Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Պետություն և իրավունք

Պետություն և իրավունք
Մայիս 2008, N 2

ԻՆՉՊԵՍ ՀԱՍՏԱՏԵԼ ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ

Արտյոմ Խաչատուրյան, քաղաքական հետազոտությունների կենտրոնի տնօրեն

 

Երկրի քաղաքական համակարգի և պետության կառավարման հիմնախնդիրները հրատապ են ամենուրեք և բոլոր ժամանակներում, բայց դրանք հատկապես կարևոր են այսպես կոչված տխրահռչակ «անցումային շրջանի» երկրներում, երբ նորաստեղծ (կամ վերաստեղծված) պետությունը ջանում է ունենալ իշխանության և կառավարման սեփական մոդելը: Դա դժվար ճանապարհ է, քանի որ ներկա դարում հեշտ չէ ինչ-որ նոր, սեփական բան հորինելը. գոյություն ունեն որոշակի դոգմաներ, ստերեոտիպեր (էլ չենք խոսում նախապաշարմունքների մասին)` գումարած նաև միջազգային իրավունքը, որի շրջանակներից, որպես կանոն, քչերն են համարձակվում դուրս գալ: Սակայն իշխանության և կառավարման սեփական մոդել ստեղծելու փորձը չի կարելի հասցնել հեծանվի գյուտի մակարդակին: Բավական հետաքրքիր իրավիճակ է ստեղծվում. մի կողմից` ըստ էության, ընտրություն ·ոյություն չունի այն իմաստով, որ անցումային շրջանի պետությունը պետք է հետևի աշխարհի զարգացած երկրներին և ընդօրինակի նրանց մոդելները, ինչը զրկում է նրանց սեփական պետական կարգավորման որոնումներում մանևրելու հնարավորությունից, սակայն, մյուս կողմից, ընտրություն, որպես այդպիսին, իրոք որ գոյություն չունի, ավելի ճիշտ` իշխանության և կառավարման կազմակերպման առավել ողջամիտ ձևերը հայտնի են բոլորին, այնպես որ, ինչ-որ նոր բան ստեղծելն իսկապես անհնար է և պետք էլ չէ: Բայց, այնուամենայնիվ, մենք չէինք խոսի դրա մասին, եթե աշխարհում չլինեին պրոբլեմատիկ պետություններ, իսկ քանի որ պետությունը պրոբլեմատիկ է, ուրեմն քաղաքական համակարգի կազմակերպման մեջ լրջագույն թերություններ ունի, որոնք արտացոլվում են ինչպես տնտեսական իրականության ու սոցիալական համակեցության, այնպես էլ, ընդհանրապես, քաղաքական կայունության մեջ:

 

ՀԻՄՆԱԽՆԴՐԻ ՇՈՒՐՋ

 

Հայաստանը ֆորմալ առումով հանրապետություն է, և դա պաշտոնապես ամրա·րված է նրա պաշտոնական անվան մեջ: Սակայն այստեղ հանրապետություն չկա, և այս պնդումը ելակետ եմ դարձնում հետագա վերլուծությանս համար: Անհրաժեշտ է համառոտ անդրադառնալ «հանրապետություն» և «պետություն» հասկացությունների էությանը:

Եվ այսպես, ի՞նչ են հանրապետությունը և պետությունը: Կա՞ն արդյոք տարբերություններ այդ հասկացությունների միջև, թե՞ դրանք նույնական են:

Պետություն հասկացությունը ակադեմիկոս Վ. Ներսիսյանցը դիտարկել է լեզվաբանական գործոնի պրիզմայով: Օրինակ, ռուսերենում государство բառը ծագում է «государево дело»-ից: Այսինքն, ռուսների հանրային գիտակցության մեջ государство-ն ոչ այլ ինչ է, քան «дело государя», մեկ անհատի գործ, այն դեպքում, երբ եվրոպական լեզուներում պետություն բառը (state, etat, estat և այլն) նշանակում է «կացություն», իսկ համատեքստում` քաղաքացիական կացություն: Մեկ մարդու գործի և քաղաքացիական կացության, ինչպես նաև հանրային գիտակցության մեջ այդ հասկացությունների ընկալման միջև տարբերությունն ակնհայտ է: Դժվար չէ նկատել, որ հայերենում նույնպես պետություն բառը և հասկացությունը ծագում են պետ բառից, այսինքն, ինչպես և ռուսերենում, մեկ անհատի գործ է, բայց ոչ ամենևին` քաղաքացիական կացություն:

«Ռեպուբլիկա» լատիներենից թարգմանաբար նշանակում է «ընդհանուր գործ»: Այս սկզբունքը համապատասխանում էր բոլոր հանրապետությունների էությանը` անտիկ դարաշրջանից մինչև մեր օրերը: Կարիք չկա ասելու, որ Աթենքի կամ Նովգորոդի հանրապետություններն այդ քաղաքների բնակիչների նույնպիսի սեփականությունն էին, ինչպիսին այսօր Ֆրանսիական Հանրապետությունն է կամ Շվեյցարական Համադաշնությունը: Այդ պետություններն իսկական «ընդհանուր գործ» էին, բոլոր քաղաքացիների սեփականությունը, որոնցից յուրաքանչյուրը նախ` ամենագործուն մասնակցություն է ունեցել քաղաքային (հանրապետական) կյանքի կազմակերպման մեջ, և երկրորդ` ի վիճակի էր ազդել պետության գործառնության քաղաքական ասպեկտների վրա:

Ինչպես տեսնում ենք, եթե հանրապետությունը և պետությունն արևմտյան աշխարհընկալման մեջ գրեթե նույնական հասկացություններ են, քանի որ կաթոլիկ-բողոքական մտածողության մեջ պետությունը զուտ հանրապետություն է, «քաղաքացիական կացություն», «ընդհանուր գործ», ապա Արևելքում, արևելաքրիստոնեական ժողովուրդների մոտ մենք ինչ-որ այլ բան ենք տեսնում: Նախ` զգացվում է հանրային գիտակցության կողմից այդ հասկացությունների ընկալման էական տարբերությունը, երկրորդ` արևելաքրիստոնեական երկրներում մենք միայն բառացիորեն պետություն  ենք տեսնում և հանրապետության լիակատար բացակայություն:

Սակայն այնպես է ստացվել, որ արդի աշխարհում պետական կառուցվածքի երկու տեսակ կա` միապետություն և հանրապետություն. հետևաբար, յուրաքանչյուր պետություն, որը միապետություն չէ, մեխանիկորեն վերագրվում է հանրապետության կարգավիճակին (քանի որ երրորդը տրված չէ), այդ թվում և Հայաստանի Հանրապետությունը: Չլինել հանրապետություն և այդպիսին համարվել. սա չէ անհանգստության պատճառը, քանի որ դա հարցի ընդամենը արտաքին, ձևական կողմն է. մինչդեռ ներքին, բովանդակային կողմը մատնանշում է երկրի քաղաքական համակարգի հանրապետականության սկզբունքներին համապատասխանեցման անհրաժեշտությունը, ինչը ժամանակի ընթացքում հանրապետության ոգով կհագեցնի պետությունն ընդհանրապես: Այս առնչությամբ քննարկենք քաղաքական համակարգն իբրև այդպիսին:

 

ՊԱՌԼԱՄԵՆՏԱԿԱՆ ԿԱՌԱՎԱՐՈՒՄ

 

Ընդհանրապես, երկրի քաղաքական համակար·ը կառավարման ձևի արդյունք է, դրա ածանցյալը: Պառլամենտական կառավարումը, որ կիրառվում է միապետություններում և խորհրդարանական ու մասամբ կիսանախա·ահական տեսակի հանրապետություններում, ստեղծում է քաղաքական մի համակար·, որն արմատապես տարբերվում է նրանից, ինչը նախագահական հանրապետության ածանցյալն է: Այս առնչությամբ փորձենք խորամուխ լինել կառավարման ձևերի էության մեջ:

Պառլամենտական կառավարումն ի հայտ եկավ Եվրոպայում, բուրժուական հեղափոխությունների արդյունքում, երբ բացարձակ միապետերին զրկեցին երկիրը կառավարելու իրավունքից: Նոր իրողությունը, որի դեպքում միապետին, որը մինչ այդ միանձնյա գլխավորում էր իշխանության բոլոր ճյուղերը (իսկ շատ երկրներում նաև հոգևոր հիերարխիան, ինչպես, օրինակ, Ան·լիայում է մինչ օրս), թողեցին պետության գլուխ լինելու առանձնաշնորհը (դեպքերի մեծ մասում` անվանական), պահանջում էր ինչ-որ մեկի վրա դնել գործադիր իշխանության գործառույթները, և որպես այդպիսին հանդես եկավ պառլամենտը` երկրի օրենսդիր մարմինը, քանի որ այլևս որևէ մեկը չկար այդ առաքելությունը ստանձնելու համար: Ստեղծվեց մի իրավիճակ, որտեղ արքան թագավորում էր, իսկ պառլամենտը կառավարում` կառավարության միջոցով, որը ձևավորվում էր խորհրդարանական մեծամասնության` պարբերաբար անցկացվող ընտրություններում հաղթողի կողմից: Այստեղ կարելի է պառլամենտական կառավարմանը բնորոշ ինչ-որ արատավորություն հայտնաբերել, այն է` օրենսդիր և գործադիր իշխանությունների միաձուլումը, որի անթույլատրելիության մասին խոսում են բոլորը, բայց չգիտես ինչու ոչ ոք չի ցանկանում դա վերագրել Արևմուտքում լայնորեն կիրառվող պառլամենտական կառավարմանը: Իշխանությունների բաժանման և մեկը մյուսից նրանց անկախության սկզբունքը, որ ձևավորվել էր դեռևս Հռոմում և հստակ հիմնավորում ստացել Լուսավորության դարաշրջանում, ճանաչվում է բոլորի կողմից. իրոք, բոլորն են ընդունում, որ օրենսդիր իշխանությունը պետք է գործի գործադիրից անկախ (և հակառակը), իսկ դատականն ընդհանրապես պետք է գտնվի ամեն տեսակ հսկողությունից դուրս: Բայց իրականության մեջ մենք տեսնում ենք հետևյալը. օրենսդիր իշխանությունն ինքն է ձևավորում գործադիրը, այսինքն, փաստորեն, կազմավորում է մեկ ամբողջություն նրա հետ, իսկ միասին նրանք նշանակում են դատականը: Որքանո՞վ է սա ճիշտ, և որքանո՞վ է համապատասխանում պետության և հանրապետության իդեալներին:

Բանն այն է, որ խոսելով միապետություններում պառլամենտական կառավարման արատավորության մասին` մենք պետք է դա ընկալենք որպես անհաղթահարելի ու ոչ այլընտրանքային իրողություն և ըմբռնենք, որ միապետությունում այլ կերպ լինել չի կարող, քանի որ պառլամենտից բացի այլ կառավարող չի լինի: Սակայն հարցի էությունը փոխվում է, երբ գործը վերաբերում է հանրապետությանը: Խնդիրն այն է, որ եվրոպական միապետությունների փոխակերպումը հանրապետությունների ոչինչ չի փոխել թե’ կառավարման ձևի, թե’ նրա էության մեջ. պետության ժառանգական ղեկավարին փոխարինեց ընտրովին, իսկ խորհրդարանը պահպանեց իր բոլոր արտոնությունները, այդ թվում և կառավարություն կազմելու մասով: Այսպիսով, հանրապետական կարգի պայմաններում արատավորության մասին խոսակցությունները ստանում են կոնկրետ բովանդակություն, քանի որ դրա օրոք պառլամենտական կառավարումն այլևս ոչ այլընտրանքային չէ: Բայց մինչ դրան անցնելը փորձենք որոշել, թե ինչումն է իրականում պառլամենտական կառավարման արատավորությունը: Մի քանի դատողություններ անեմ այս առնչությամբ:

Առաջին. Պառլամենտական կառավարման էությունը պարունակում է անկայունության և անարդյունավետության մեխանիզմներ: Բազմակուսակցության պայմաններում ընտրություններում մի քաղաքական ուժի հաղթանակը խիստ հազվադեպ է, հետևաբար, օրակարգ է մտնում կոալիցիայի ստեղծման հարցը: Կոալիցիան նշանավոր է նրանով, որ նախ` գործադիր իշխանությանը զրկում է միասնությունից և սկզբունքայնությունից, որոնք պետության համար կենսական անհրաժեշտություն են, քանի որ նեղ կուսակցական շահերին հետևելը և դրանք ամեն ·նով պահպանելը այլ արդյունքի հանգեցնել չեն կարող: Երկրորդ, կոալիցիան ընդհանուր առմամբ հանդիսանում է որպես քաղաքական համակարգի անկայունության աղբյուր, քանի որ կառավարական հաճախակի փոփոխությունները, հերթական արտահերթ ընտրությունները և այլ սքանչելիքներ կոալիցիոն կառավարման անբաժան ուղեկիցներն են: Սխալ է այն կարծիքը, թե կոալիցիան, լինելով բազմակուսակցական կառույց, իշխանությունում բոլոր հասարակական համակրությունները և տրամադրությունները ներկայացնելու երաշխիքն է. ամենևի’ն, կոալիցիայում տարբեր քաղաքական ուժերի լայն ներկայացվածությունն ի վիճակի է ապահովել ընդամենը նեղ կուսակցական տարբեր շահերի որոշ մասի իրականացումը, բայց ոչ համընդհանուր շահի, ինչն էլ, ըստ էության, պետական իշխանության առաքելությունն է: Կարելի է նաև նշել, որ զսպիչների և հակակշիռների համակարգը, որը պետք է գործի իշխանության ճյուղերի միջև, այլ ոչ թե նրանցից մեկի ներսում, պառլամենտական կառավարման (և ոչ միայն կոալիցիոն) պայմաններում վերածվում է ֆիկցիայի, քանի որ գործ ունենք օրենսդիր և գործադիր ճյուղերի լիակատար ձուլման հետ:

Երկրորդ. Կայացած երկկուսակցական համակարգով երկրներում (օրինակ, Ան·լիայում) կոալիցիաներ, իհարկե, չեն լինում, սակայն այստեղ, ինչպես և առաջին դեպքում, մենք գործ ունենք իշխանության ճյուղերի ձուլման հետ: Փաստորեն, պառլամենտական կառավարումը դեռ սաղմնային վիճակում է ոչնչացնում իշխանությունների բաժանման սկզբունքը, իսկ զսպիչների ու հակակշիռների համակարգն անցնում է այլ հարթություն: Մենք տեսնում ենք, որ դրանով իսկ խեղվում է հանրապետականության էությունը և խախտվում է նրա հիմնական սկզբունքը, որը հռչակում է. «Հանրապետականությունը գործադիր իշխանությունը (կառավարությունը)` օրենսդրականից բաժանման պետական սկզբունքն է» : Ինչո՞ւ ենք մենք հակված վստահել Կանտի այսօրինակ կատեգորիկ պնդմանը, և ինչո՞ւ է այն անվիճելի: Մի քանի ենթադրություններ: Նախ` պառլամենտական կառավարման բուն էության մեջ թաքնված ձևով առկա է դեսպոտիզմը (քանի որ կառավարում են նրանք, ովքեր օրենքներ են սահմանում, իսկ դա դեսպոտիզմի առաջին նշանն ու դրա հիմնական սկզբունքն է): «Դեսպոտիզմը պետության` իր իսկ կողմից տրված օրենքների կամայական կատարումն է, հետևաբար, հանրային կամքը հանդես է ·ալիս որպես իշխանավորի մասնավոր կամք» : Երկրորդ` ինչպես վերն արդեն ասվել է, պառլամենտական կառավարումն արմատապես բացառում է հանրապետական կարգի և զսպիչների ու հակակշիռների համակարգի լիարժեք գործառնության երաշխիքի հավանականությունը` իշխանության ճյուղերի միմյանց անկախությունը: Երրորդ` «ընդհանուր գործը» այն նենգափոխում է կասկածելի «ընտրյալների» գործով. յուրաքանչյուր պատգամավոր իրեն համարում է իսկապես ժողովրդական ընտրյալ և համընդհանուր շահն արտահայտող, իսկ սեփական կարծիքը գերադասում է մյուս բոլոր կարծիքներից: Նշեմ, որ ասվածը միայն Հայաստանի նման չկայացած երկրներին չի վերաբերում: Օրինակ, Ֆրանսիայում վարչապետ դը Գոլը 1944թ. հրաժարվեց կոմունիստներին պորտֆելներ տրամադրել կառավարությունում` հայտարարելով նրանց առաջնորդին. «Դուք երկու հայրենիք ունեք` Ֆրանսիան և Խորհրդային Միությունը, իսկ ինձ և Ֆրանսիային դա ձեռք չի տալիս»: Որքան էլ որ հայրենասեր լինեին ֆրանսիացի կոմունիստները, այնուամենայնիվ, պետք է նշել, որ նրանց շահերի իրականացումն ամբողջ ծավալով, մեղմ ասած, այնքան էլ ցանկալի չէր Ֆրանսիայի, ֆրանսիացիների ընդհանուր շահի համար: Նույնը ճշմարիտ է նաև խորհրդարանական այլ կուսակցությունների կապակցությամբ. դժվար է պատկերացնել, թե ինչ կլիներ Գերմանիայի հետ, եթե Տերը կանաչների առջև կանաչ լույս վառեր իրենց նպատակների իրականացման գործում, բայց համարձակվում եմ գուշակել. կվերանային գիտարար արտադրությունները, և սովի եզրին կհայտնվեին տասնյակ միլիոնավոր գերմանացիներ: Ինչպես տեսնում ենք, պառլամենտական կառավարման պայմաններում գործադիր իշխանության մեջ կուսակցական շահերի բազմազանության առկայությունն ամենևին էլ ժողովրդավարականության ցուցիչ և հասարակական բարօրության երաշխիք չէ: Ընդհակառակը, այն խոչընդոտում է հասարակական բարօրությանը` թուլացնելով ·ործադիր իշխանությունը` այն դարձնելով անսկզբունքային, թույլ, իսկ երբեմն` հակապետական և հակաժողովրդական, քանի որ հիմքում նեղ կուսակցական նպատակներն ու շահերն են, որոնք հիմականում ընդհանուր ոչինչ չունեն համընդհանուր շահի հետ: Այսպիսով, վերոնշյալի հիման վրա կարելի է միանշանակ եզրակացնել. պառլամենտական կառավարումը կառավարման հակահանրապետական ձև է, իսկ պետական կարգավորման միակ ձևը, որը թույլ է տալիս ապահովել իշխանության ճյուղերի անկախությունը և բացառել դրանց միաձուլման հավանականությունը, հասնել զսպիչների և հակակշիռների իսկական համակարգի ստեղծմանը, նախագահական հանրապետությունն է:

 

ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

 

Հանրապետական կառուցվածքի այս տեսակի առանձնահատկությունների շարքում կարելի է առանձնացնել հետևյալ դրույթները.

Պետության և գործադիր իշխանության ղեկավարը նախագահն է, որը երկիրը կառավարում է պետական տարբեր ոլորտներում իր նշանակած քարտուղարների (օգնականների) աջակցությամբ (ի դեպ, ամերիկյան նախարարները իրոք նախագահի քարտուղարներն են, նրա լիազոր ներկայացուցիչները տարբեր ճյուղերում, և «մինիստր» հասկացության բացակայությունն այնտեղ բոլորովին էլ լեզվական ճաշակի հարց չէ, այլ հենց քաղաքական համակարգի էություն):

Չկա կառավարություն` որպես կոլեգիալ մարմին (նշանակում է` գոյություն չունի քաղաքական սպեկուլյացիաների և սակարկության առարկան):

Խորհրդարանը ցրման ենթակա չէ, հետևաբար` նախատեսված չեն արտահերթ ընտրություններ (քաղաքական գործընթացի անկայունության հիմնական դրդիչը), որոնք անխուսափելիորեն նշմարվում են, երբ քաղաքական էլիտայի շարքերում ի հայտ են գալիս լուրջ հակասություններ, որոնց միակ լուծումը, որպես կանոն, արտահերթ ընտրություններն են: Փոխարենը` նախագահի համար նախատեսված է իմփիչմենթ հստակ սահմանված դեպքերում: Նախագահը խորհրդարանի վրա ներգործելու որևէ լծակ չունի (բացի վետոյի իրավունքից), խորհրդարանը նույնպես նախագահի վրա ազդելու լծակներ չունի (բացի նախագահական նախագծերի արգելափակման հնարավորությունից): Զրկված լինելով արտահերթ ընտրությունների հնարավորությունից` նախագահը և պառլամենտը, մեկ անգամ ընտրվելով, դատապարտվում են հարկադիր խաղաղ գոյակցության` հանուն պետության շահերի: Ամեն տեսակ քաղաքական դավեր, սպեկուլյացիաներ ու սակարկություններ բացառված են, հատկապես կադրային հարցերում, քանի որ համակարգն ինքն է նախատեսում այնպիսի ավանդույթների առաջացումը, որոնք լրացնում են գրված օրենքները և օրգանապես միահյուսվում կոդիֆիկացված օրենսդրությանը: Հետաքրքիր է նշել, որ կայացած ավանդույթը, մեկ անգամ խախտվելով, անմիջապես ստանում է օրենքի ձև և պահպանվում նրա կողմից. օրինակ, Վաշինգտոնը սկիզբ դրեց երրորդ ժամկետի անթույլատրելիության ավանդույթին, և այն պահպանվեց 140 տարի, քանի դեռ Ռուզվելտը չխախտեց այն, ինչից հետո նախաձեռնվեց սահմանադրության համապատասխան փոփոխությունը, որն արգելում էր երրորդ ժամկետը: Ահա մեկ այլ հետաքրքիր ամերիկյան ավանդույթ. հայտնի է, որ այս երկրի նախագահները ժամանակի մեծ մասն աշխատում են ընդդիմադիր կոնգրեսի հետ, սակայն ԱՄՆ ողջ պատմության ընթացքում երբեք չի եղել դեպք, որ ընդդիմադիր սենատը նախագահից պահանջած լինի հաստատման համար ներկայացնել իր (պառլամենտական) նախարարական թեկնածուին: Ավելին, ամերիկյան նախագահների բոլոր նախարարական նշանակումներն մեխանիկորեն հաստատվում են սենատում, իսկ ներկայացված թեկնածուին մերժելու վերջին դեպքը տեղի է ունեցել 1989թ., երբ դեմոկրատական սենատը խափանեց ոմն հանրապետական Թաուերի նշանակումը պաշտպանության նախարարի պաշտոնին (հասկանալի է, փոխարենը այդ պաշտոնում չէր առաջարկում դեմոկրատական կուսակցության թեկնածուի), վկայակոչելով վերջինիս տարվածությունը ոգելից խմիչքներով: Բուշ-ավագը հաշտվեց ձախողման հետ և նշանակեց Դիք Չեյնիին, և այդ ժամանակվանից ի վեր սկսվեց այս ջենթլմենի նշանավոր կարիերան մեծ քաղաքականության մեջ:

 

Սակայն ցանկացած պարագայում ԱՄՆ քաղաքական համակարգում առաջնությունը տրվում է կոնգրեսին. հիշեցնենք, որ ամերիկյան սահմանադրության առաջին մասը նվիրված է խորհրդարանին, երկրորդը` նախագահին, երրորդը` դատական համակարգին, մինչդեռ պառլամենտական կամ կիսապառլամենտական կառավարմամբ շատ երկրներում, այդ թվում և Հայաստանում, առաջինը ներկայացված է նախագահի մասը: Իսկ զսպիչների և հակակշիռների համակարգն ամերիկյան հանրապետությունում իդեալական է գործում կամ մոտ է դրան: Լինելով պետության և կառավարության միանձնյա գլուխը` նախագահն ամենևին էլ դիկտատորական լիազորություններ չունի, քանի որ ցանկացած պահի նրա ցանկացած նախաձեռնություն կարող է արգելափակվել կոնգրեսում (և հակառակը), թեև ավտորիտար առաջնորդ է: Այս առիթով հարկ է ասել, որ ազատականացված նախապաշարմունքներն անպարկեշտության չափ աղավաղել են «ավտորիտարիզմ» հասկացության իմաստը, և այսօր արևմտյան քաղաքական հովերի հետևորդների բորբոքված երևակայության մեջ ավտորիտարիզմը ասոցիացվում է դիկտատուրայի, մի ինչ-որ անընդունելի բանի հետ: Իրականում ավտորիտարիզմի ճշմարիտ հասկացությունը վերաբերում է միայն իշխանությունում գտնվող մարդկանց քանակին, այլ ոչ թե որակին: Օրինակ, նախագահական հանրապետությունում գործադիր իշխանությունը միանձնյա պատկանում է նախագահին, մինչդեռ խորհրդարանականում` կոլեգիալ մարմնին, կառավարությանը: Ինչպես տեսնում ենք, ավտորիտարիզմն ինքնըստինքյան բոլորովին էլ վտանգավոր չէ հասարակության համար, թեպետև նողկանք է առաջացնում նրա որոշ լիբերալ անդամների մեջ: Բայց դա արդեն, ինչպես ասում են, մեր խնդիրը չէ, իսկ չափազանց «ոգեշունչ» քաղաքացիների կասկածելի ճաշակները չպետք է ճնշեն պետական կառուցվածքի և քաղաքական համակարգի ձևավորման գործընթացի վրա:

 

ԿԻՍԱՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ

 

1958թ. գեներալ դը Գոլի նյարդերը տեղի տվեցին, և նա ձեռնարկեց նոր սահմանադրության ընդունման, իրականում` նոր հանրապետական կառուցվածքի ստեղծման գործը, որը ստացավ Հինգերորդ Հանրապետություն անվանումը: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո պետությունը թաղված էր պրոբլեմների մեջ, գաղութների խնդիրը պառակտել էր ազգին, տնտեսության վիծակը հեռու էր նորմալ համարվելուց, իսկ քաղաքական կուսակցությունների հորդաներն իրենց անիմաստ կոալիցիաներով ի վիճակի չէին լուծել օրեցօր խորացող հիմնախնդիրները: Հայտնի է, որ Ֆրանսիան ավանդաբար չափազանց քաղաքականացված պետություն է. ինչպես քաղաքական կուսակցությունների ու գաղափարախոսությունների թվով, այնպես էլ ակտիվությամբ ու հանրային կարծիքի վրա նրանց ազդեցությամբ ֆրանսիացիներն առաջատարն են Եվրոպայում, ու Երկրորդ կայսրության տապալումից հետո և Երկրորդ Հանրապետության տխուր փորձի հաշվառմամբ նրանք, բնականաբար, ընտրեցին կառավարման պառլամենտական ձևը: Մի խոսքով, կենսական հարցերի լուծման համար միայն մի բան էր պահանջվում. վերկուսակցական, ոչ պառլամենտական կառավարում, և դը Գոլը երկաթե ձեռքով իրականացրեց իր մտահղացումը: Այն էր` նախագահը ճանաչվեց գործադիր իշխանության ղեկավար, միանձնյա նշանակում էր կառավարությունը, նրան էին վերագրվում ներքին և արտաքին քաղաքականությունը, ազգային անվտանգության և պաշտպանության հարցերը: Սակայն, լինելով գիտակցությամբ ավտորիտարիստ, բայց սրտով դեմոկրատ, այլ կերպ ասած` եվրոպական քաղաքական կուլտուրայի ճշմարիտ կրող` դը Գոլը դրանից հեռու չ·նաց և չհիմնադրեց իսկական նախագահական հանրապետություն. Ֆրանսիայում նա պահպանեց կառավարությունը` որպես կոլեգիալ մարմին, գրեթե զրկեց նախագահին վետոյի իրավունքից, ինչը բավական նեղացրեց նրա մանևրելու հնարավորությունը և հարկադրեց համագործակցել խորհրդարանի հետ (Ֆրանսիական հանրապետության նախագահը նոր ընդունված օրենքի հետ կարող է վարվել երեք ձևով. կա’մ հրաժարվում է ստորագրել այն, եթե չի ուզում իր վրա վերցնել պատասխանատվությունը, սակայն օրենքը, որոշակի ժամկետի սպառմամբ, ուժի մեջ է մտնում, կա’մ ստորագրում և հրապարակում է, եթե համամիտ է խորհրդարանի հետ, կա’մ ուղարկում է սահմանադրական խորհուրդ` պարզելու օրենքի համապատասխանությունը սահմանադրությանը): Փոխարենը նախատեսել էր խորհրդարանի ցրումը նախագահի կողմից և արտահերթ ընտրությունների անցկացումը: Ինչպես տեսնում ենք, Ֆրանսիայի նախագահի որոշակի կախվածությունը խորհրդարանից (և հակառակը) ակնհայտ է, և այդ հանգամանքն առաջ բերեց մի իրավիճակ, երբ միայն կոդիֆիկացված օրենսդրությամբ հնարավոր չէր «յոլա գնալ», և ծնունդ առան ավանդույթները: Ֆրանսիական coabitation ավանդույթը, որ խաղաղ գոյակցություն է հաստատում նախագահի և ընդդիմադիր խորհրդարանի միջև, նրա մեծամասնությունից կառավարության նշանակման միջոցով (փաստորեն, նախագահին ընդդիմադիր), հաջող ներհյուսվեց քաղաքական իրականությանը, և կես դարի ընթացքում ոչ մի անգամ լուրջ քաղաքական ճգնաժամի առիթ չդարձավ. հիմնախնդիրները հարթվում էին արտահերթ պառլամենտական ընտրություններով: Այնուամենայնիվ, նախագահին ընդդիմադիր կառավարությունը, համաձայն հաստատված ավանդույթի, չէր հավակնում երկրում իշխանությանն ամբողջությամբ. նախագահը միանձնյա տնօրինում էր իր սահմանադրական մենաշնորհները (պաշտպանություն, արտաքին քաղաքականություն, անվտանգություն), իսկ կաբինետի հետ իշխանությունը կիսում էր միայն ներքին քաղաքականության հարցերում: Վերջապես, հենց նախագահն է քաղաքական համակարգի և ընդհանուր առմամբ սահմանադրական կարգի կայունության երաշխավորը:

Դը Գոլի ռեֆորմը, անշուշտ, հսկայական առաջընթաց էր և գուցեև (այս մասին ավելի լավ գիտեն ֆրանսիացիները, և մեզ հեռվից դժվար կլինի միանշանակ գնահատականներ տալ) հանգեցրեց ամենակատարյալ քաղաքական համակարգին, որը հնարավոր էր ձևավորել ֆրանսիացիների պետությունում: Փաստորեն, այս մեծ պետական գործիչը ֆրանսիացիներին ազատեց նրանից, ինչն ամենից շատ էր խանգարում նրանց Նոր Ժամանակներում և կործանարար հեղափոխությունների պատճառ դառնում, այն է` պետական գործերի վրա ազգի հավելուրդ քաղաքականացվածության ազդեցությունից: Կարծում եմ` դա իսկական սխրանք էր, հիացմունքի և ընդօրինակման արժանի:

Սակայն այն, ինչ երջանկություն պարգևեց ֆրանսիացիներին, ողբերգության և նոնսենսի վերածվեց Երկրագնդի մեկ վեցերորդ մասում. նախկին ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետությունները (բացի Մոլդովայից ու Վրաստանից) ընդօրինակեցին հանրապետական կառուցվածքի ֆրանսիական մոդելը, և նրանք դժվարությամբ են կարողանում ուշքի գալ մինչ օրս: Տեսնենք, թե ինչ արեցին այս ժողովուրդները նոր պետությունների կայացման գործընթացում:

 

ԿԻՍԱՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ ՀԵՏԽՈՐՀՐԴԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՔՈՒՄ

 

Նախագահներ միութենական հանրապետություններում ի հայտ եկան դեռ մինչև ԽՍՀՄ փլուզումը: Նրանք հիմնականում ԿԿ առաջին քարտուղարներն էին, որ սկզբում քոչեցին դեպի գերագույն խորհուրդների նախագահների աթոռները, իսկ այնուհետ, երբ Գորբաչովը հաստատեց նախագահի ինստիտուտը և վավերացրեց  դրա տարածումը դաշնության սուբյեկտներում, գերագույն խորհուրդների նախագահները, իսկ որոշ հանրապետություններում` ժողովրդական ճակատների առաջնորդները վերածվեցին նախագահների: Խորհրդային Միության քաղաքական համակարգը նախատեսում էր կառավարություններ կենտրոնում ու տեղերում, և սկզբում նոր նախագահները, փաստորեն, ԿԿ առաջին քարտուղարներ էին, այսինքն, պահպանել էին նրանց լիազորությունները: Սակայն ժողովրդավարացման գործընթացների զարգացման և քաղաքականության վրա նոր խորհրդարանների ազդեցության աճին զուգընթաց` նախագահների իրական իշխանությունն սկսեց նվազել. օրենսդրական մարմինները սկսեցին էլ ավելի լիարժեք օգտվել իրենց լիազորություններից և իրական գործոն դարձան քաղաքականության մեջ: Իրավական վակուում գոյացավ, քանի որ հարցի ձևակերպումն ինքը` «գերագույն խորհուրդ-իշխանության բարձրագույն մարմին, նախագահ-բարձրագույն պաշտոնատար անձ և պետության ղեկավար», արդեն իսկ անկայունություն էր խթանում և մղում բախումների, ինչը շատ երկրներում վերաճեց երկիշխանության, և այդ գործընթացը խորհրդարանների ու նախագահների միջև կոշտ դիմակայության վերածվեց: Ռուսաստանում գործն ավարտվեց Սպիտակ տան գնդակոծությամբ, իսկ Հայաստանում սահմանափակվեցին պայքարի ավելի կիրթ մեթոդներով (ընդդիմությունը, որ խորհրդարանում մեծամասնություն չէր կազմում, նպատակադրվեց ջնջել Տեր-Պետրոսյանի վարչակարգը հերթական ընտրություններում): Բնականորեն օրակարգ մտավ նոր սահմանադրությունների ընդունման հարցը: Տարօրինակ է, բայց պետական կայացման հենց սկզբից, լինելով ամերիկյան քաղաքական ավանդույթների վիթխարի ազդեցության տակ, ԱՊՀ-ում ոչ մի տեղ և ոչ ոք մտքով անգամ չանցկացրեց ներդնել ամերիկյան հանրապետական համակարգը: Հավանաբար, նախկին խորհրդային հանրապետությունների քաղաքական վերնախավերն առաջնորդվում էին ստերեոտիպերով և ավելի շատ նախընտրում էին խորհրդարանական կառավարման վրա հիմնված եվրոպական ավանդույթները: Դրա հետ մեկտեղ, Խորհրդային Միությունն ինքը դե յուրե պառլամենտական կառավարմամբ պետություն էր: Արդյունքում` 10 երկրներում (12-ից) ընդօրինակեցին ֆրանսիական կիսանախագահական մոդելը (միայն Շևարդնաձեն Վրաստանում հետևեց ամերիկացիների օրինակին, և դա, ի դեպ, զգալիորեն նպաստեց քայքայվող պետության պահպանմանը, իսկ Մոլդովայում հաստատեցին պառլամենտական կառավարում): Բայց ի՞նչ ստացվեց իրականում:

Թուրքմենստանում Նիյազովը հաստատեց դասական արևելյան բռնապետություն և սեփական անձի պաշտամունք: Ուզբեկստանում ձևավորվեց ամբողջատիրական վարչակարգ: Տաջիկստանում կազմավորվեց տիպիկ օլիգարխիական պետություն` արևելյան կլանային հիերարխիայի սկզբունքներով: Ղրղըզստանում, ըստ էության, նույնն էր, բայց առավել լիբերալ հիմունքներով, և արդյունքում` Ակաևի հավելուրդ լիբերալիզմը հանգեցրեց հեղաշրջման ու երկրից նրա փախուստին: Այս տխուր համատեքստում ճակատագրի պարգև է հանդիսանում Ղազախստանը, որտեղ կիսանախագահական հանրապետությունն, ըստ էության, պահպանել է իր դիմագիծը` չնայած բազմաթիվ խորդուբորդություններին:

Ռուսաստանում, Հայաստանում, Բելառուսում և Ուկրաինայում 1990-ականների առաջին կեսին ընդունվեցին նմանատիպ սահմանադրություններ: Բնականաբար, ուժի գերակշռությունը դրանցում հակվում էր դեպի ուժեղ նախագահը, ինչը խռովում էր այդ երկրներում հանրային կարծիքը, որը պետական կյանքի բոլոր պակասությունները կապում էր ուժեղ նախագահական իշխանության հետ, իսկ պառլամենտական կառավարման անհրաժեշտության մասին խոսակցություններն ավելի հաճախ էին հնչում 1990-ականների երկրորդ կեսից: Շատերի նյարդերը չդիմացան, և եթե Պուտինն ու Լուկաշենկոն կտրականապես հրաժարվեցին անգամ լսել հօգուտ սահմանադրությունների փոփոխության բերվող փաստարկները, ապա Ուկրաինայում և Հայաստանում գայթակղությանը չդիմացան: Առաջինն ընկավ Ուկրաինան. այսպես կոչված «պառլամենտա-նախագահական» հանրապետության հաստատումից հետո այս երկրում սկսվեց մի անվերջանալի սերիալ, որի սյուժեն նախագահի և խորհրդարանի միջև անլուծելի դիմակայությունն է` ոչ այլընտրանքային ելքով, իսկ դա արդեն ոչ այլ ինչ է, քան պետության անխուսափելի փլուզում: Իհարկե, Ուկրաինայում փլուզման միտումներն առկա են դեռ 1991-ից (խոսքը երկրի Արևմուտքի և Հարավ-Արևելքի քաղաքակրթական «անհամատեղելիության» մասին է), և այս առումով Հայաստանի հետ համեմատություն անցկացնելը տեղին չէ: Սակայն մեզ մոտ պառլամենտա-նախագահական ձևն ունի այլ տեսակի կործանարար ներուժ, և սա մտահոգվելու առիթ է տալիս: Ի՞նչ է, ուրեմն, պառլամենտա-նախագահական հանրապետությունը, և ինչո՞ւ չի կարելի այն քաղաքական թյուրիմացություն չհամարել:

 

ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ ՊԱՌԼԱՄԵՆՏԱ-ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՁԵՎԸ` ՈՐՊԵՍ ԴԱՆԴԱՂ ԳՈՐԾՈՂՈՒԹՅԱՆ ՌՈՒՄԲ

 

Նախ` փորձենք մեկընդմիշտ հասկանալ, թե ինչ է գործադիր իշխանությունը, և ինչ պետք է գտնվի նրա տնօրինության տակ: Գործադիր իշխանության առաքելությունը պետության ներքին և արտաքին քաղաքականության իրականացումն է: Դա, իր հերթին, ներառում է տնտեսությունը, սոցիալական և հումանիտար ոլորտները, արտաքին կապերը, պաշտպանությունն ու անվտանգությունը, օրինականության ու կարգուկանոնի պահպանումը և այլն: Ողջամտությունը պահանջում է ընդունել, որ սահմանադրությունում գործադիր իշխանությունը պետք է ամրակցվի մեկ սուբյեկտի` նախագահին կամ կառավարությանը (պառլամենտական հանրապետությունում), քանի որ այլապես նոնսենս է ստացվում. ճիշտ այնպես, ինչպես դատական իշխանությունը պետությունում իրականացնում է միայն դատարանը, և ոչ մեկի խելքին չի փչի կիսել այն, ասենք, համայնքայինի հետ, իսկ օրենսդիրը` խորհրդարանը, այդպես էլ գործադիր իշխանության բաժանումը սահմանադրական տարբեր սուբյեկտների միջև ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ հակապետական, հակահանրապետական գործողություն: Սա էլ հենց նախատեսում է ներկայումս Հայաստանում (ինչպես և Ուկրաինայում ու նախկին արևելյան բլոկի մի քանի այլ երկրներում) ներդրված քաղաքական համակարգը: Ի՞նչ էր փոխվել իրականում:

Արևմտյան ամեն տեսակ բարյացակամների ճնշմամբ և ելնելով այն բանից, թե իբր Հայաստանի ներքին քաղաքական իրականության բոլոր խնդիրները բխում են նախագահի ուժեղ սահմանադրական դիրքերից, տեղական բարեփոխիչները որոշեցին ձևափոխել հիմնական օրենքը` նպատակ ունենալով փակել բոլոր հայհոյողների բերանը և ապացուցել միջազգային ու հայրենական հասարակայնությանը, որ Հայաստանի Հանրապետությունն իսկական ժողովրդավարական երկիր է, քանի որ այստեղ կամավոր թուլացնում են նախագահական, այսինքն, նաև գործադիր իշխանությունը: Այդ նպատակով այն բաժանվել է նախագահի և կառավարության (խորհրդարանական մեծամասնությամբ ձևավորված) միջև. արտաքին քաղաքականությունը տրվել է նրանց երկուսին, ներքինը` ամբողջովին կառավարությանը, իսկ պաշտպանությունը և անվտանգությունը տրամադրվել են հանրապետության նախագահի միանձնյա ղեկավարությանը: Քաղքենու կամ ազատականորեն տրամադրված քաղաքացու տեսանկյունից` արտասովոր ոչինչ տեղի չի ունեցել, իսկ եթե ինչ-որ բան էլ տեղի է ունեցել, ապա միայն դեպի լավը: Ահա այստեղ ենք բախվում մի ֆենոմենի, որի անունն է Նորին մեծություն Նախապաշարմունք: Հենց դրա շնորհիվ է, որ մարդիկ կարծում են, թե որքան թույլ է գործադիր իշխանությունը, այնքան ավելի լավ է հասարակության ու երկրի համար. և հենց նրա շնորհիվ մարդիկ համոզված են, որ ուժեղ իշխանությունը բացարձակ չարիք է: Ինչ վերաբերում է նրան, որ գործադիր իշխանությունը պետությունում պետք է լինի միասնական, սկզբունքային, ուժեղ, ղեկավարվի մեկ կենտրոնից և մեկ սահմանադրական սուբյեկտի կողմից, քանի որ դա է պահանջում համընդհանուր շահը, ապա նման դատողությունները քիչ են հուզում բորբոքված երևակայությամբ քաղաքացիներին: Նկատի ունենալով այն, որ մեզ մոտ այդ կարգի քաղաքացիները բավական շատ են, ես ավելի մանրամասն կներկայացնեմ պատկերը:

Օրինակ, մեզ մոտ նախագահ կարող է դառնալ մոլի արևմտամետ-լիբերալը կամ Տեր-Պետրոսյանի դպրոցի աղանդավորը (արևմտյան հանրության երկնագույն երազանքը), իսկ վարչապետ` միանգամայն արժանավոր մի տղա (կամ հակառակը): Այժմ պատկերացնենք, թե ինչպես են նրանք իրականացնելու արտաքին քաղաքականությունը: Երևակայությունը չի բավականացնի մտովի պատկերացնելու համար թեկուզև մի սցենար, բայց, այնուամենայնիվ, փորձենք. նախագահը երկիրը կմղի դեպի ամեն տեսակ կասկածելի միջազգային (արևմտյան) կազմակերպություններ և կճանաչի դրանց գերակայությունը տեղական օրենսդրության նկատմամբ, ինչին, բնականաբար, կդիմակայի վարչապետը: Ամենաբնորոշ օրինակը վերջին տարիների իրավիճակն է Ուկրաինայում: Յուշչենկո-Յանուկովիչ տանդեմը տրամագծորեն հակադիր մոտեցումներ ուներ պետության բոլոր առանցքային հարցերում, իսկ արդյունքում` արտահերթ ընտրություններ անցկացվեցին, և նշանակվեց նոր կառավարություն, որի հետ Յուշչենկոյի համաձայնությունն ավելին չէ, քան նախորդի հետ:

Ինչպես տեսնում ենք, պառլամենտա-նախագահական կառավարման պայմաններում պետությունը զրկվում է այն բանից, ինչը նրան անհրաժեշտ է լիարժեք գոյության և զարգացման համար` իրական իշխանությունից, իսկ այն, ինչ մատուցվում է մեզ նրա տեսքով` կեղծ իշխանությունը, ոչ այլ ինչ է, եթե ոչ բանավիճային ակումբ, որը կոչված է լուծելու «ռազբորկաները» քաղաքական էլիտայի շարքերում, բայց ոչ երբեք հասարակության ու պետության կենսական հիմնախնդիրները: Իրավիճակն այսօր Հայաստանում ուկրաինականից տարբերվում է նրանով, որ պետության փլուզման հարց օրակարգում չկա: Սակայն Հայաստանում իրավիճակն ավելի դրամատիկ է, քանի որ շուտով տեսանելի կդառնան պետության վերացման ուրվագծերն ընդհանրապես (ներքին պայթյունավտանգ իրականությունից բացի հաշվի առնենք նաև ծայրահեղ անբարենպաստ արտաքին իրավիճակը), քանի որ հասարակության և ազգի քրոնիկական պառակտումը, որը նշմարվում է վերջին ժամանակներս և ընդունակ է թաղել երկիրը, կարող է հաղթահարվել միայն իրական պետական իշխանության կողմից` ճշմարիտ հանրապետականության պայմաններում:

 

ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆԸ` ՈՐՊԵՍ ՀԱՆՐԱՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՀԱՍՏԱՏՄԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ԵՎ ԳԼԽԱՎՈՐ ՔԱՅԼ

 

Փորձենք պատասխանել այն հարցին, թե ինչն է այսօր կործանում երկիրը: Պատասխանը գիտեն բոլորը, և այն մեկնաբանության կարիք չունի: Այժմ փորձենք հասկանալ` կարո՞ղ է արդյոք ներկայիս էլիտան գործող քաղաքական համակարգի շրջանակներում հաղթահարել հիմնախնդիրը: Իհարկե, ո’չ: Իսկ ինչո՞ւ: Որովհետև կենդանի, օբյեկտիվ իրականության հետ ոչ մի ընդհանուր բան չունի. երկրի քաղաքական ընտրանին այսօր ձևավորում են կա’մ առևտրա-օլիգարխիական կառույցները` քաղաքական կուսակցությունների դրոշի ներքո, կա’մ անաքրոնիզմները, որոնց գաղափարները իրականություն կարող էին դառնալ լավագույն դեպում 100 տարի առաջ: Հետևաբար, այսօր կենսական կարևորություն է ստանում նոր էլիտայի ձևավորման օբյեկտիվ նախադրյալների առաջացման հարցը, էլիտա, որն ընդունակ կլինի գործել որակապես այլ քաղաքական համակարգում, կամ էլ որակապես այլ քաղաքական համակագի ստեղծման հարցը, որն ապագայում  անխուսափելիորեն նոր էլիտա կծնի: Նման համակարգի և նոր իրողության ծնունդը հնարավոր է միայն նախագահական հանրապետությունում, որտեղ պետական իշխանությունը կհամապատասխանի իր բուն կոչմանը, այն է` կազմակերպել և ապահովել հասարակության ու պետության կենսագործունեությունը` հետևելով համընդհանուր շահի թելադրանքին, այլ ոչ թե բավարարել հակահանրապետական քաղաքական համակարգում ներառված անառողջ քաղաքական էլիտայի կասկածելի պահանջմունքներն ու նկրտումները:

Անշուշտ, Հայաստանում նախագահական հանրապետության ներդրումը չի հանգեցնի մեխանիկորեն հանրապետականության հաստատմանը. դա երկար ճանապարհ է: Պոզիտիվ զարգացումը կատարվում է երկու եղանակով. կա’մ վերևից հաստատվում է նոր մոդել, որը հետագայում իրականության մեջ հագենում է կոնկրետ բովանդակությամբ, կա’մ ստեղծարար իմպուլսները ծագում են ներքևից և կանխանշում են պաշտոնական ամրագրումն իրականության մեջ: Հաշվի առնելով այն, որ հանրապետությունը, ամեն տեսակ «ընդհանուր գործը» հայերի արյան մեջ գոյություն չունի, կարելի է ենթադրել, որ հանրապետականությունը Հայաստանում կարող է հաստատվել միայն վերևից: Եթե, իհարկե, նոր ղեկավարությունն ըմբռնի դրա օբյեկտիվ անհրաժեշտությունը և ջանքերի առավելագույնը գործադրի իրականության մեջ դրա հաստատման համար: Հարկավոր է ընդամենը մի հանրաքվե, իսկ ժողովուրդը մի կերպ կքվեարկի...

Հայաստանում այսօր քաղաքական կայունության (ավելի ստույգ` նրա պատրանքի) ապահովման համար կոալիցիաներ են ստեղծում, կոալիցիոն գործընկերների կարիքները հոգալու համար նախարարություններ են կազմավորում (դրանք մեզ մոտ 17 են, իսկ Ամերիկայում համարյա երեք անգամ քիչ): Մի խոսքով, պետական իշխանության ինստիտուտներն ու կառույցները հարմարեցնում են քաղաքական վերնախավի քմահաճույքներին: Իհարկե, սա անթույլատրելի է: Պետք է մի չնչին բան հասկանալ և գործել ըստ այդմ, այն է. պետական իշխանությունը գոյություն ունի հասարակության և պետության կարիքների իրագործման, այլ ոչ թե քաղաքական էլիտային սպասարկելու համար, որի շահերը որևէ ընդհանուր բան չունեն համազգայինների հետ: Համենայնդեպս, այդպես է Հայաստանում և նրա տիպի երկրներում:

Համոզված եմ` ժամանակն է վերջապես նայել իրականության աչքերին և չսարսափել տեսնել այն իր ողջ անողոքությամբ: Դա վախենալու չէ, ավելի վտանգավոր և սարսափելի է այլ ուղու ընտրությունը` փակել աչքերը և մտովի հայտնվել այլ աշխարհում` երևակայական, որտեղ մնալով` օբյեկտիվ իրականության և նրա պրոբլեմների հետ բախման հետևանքները աղետալի կլինեն, որոնք մարդը իրականության մեջ գիտակցաբար չէր նկատում: Չէր նկատում և արհամարում էր` կարծելով, որ այդպես ավելի լավ կլինի իր, հասարակության և պետության համար:

 

Share    



Գնահատում

Ինչպես՞ եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am