Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Պետություն և իրավունք

Պետություն և իրավունք
Մարտ 2011, N 3

ԱԶԱՏԱԶՐԿՎԱԾՆԵՐԻ ԱՐԴԱՐ ԴԱՏԱՔՆՆՈՒԹՅԱՆ ՀԵՌԱՆԿԱՐԻ ՀԱՐՑԻ ՎԵՐԱԲԵՐՅԱԼ

Գևորգ Դանիելյան, իրավագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր

Յուրաքանչյուր հասարակությունում ազատազրկված անձանց նկատմամբ ձևավորվել է երկակի վերաբերմունք. անվերապահ հումանիտար վարվելաձևի անհրաժեշտությունից մինչև հնարավորինս խիստ ու անգամ տարրական չափանիշներն անտեսող վերաբերմունք: Այս երկու իրարամերժ հայացքների որոշակի համամասնությունը, ի դեպ, դրսևորվում է նշված խնդրին առնչվող այլ ոլորտներում ևս (պատժողական քաղաքականության ուղղվածություն, իրավաբանական օգնության շրջանակներ և այլն) և պայմանավորված է տվյալ հասարակությունում ձևավորված իրավական մշակույթով, հաճախ էլ` տվյալ փուլում իշխանության իրավասու օղակների իրավագիտակցությամբ: Ընդ որում, վերջին դեպքում անջրպետը կարող է աննկարագրելի մեծ լինել:

Ընդգծենք, որ մեկ հոդվածի շրջանակներում ուղղակի հնարավոր չէ համարժեք ու համակարգված անդրադառնալ ազատազրկվածների բոլոր հիմնախնդիրներին, ուստի կփորձենք վեր հանել առավել հրատապ հարցադրումները: Ընդ որում, համեմատաբար հանգամանորեն կանգ կառնենք պայմանական վաղակետ ազատման ինստիտուտի վրա:

Մինչ այդ հիմնախնդիրների բովանդակային վերլուծությանն անդրադառնալը, առաջարկում ենք աչքի անցկացնել որոշ վիճակագրական տվյալներ: Այսպես, մեր երկրում դատապարտյալների ընդհանուր թվաքանակը վերջին 3 տարվա ընթացքում կրկնապատկվել է` 2760-ից հասնելով 5200-ի (նկատենք, որ ներկայումս առկա է առավելագույնը 4396 դատապարտյալ պահելու հնարավորություն, իսկ ծրագրված բարեփոխումների ամենահաջող ավարտի դեպքում այդ թիվը կարող է հասնել ընդամենը 5400-ի): Ի դեպ, Հայաստանի Հանրապետության կառավարության կողմից հաստատված հայեցակարգի համաձայն` դատապարտյալների առավելագույն թվաքանակն առնվազն հնարավոր էր 2020 թվականից ոչ շուտ, ուստի նաև բարեփոխումների ժամանակագրությունն էր համապատասխանեցվել այդ կարգի «ակնկալիքների» հետ:

 

* * *

Այսպիսով, մեր երկրում 100 հազար բնակչին ընկնող դատապարտյալների թիվը համեմատաբար կարճ ժամկետում 86-ից հասել է 162-ի: Նկատենք, որ նույն համամասնությամբ աճել է նաև ցմահ ազատազրկված անձանց ընդհանուր թիվը: Ներկա դրությամբ վիճակագրական այդպիսի պատկեր է նաև Տաջիկստանում, Մալայզիայում, Բրազիլիայում և այլն:

Տարածաշրջանի երկրներում վիճակագրական պատկերը հետևյալն է. Վրաստանում` 148, Ադրբեջանում` 198, Թուրքիայում` 92, Իրանում` 226 և այլն: Այս ցուցանիշը բավական ցածր է Նորվեգիայում` 64, Ֆինլանդիայում` 71, Շվեդիայում` 75, Հունաստանում` 83, Ֆրանսիայում` 95 և այլն: Անհամեմատ ցածր ցուցանիշների կարելի է հանդիպել նաև աֆրիկյան երկրներում, սակայն դա արդեն բացատրվում է բոլորովին այլ գործոններով (մեծ տոկոս են կազմում մահապատիժները, անդամահատումները և այլն): Ի դեպ, բարձր ցուցանիշներով մշտապես առանձնանում են երեք երկրներ` ԱՄՆ-ը` 715, Ռուսաստանի Դաշնությունը` 584 և Բելառուսը` 554:

Հայաստանում առկա է 13 քրեակատարողական հիմնարկ, ինչը տարածքի և բնակչության համեմատաբար փոքր ցուցանիշի պայմաններում առնվազն արդարացված չէ և խնդիրներ է առաջացնում ոչ միայն դատապարտյալներին պահելու պայմանների, այլև հենց պետական բյուջեի և կառավարման համակարգի արդյունավետության տեսանկյունից: Բավարարվենք միայն նշելով, որ սակավաթիվ դատապարտյալներով փոքր հիմնարկների համար անհրաժեշտ են ավելորդ վարչական ռեսուրսներ:

 

* * *

Ինչևէ, վիճակագրական տվյալները բազմաբնույթ են, սակայն սահմանափակվենք այսքանով և փորձենք փոխկապակցել դրանք մեր իրավաքաղաքական համակարգին բնորոշ զարգացման միտումներին: Նախ, պարզենք, թե արդյոք դատապարտյալների վերը նշած թվաքանակը` 5200, աննախադեպ է հայրենական պատժողական քաղաքականությունում: Ինքս իրավապահ համակարգում եմ 1979 թվականից, դատախազությունում` 1989 թվականից, և անձնական փորձով գիտեմ, որ աննախադեպ աճ արձանագրվել է նաև 1992-1993թթ., երբ դատապարտվածների թվաքանակն անցել էր 7000-ի սահմանագիծը: Դա այն տարիներն էին, երբ այնպիսի ծանր հանցագործություններ, ինչպիսիք են սպանությունը, ավազակային հարձակումը և այլն, աճել էին մոտ հինգ անգամ: Հիմա իրավաչափ հարց կարող է ծագել. եթե առավել վատթարագույն պայմաններում հնարավոր է եղել 7000-ից ավելի դատապարտյալ պահել, ապա ինչն է խանգարում, որ համեմատաբար բարվոք պայմաններում կազմակերպվի սոսկ 5200 դատապարտյալի տեղակայումը:

Վերհիշենք այդ ժամանակահատվածի օրենսդրությունը և ուշադրություն դարձնենք այն կարևոր փաստարկի վրա, որ լայն կիրառում ուներ գաղութ-բնակավայրի ինստիտուտը, որում ներգրավված էր 3000-ից ավելի դատապարտյալ: Ընդ որում, այդ անձինք փաստացի իրենց պատիժը կրում էին ոչ թե ուղղիչ աշխատանքային հիմնարկներում (այդպես էին կոչվում քրեակատարողական հիմնարկները), այլ` իրենց տանը և միայն որոշակի պարբերականությամբ ներկայանում էին ու ստորագրությամբ «երաշխավորում» իրենց նկատմամբ կիրառվող, այսպես կոչված, վարչական վերահսկողությունը: Կարծում եմ, այսպիսով, առավելագույնը մենք կարող են խոսել փաստացի 4000 դատապարտյալի մասին:

Կարծում եմ, որ ավելորդ չէ նաև դատապարտյալներին պահելու պայմաններին անդրադառնալը. վերջին հաշվով, մենք պարզապես չենք կարող անտեսել, որ խորհրդային իրավական համակարգում ընդունված «հումանիստական չափանիշներն» այլևս կիրառելի չեն միջազգային իրավական չափանիշներին համապատասխան գործելու պարտավորություններ ստանձնելու պարագայում:

Հրաշալի պատկերացնում եմ բարվոք և միջազգային չափանիշներին հիրավի համարժեք քրեակատարողական համակարգ ձևավորելու համար բյուջետային միջոցների սղությունը: Չեմ կարող համամիտ չլինել այն մոտեցումների հետ, որ իրավական ու սոցիալական պետության սահմանադրական հիմունքները չեն կարող անվերապահորեն գերադասելի համարել քրեակատարողական համակարգը կրթության, առողջապահության և նման այլ սոցիալական ոլորտներից:

 

* * *

Այս բոլորով հանդերձ, խնդիրը չի կարելի հանգեցնել սոսկ ֆինանսական ու տնտեսական ասպեկտներին: Գուցե պարադոքս է թվում, սակայն միջազգային իրավունքի չափանիշները ելակետ են ընդունում այն, որ դատապարտյալներին պահելու պայմանները և նվազագույն ստանդարտները չեն կարող խաթարվել` ֆինանսատնտեսական սղության պատճառաբանությամբ, մանավանդ որ դրանց մեծ մասի համար որևէ ֆինանսական ներդրում կատարելու կարիք չկա:

Ասվածից պարզ է դառնում, որ ամենաչնչին հնարավորությունների պայմաններում անգամ մենք առավել շահեկան վիճակում կհայտնվենք, եթե քրեակատարողական համակարգում ներդրումները մոտենան իրատեսական պահանջներին և միտված լինեն նվազագույն կարիքների ապահովմանը: Ինչո՞ւ շահեկան, ի՞նչ է շահում դրանից հասարակությունը` կարող է տրամաբանորեն հարցնել յուրաքանչյուրը: Պատասխանելու համար, նպատակահարմար եմ գտնում, որպեսզի յուրաքանչյուրը նախ իրեն հարց տա. իսկ հասարակության համար ի՞նչն է առավել ընդունելի` առողջական լուրջ խնդիրներ ունեցող, տարաբնույթ վարակիչ հիվանդություններով տառապող, չարացած, սոցիալական արդարության նկատմամբ որևէ հավատ չունեցող, ազատության համար բացարձակապես ոչ պատրաստ և հանցավոր հակումներով նաև այլ անձանց վրա բացասական ներազդեցություն ունենալու ձգտում ունեցող ա՞նձը, թե՞ այնպիսի անձինք, որոնք պատիժը կրելուց հետո հասարակություն են վերադառնում ոչ միայն քրեական պատժից, այլև վերը նշված բացասական բեռից ազատված:

Իհարկե, պետք չէ ուտոպիստ լինել և անվերապահորեն հավատալ, որ հանրության բարենպաստ վերաբերմունքն անխտիր յուրաքանչյուր դատապարտյալի մոտ կառաջացնի երախտագիտության զգացում` դրանից բխող դրական հետևանքներով, սակայն վստահաբար կարելի է պնդել, որ դա մեծ մասամբ հաջողվելու է:

 

* * *

Ի դեպ, պատժողական քաղաքականության խստության մասին: Դիլետանտները միանգամայն օրինաչափորեն այն թյուր պատկերացումն են ունենում, թե պատժի խստությունը (նկատի ունենք ոչ միայն չափը, այլև կրելու պայմաններն ու իրավական հետևանքները) անվերապահորեն կհանգեցնի հանցավորության նվազմանը: Այդպես էին մտածում նաև նախկին բազմաթիվ կոմունիստական առաջնորդներ, որոնք խորհրդային պետության 70 տարիների ընթացքում փորձեցին մահապատիժ սահմանելով նվազեցնել հանցավորությունը, մինչդեռ ամեն անգամ (անհարկի համառության մասին է խոսում նաև թիվը` 5 անգամ) համոզվում էին, որ արձանագրված արդյունքները բոլորովին այլ միտումների մասին էին վկայում: Պատճառները բազմաթիվ էին, նշենք թեկուզ մեկը. մահապատժի սպառնալիքը «հարկադրում» էր անխնա ոչնչացնել բոլոր հնարավոր վկաներին: Հավելենք նաև, որ մահապատժի առկայությունը հանրությունը ենթագիտակցաբար գնահատում է որպես սպանության (թեկուզև` պետության կողմից) արդարացում. հաճախ մարդասպանն արդարանում էր, որ սպանել է ճիշտ այնպիսի արարքի համար, որի դեպքում պետությունը ևս կնշանակեր մահապատիժ:

Այսպիսով, գուցե հանրահայտ ճշմարտություն է, բայցև արժե նշել, որ պատիժը չի կարող լինել խիստ կամ մեղմ, այն պետք է լինի համաչափ: Անհարկի մեղմությունը և անհիմն խստությունը հավասարապես ընդունելի չեն: Ցավոք, այս ճշմարտության ապացույցները` գործնական արդյունքները, երևան են գալիս մի փոքր ուշացումով, ինչը բավարար չի լինում նախապես ահազանգելու համար:

 

* * *

Անցնենք պատժից պայմանական վաղակետ ազատման հիմնախնդրին, ինչն այսօր ձեռք է բերել աննախադեպ արդիականություն ու հրատապություն: Ի դեպ, առաջարկում ենք հարցը քննարկել ոչ միայն մասնավոր ասպեկտով, քանզի վարչարարության տեսանկյունից հանրության համար ևս առանցքային նշանակություն ունի տարաբնույթ հանձնաժողովների կողմից ընդունված որոշումների կամ եզրակացությունների իրավական արժեքին առնչվող խնդիրը:

Իմ խորին համոզմամբ, նշանակված պատժից պայմանականորեն ազատելու գործընթացը միանգամայն անհիմն նույնացվել է վարչարարության մյուս ընթացակարգերի հետ: Այսպես, հարկային տեսուչի ստուգման ակտի առնչությամբ ձեռնարկատիրոջ դիմումի քննարկման արդյունքներով վերադաս հարկային մարմնի ընդունած որոշումը կարող է բողոքարկվել դատարան, ինչը, հաշվի առնելով իրավունքների պաշտպանության սահմանադրական հիմնադրույթները, իրավաչափ կհամարվի:

Նույն ընթացակարգն ենք ամրագրել նաև քրեակատարողական համակարգում գործող, այսպես կոչված, անկախ հանձնաժողովների կողմից ընդունված որոշումների առնչությամբ: Արտաքուստ կարող է թվալ, որ այս դեպքում օրենսդիրը միանգամայն իրավաչափորեն ապահովել է անհրաժեշտ միասնականություն, ինչը կարևոր երաշխիք է կամայականության արգելքի սկզբունքի երաշխավորվածության համար: Սակայն միասնականությունը ձևական, զուտ մաթեմատիկական չափանիշներով ու մեթոդաբանությամբ գնահատելը չափազանց թյուր պատկերացում է:

Վերջին հաշվով, հարկ է նկատել, որ պատիժ նշանակելու և պատժից ազատելու դատազորությունը միանգամայն իրավաչափորեն դատարանին վերապահելու պարագայում, առավելագույնը անկախ հանձնաժողովները կարող էին օժտված լինել ոչ թե, ըստ էության, որոշումներ ընդունելու, այլ սոսկ եզրակացություններ տալու միջոցով դատարանին աջակցելու լիազորությամբ, քանզի այդպիսի կառույցի դիրքորոշումը կարող է օգտակար լինել դատարանին` հստակ կողմնորոշվելու և վերջնական դատական ակտ կայացնելու համար:

Մինչդեռ, գործող օրենսդրությունը ելակետ է ընդունել խիստ վիճահարույց ընթացակարգ, ըստ որի անկախ հանձնաժողովի` մերժման մասին որոշումը պարզապես բացառում է դատարան դիմելու իրավական հնարավորությունը: Այս առնչությամբ, կարծում եմ, ձևավորվել է միանգամայն անպտուղ բանավեճ, ձևավորվել են սուր տարաձայնություններ, որոնք, ցավոք, էլ ավելի են հեռացնում մեզ խնդրի լուծման իրատեսական կարգավորումներից: Այսպես, բազմիցս ականատես եմ եղել, թե ինչ համառությամբ էր փորձ արվում հիմնավորելու այն գաղափարը, թե անկախ հանձնաժողովի որոշումը ևս ենթակա է դատական կարգով բողոքարկման: Ի դեպ, ողջունելի է Սահմանադրական դատարանի դրական դիրքորոշումը նշված հարցի առնչությամբ:

Սակայն ամբողջ պարադոքսն այն է, որ տվյալ անկախ հանձնաժողովի որոշումները բողոքարկման առարկա դարձնելով մենք ակամա էլ ավելի ենք խորացնում այդ կառույցի կարգավիճակի վերաբերյալ մեր թյուր պատկերացումները, մինչդեռ, ելակետ պետք է ընդունվի ոչ թե ոչ իրավաչափ կարգավիճակ ունեցող մարմնի նկատմամբ դատական հսկողության ամրապնդման, այլ այդ մարմնի կարգավիճակը վերանայելու խնդիրը:

Ինչպես ենք պատկերացնում խնդրի լուծումը: Անհրաժեշտ ենք համարում շեշտել, որ վերջիններիս կարգավիճակի առնչությամբ առնվազն երկու վերապահում պետք է անել:

Առաջին` այդ հանձնաժողովների ակտերը պետք է խիստ կանխատեսելի լինեն, ինչի համար անհրաժեշտ է, որպեսզի դրանք կայացնելու հիմքում դրվեն բացարձակապես հստակ ու գնահատելի չափանիշներ: Ընդ որում, նախընտրելի է բալային համակարգի ներդրումը, որի դեպքում չափանիշները գնահատվում են ըստ իրենց կարևորության:

Երկրորդ` անկախ հանձնաժողովի որոշումը կարող է համարվել սոսկ այն փաստաթղթերից մեկը, որը պարտադիր ներկայացվում է դատարան: Այսինքն` դատարան կարող է դիմել նաև այն դատապարտյալը, որի նկատմամբ անկախ հանձնաժողովը տվել է բացասական եզրակացություն: Այս մոտեցման օգտին է խոսում նաև միջազգային փորձը. բազմաթիվ երկրներում, օրինակ, նմանաբնույթ որոշման փոխարեն եզրակացություն են տալիս անկախ փորձագետները, ինչը բնավ արգելք չէ դատարան դիմելու համար: Բոլոր դեպքերում դատապարտյալն ինքն է որոշում` դիմել դատարան, թե ոչ: Այսինքն` անգամ բացասական եզրակացության դեպքում դատապարտյալը կարող է իր դիմումին կցել այնպիսի փաստարկներ, որոնք, իր գնահատմամբ, կարող են դատարանին առավել ծանրակշիռ թվալ և նպաստել դրական որոշում կայացնելուն:

Հավելենք նաև, որ անկախ հանձնաժողովների կազմը նպատակահարմար է համալրել բացառապես այնպիսի անձանցով, որոնք մասնագետներ են և կաշկանդված չեն պաշտոնեական դիրքով:

Ի դեպ, տարաբնույթ և տարբեր անվանումներով հանձնաժողովներ գործում են նաև Մեծ Բրիտանիայում, ԱՄՆ-ում, Ալբանիայում, Ավստրալիայում, Նոր Զելանդիայում և այլն, սակայն բոլոր այդ երկրներում հանձնաժողովներին վերապահված է բացառապես եզրակացություն տալու և ոչ թե որոշում ընդունելու լիազորություն: Ինչպես արդեն նշեցինք, եզրակացություն տալու լիազորություն է վերապահված նաև անկախ փորձագետներին (Գերմանիա):

Ընդհանրապես, պայմանական վաղակետ ազատման, ինչպես նաև պատիժն ավելի մեղմ պատժով փոխարինելու ինստիտուտը չի կարող միանշանակ գնահատվել, այն կարող է դառնալ կոռուպցիոն երևույթների թիրախ, նպաստել արդարացի պատժողական քաղաքականություն իրականացնելուն, սակայն կոռուպցիայի վտանգը հաղթահարվում է ոչ թե ինստիտուտը չկա, չկա և խնդիրը սկզբունքով, այլ գիտականորեն հիմնավորված և գործնականում իրեն արդարացնող միջոցներով:

Որպեսզի այս ինստիտուտը հիրավի ծառայի բուն կոչմանը, տարաբնույթ օրենսդրական լուծումներից զատ, անհրաժեշտ է նաև, որպեսզի իրավական մշակույթը խարսխված լինի հետևյալ ելակետային տեսակետների վրա: Այսպես, առաջնային նշանակություն ունի պայմանական վաղաժամկետ ազատման երևույթի նկատմամբ հնարավորինս համարժեք իրավագիտակցություն ձևավորելը. հավասարապես վտանգավոր է ինչպես այդ ինստիտուտի նկատմամբ մերժողական վերաբերմունքը, այնպես էլ դրա անհարկի գերագնահատումը: Այսպես, անհիմն մերժումները և դրանց կտրուկ ծավալի ընդլայնումը կարող է հանգեցնել խիստ բացասական հետևանքների, մասնավորապես կնվազեցնի դատապարտյալների մոտ կարգապահ վարքագիծ դրսևորելու ձգտումը, կմեծացնի կոռուպցիոն ռիսկերը և հանցավորության աճի վտանգն ինչպես քրեակատարողական հիմնարկներում, այնպես էլ դրանցից դուրս:

Վերջին հաշվով, բավարար հիմքերի առկայության դեպքում պայմանական վաղակետ ազատումը կամ պատիժն ավելի մեղմ պատժով փոխարինելու անհրաժեշտությունը բխում է Եվրոպայի խորհրդի Նախարարների կոմիտեի 2003թ. սեպտեմբերի 22-ի թիվ (2003)22 հանձնարարականի պահանջներից, որի 3-րդ կետի համաձայն` յուրաքանչյուր մասնակից պետություն պարտավոր է սահմանել պայմանական վաղակետ ազատման, ինչպես նաև պատիժն ավելի մեղմ պատժով փոխարինելու ողջամիտ հիմքեր և ընթացակարգեր, որպեսզի ազատազրկված անձինք հնարավորություն ունենան աստիճանաբար պատրաստվել հասարակական կյանքին բնականոն վերադարձին:

Եզրափակիչ մասում վերադառնանք այս հոդվածի վերտառությանը: Այո, ազատազրկվածի նկատմամբ հիմնավորված ու իրավաչափ քաղաքականություն իրականացնելու պարագայում միայն հնարավոր կլինի խոսել արդար դատաքննության պահանջների լիարժեք կատարման մասին, քանզի Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիայի 6-րդ հոդվածի համաձայն` արդար դատաքննությունը չի սահմանափակվում սոսկ դատաքննությամբ:

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am