «գարշահոտ ջամահաթների» համար մենք ևս մի պայթյուն կստանանք»։   

 

ՄԵԼՈՐ ՍԹՈՒՐՈՒԱ

ՌՈՆԱԼԴ ՌԵՅԳԱՆԻ ԽԱՐԻԶՄԻ ԱՌԵՂԾՎԱԾԸ

(նյութի մշտական հասցեն՝ http://izvestia.ru/comment/article3151256)

11.02.2011

Լրանում է Միացյալ Նահանգների քառասուներորդ նախագահ Ռոնալդ Ռեյգանի ծննդյան հարյուրամյակը։ Խարիզմատիկ էր կյանքում, բայց էլ ավելի խարիզմատիկ դարձավ մահվանից հետո։

Բայց որքան ավելի է մեծանում Ռեյգանի խարիզմը, այնքան ավելի է խորանում դրա առեղծվածը։ Պատմաբանները ոչ մի կերպ չեն կարողանում բացահայտել առեղծվածը, թեև նրա մասին արդեն հարյուրավոր գրքեր են գրվել։ Տարեգիրների հուսահատությունը դժվար չէ հասկանալ։ Ինչպե՞ս կարող էր Արևմուտքի՝ համաշխարհային գիտության առաջատար մեծագույն տերության նախագահ դառնալ մի մարդ, որը չէր հավատում դինոզավրերի գոյությանը, քանզի կարծում էր, որ, ըստ Աստվածաշնչի, երկիրը գոյություն ունի ընդամենը վեց հազար տարի։ Ինչպե՞ս կարող էր Միացյալ Նահանգների նախագահ դառնալ մի մարդ, որը երազում այլմոլորակայիններ՝ կանաչ մարդուկներ տեսնելով՝ հաջորդ օրը զանգահարում է Գորբաչովին և առաջարկում համատեղ պաշտպանություն ստեղծել նրանց դեմ։ Ինչպե՞ս կարող էր Սպիտակ տանը բնակություն հաստատել մի մարդ, որը չգիտեր չինական առաջնորդների ազգանունները։

Ռեյգանը մեկն էր, որը նախագահ դարձավ՝ մեծության հավակնելով։

Ինչո՞ւ։ Ըստ իս, այս երևույթի՝ ամենամոտ բացատրությունն այն է, որ այդ մեծ նախագահը միջին հասարակ կամ տիպիկ ամերիկացի էր։ Նա մարմնավորում էր իր ժողովրդի ամենաբնորոշ բնութագրական գծերը՝ առողջ բանականություն և լավատեսություն։ Նա չէր սերտում Ամերիկայի պատմությունը. նա ականջը դնում էր նրա հողին ու լսում այդ նույն պատմության ոտնաձայները։ Գուցե միշտ չէ, որ իմացել է, թե ինչ է ուզում իր ժողովուրդը, թե ինչ է նրան հարկավոր, բայց միշտ իմացել է, թե ինչ է ուզում իրենից լսել երկիրը։ Եվ նա դիպուկահարի նման գտնում էր ամենաճշգրիտ բառերը։ Հաջողությունը նրա կողմից էր։ Նույնիսկ մահափորձը, որը քիչ մնաց վերջ տար նրա կյանքին։

Ռեյգանը ղեկավարեց Միացյալ Նահանգները համաշխարհային պատմության տեկտոնական համաղետների շրջանում։ Խորհրդային Միությունը և նրա ղեկավարած սոցիալիստական համագործակցությունը սկսեցին փլուզվել։ Նա Խորհրդային Միությունը «չարիքի կայսրություն» մկրտեց։ Եվ այդ պիտակը, անկեղծ լինենք, կպավ։ Բայց ահա Կրեմլում իշխանության եկավ Գորբաչովը։ Սկսվեց վերակառուցումը։ Սկզբում Ռեյգանը դրան կասկածամտորեն վերաբերվեց։ Բայց Բրիտանիայի վարչապետ Մարգարեթ Թեթչերի ազդեցությամբ սկսեց ավելի ակնդետ ու անկանխակալ հետևել և՛ Գորբաչովին, և՛ վերակառուցումը։ Վերջապես, Ռեյգանը Գորբաչովի հրավերով այցելեց «չարիքի կայսրություն»։ Դա հիրավի պատմական այց էր։ Ես այն մտապահեցի թեկուզև այն պատճառով, որ դրա շնորհիվ իմ անունը հայտնվեց պատմության տողատակերում։ Դա տեղի ունեցավ հետևյալ կերպ։ Ռեյգանի Մոսկվա այցելության ընթացքում տեղի ունեցավ նրա հանդիպումը մշակույթի մայրաքաղաքային գործիչների հետ։ Հանդիպումն ընթանում էր Գրողների միության հանրահայտ Դուբովի սրահում։ Հենց այստեղ էլ ես Ռեյգանին տվեցի «գլխավոր հարցը». շարունակո՞ւմ է արդյոք «չարիքի կայսրություն» համարել գորբաչովյան Ռուսաստանը։ «Ոչ»,- պատասխանեց Ռեյգանը։

Ռոնալդ Ռեյգանը փակեց դագաղի կափարիչը՝ այդպես էլ չհայտնելով իր խարիզմի գաղտնիքը։ Բայց դրոշը, որով ծածկված էր այդ դագաղը, հանրապետականության դրոշը դարձավ։ Այդ դրոշի հովանու ներքո Ռեյգանի ներկայիս հետևորդները կատաղի պայքար են մղում նախագահ Օբամայի դեմ, բայց նրանցից ոչ ոք չունի այն հատկանիշները, որոնք ստեղծեցին Ռոնալդ Ռեյգան ֆենոմենն ու առեղծվածը։

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am