Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Պետություն և իրավունք

Պետություն և իրավունք
Մարտ 2012, N 2

ՏԱՐԱԾՔԱՅԻՆ ԱՄԲՈՂՋԱԿԱՆՈՒԹՅՈ՞ՒՆ,

ԹԵ՞ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՐՈՇՈՒՄ

Գևորգ Դանիելյան, Սահմանադրական դատարանի խորհրդական, իրավաբանական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր

Ներածական

Յուրաքանչյուր իրավական գաղափար, սկզբունք, անգամ կոնկրետ նորմ ծնվում է սոցիալ-քաղաքական բնույթի որևէ պահանջարկի արդյունքում: Իհարկե, այս դեպքում բացակայում է զուտ տնտեսագիտական չափանիշներով առաջարկի և պահանջարկի փոխհարաբերությունը, սակայն չենք կարող բացառել, որ նշված երևույթները ևս այս կամ այն կերպ արտահայտվող պահանջարկով են թելադրված: Եվ որքան քաղաքակրթությունը ձեռք է բերում նոր նվաճումներ, այնքան նման իրավական գաղափարների ու սկզբունքների անհրաժեշտությունը նկատելի է դառնում: Եվ այստեղ որևէ պարադոքս չկա:

Ազգային ինքնորոշման սկզբունքը ոչ միայն բացառություն չէ, այլև ասվածի վառ դրսևորումն է: Այսպես, ներկայումս հաճախակի են դարձել այն պնդումները, թե իբր աշխարհում ձևավորվել է մասնատված պետությունների սոցիալ-քաղաքական պահանջարկ, ինչը, մեր խորին համոզմամբ, բավարար չափով հիմնավորված չէ: Երբ պետությունների թիվը հասնում է մոտ 200-ի, իսկ էթնիկական խմբավորումների և ազգությունների թվաքանակը գերազանցում է 2500-ը, պետությունների մասնատվածությունը չէր կարող հրապուրիչ լինել, իսկ ազգային ինքնորոշման սկզբունքը չէր կարող միանշանակ բովանդակությամբ մեկնաբանվել և զերծ մնալ քաղաքական մանևրներից: Չպետք է անտեսենք նաև, որ աշխարհի գերտերություններն այսօր, ունենալով բազմազգ կառուցվածք, բնավ շահագրգռված չեն պետությունների մասնատվածության գաղափարին, որքան էլ դրանում իբր խիստ շահագրգռված լինեն միջազգային կազմակերպությունները:

Ի դեպ, քաղաքական մանևրների մասին: Ինչպես տարբեր գաղափարախոսություն ու չափանիշներ դավանող իրավագետներ, այնպես էլ տարաբնույթ քաղաքական գործիչներ նույնպես հավաստում են, որ ինքնորոշման սկզբունքն անխուսափելիորեն մշտապես հանդիսանում է քաղաքական մանևրների նյութ, սակայն հարկ է նկատել, որ միանգամայն տարբեր են նրանց շարժառիթներն ու դիրքորոշումները: Այսպես, ռուս իրավագետներն ու քաղաքական գործիչները հաճախ քաղաքական մանևր են համարում այն, որ ազգային ինքնորոշման պատրվակով փորձում են միջամտել պետությունների ներքին գործերին: Այս մոտեցումը բնորոշ է էթնիկական բարդ կառուցվածք ունեցող այլ երկրների ևս: Այսպես, Չինաստանի պատվիրակության ներկայացուցիչ Շ.Գոֆանի` ՄԱԿ Անվտանգության խորհրդի 4011-րդ նիստում Կոսովոյի հարցի առնչությամբ արտասանած ելույթում հնչել է հետևյալ միտքը. «Էթնիկական հիմնախնդիրները պետք է լուծվեն բացառապես պետությունների կառավարությունների և ժողովրդի կողմից, դրանք չի կարելի որպես արդարացնող զենք օգտագործել պետությունների ներքին գործերին միջամտելու համար»: Հակառակ դեպքում` կվերանա իրական անվտանգությունից, իսկ աշխարհը կզրկվի բնականոն կարգ ունենալու հնարավորությունից»: 

Դժվար չէ նկատել, որ ազգային ինքնորոշման իրավունքը խիստ սահմանափակ մեկնաբանելու պահանջը բացահայտորեն ուղեկցվում է իբր անվտանգությանը սպառնացող գործոնների «արթնացման» վերաբերյալ քարոզչությանը բնորոշ կանոններով. վտանգի տակ կդրվի փխրուն խաղաղությունը, մարդկությունը կզրկվի բնականոն ու կայուն զարգացումից և այլն: Սակայն հարկ է նկատել, որ ազգությունների իրավունքների խախտման արդյունքում ազգային ինքնորոշման իրավունքը ոչ թե պետք է դառնա շահարկումների և գործընթացներն անհարկի ձգձգելու գործիք, այլ շուտափույթ լուծման խնդիր, քանզի միայն այդպիսի մոտեցումը կհարկադրի առավել հավասարակշռված քաղաքականություն վարել ազգային փոքրամասնությունների նկատմամբ և զերծ մնալ նրանց իրավունքների ոտնահարումից:

Ի դեպ, սա ևս հասարակական-քաղաքական պահանջարկ է, ինչը չի կարող չկաշկանդել վերը նշված սկզբունքի առնչությամբ լիարժեք ու անաչառ դիրքորոշումներ ձևավորելու գործընթացը:

Փորձենք հնարավորինս համոզիչ դարձնել այն, որ տվյալ դեպքում խոսքն այնպիսի իրավական երևույթի մասին է, որի դեպքում դասական եղանակներով վերլուծությունները, հանրահայտ միջազգային կառույցների, միջազգային դատական ատյանների և մասնագետների տեսակետների վրա հենվելն այնքան էլ արդարացված չեն: Հավելենք նաև, որ մեծ կշիռ են կազմում նշված հարցադրումների առնչությամբ պատմական ակնհայտ զեղծարարությունները, որոնք երբեմն հաջողություն են ունենում շնորհիվ հենց իրենց անհամեմատ մեծ զանգվածի: Բնորոշ է հետևյալ օրինակը. թուրք հետազոտողները, անդրադառնալով Օսմանյան կայսրությունում 20-րդ դարի առաջին երկու տասնամյակներում տեղի ունեցած իրադարձություններին, որպես պատմական փաստ են մատնանշում այն, որ այդ երկրում զինված ուժերի կողմից հարկադրված ազգային-ազատագրական ուղղվածության տևական ռազմական գործողություններ էին իրականացվում, իսկ ազգային-ազատագրական պայքարը հաջողությամբ ավարտելուց հետո Մ.Աթաթյուրքը ձեռնամուխ եղավ քաղաքական կյանքում զինված ուժերի մասնակցության նոր հայեցակարգի ձևավորմանը: Ընդ որում, ուղղակի արձանագրված է, որ ազգային-ազատագրական պայքարը միտված էր հայ զավթիչներից երկրի ազատագրմանը: Այս կտրվածքով պատահական չէ, որ ներկայիս թուրքական իշխանությունն անթաքույց շահագրգռվածություն է դրսևորում, այսպես կոչված, բացառապես պատմաբաններից կազմված երկկողմանի հանձնաժողով ստեղծելու հարցում: Ըստ էության, պատրաստվում են քննարկման նյութ դարձնել այն փաստաթղթերը, հատուկ այդ նպատակով պատրաստված հրամաններն ու տարաբնույթ այլ զեկույցները, որոնք «կվկայեն» զինվորականության կողմից վերը նշված արդարացի առաքելությունն իրականացնելու մասին:

Միջազգային համագործակցության կենսունակությունը խարսխված է մի քանի հիմնարար սկզբունքների վրա, որոնք կազմում են միասնական համակարգ և փոխլրացնում են միմյանց ինչպես քաղաքական, այնպես էլ իրավական չափանիշներով: Միաժամանակ, քաղաքական հարթությունում, մանավանդ, երբ այն ուղեկցվում է անհիմն վերապահումներով ու շահերով, այս սկզբունքների բովանդակությունն ու ներքին տրամաբանությունն այնպես են աղավաղվում, որ հանրային իրավական գիտակցությունն անխուսափելիորեն հակվում է մի «աքսիոմայի», ըստ որի` այդ սկզբունքների միջև առկա է որոշակի հակասություն, ինչն էլ խոչընդոտում է արցախյան հարցի իրավաչափ լուծմանը: Որպես կանոն, ազգային ինքնորոշման իրավունքը դիտարկվում է տարածքային ամբողջականության սկզբունքի հետ այնպիսի հակադրության մեջ, ինչը կարող է իբր իրավաչափ համարվել բացառապես դրանցից մեկին նախապատվություն տալով:

Այս պային պետք է ուշադրություն դարձնել միայն այն փաստարկի վրա, որ ազգային ինքնորոշման իրավունքը համարվում է ոչ միայն միջազգային իրավունքի սկզբունք, այլև մարդու անօտարելի իրավունք, ինչը վերջինիս որոշակի լրացուցիչ բովանդակություն է հաղորդում:

Վերը նշված իրավական ինստիտուտների միջև թվացյալ հակասության առնչությամբ նշենք, որ 2011թ. Կազանում երկու պետությունների` Հայաստանի և Ադրբեջանի նախագահների միջև տեղի ունեցած հանդիպման արդյունքները ներկայացնելիս, մեր հանրապետության նախագահի ելույթում տարածքային ամբողջականության սկզբունքի օգտին հնչած խոսքը մեր առանձին քաղաքական գործիչների կողմից որակվեց որպես աներկբա նահանջ ազգային ինքնորոշման սկզբունքից: Այլ կերպ ասած՝ շատերն այն թյուր տպավորությունն ունեն, թե տարածքային ամբողջականության սկզբունքը պարզապես բացառում է ազգային ինքնորոշման սկզբունքը, ուստի քաղաքականության մեջ, որոշակի շարժառիթներով, կարող է նախապատվությունը տրվել միայն դրանցից մեկին: Այսպիսով, աստիճանաբար տիրապետող է դառնում այն մտայնությունը, թե քաղաքական հարթությունում հաղթանակ ապահովելու համար մենք պետք է գտնենք հիմնավոր փաստարկներ, որոնք կբացառեն տարածքային ամբողջականության սկզբունքի կիրառման հնարավորությունը: Կարծում եմ, սա անհեռանկարային, անպտուղ ու իրավունքի հիմնարար սկզբունքների ոգուն ոչ համահունչ դիրքորոշում է:

Այս երկու սկզբունքներն էլ իրենց ամրագրումն են ստացել ՄԱԿ կանոնադրությամբ, ընդ որում` առաջինը հենց կանոնադրության ընդունմամբ (2-րդ հոդվածի 4-րդ կետ), իսկ մյուսը` կանոնադրության ընդունումից հետո (1-ին հոդվածի 2-րդ կետ): Ազգային ինքնորոշման սկզբունքի ամրագրումը, այսպիսով, միանշանակ չի եղել նաև ՄԱԿ շրջանակներում, և թերևս պատահական չէ, որ 1945թ. մայիսի 15-ին կանոնադրությունում փոփոխություն կատարելու առաջարկությունը մերժվեց այն պատճառաբանությամբ, որ այն կարող է պետությունների ներքին գործերին միջամտելու իրավական հիմք հանդիսանալ:

Ընդ որում, հենց Լեռնային Ղարաբաղն է այն եզակի օրինակը, որի իրավական կարգավիճակի հստակեցումը միաժամանակ թելադրված է ինչպես տարածքային ամբողջականության, այնպես էլ ազգային ինքնորոշման իրավունքի հիմնադրույթներով: Ընդ որում, այն սկզբնական փուլում դարձել է բացառապես տարածքային ամբողջականության նյութ, և միայն հետագայում է ավելացել նաև ազգային ինքնորոշման ինստիտուտով ղեկավարվելու անհրաժեշտությունը: Եթե անտեսենք տարածքային ամբողջականության ինստիտուտը, ապա տրամաբանորեն պետք է հաշտվենք նաև Նախիջևանի ներկայիս կարգավիճակի հետ: Այլ հարց է, թե որքանով է իրատեսական այս փուլում Նախիջևանի կարգավիճակի խնդիրը, սակայն, կարծում եմ, հարկ է ընդունել, որ երկու դեպքում էլ մոտեցումները նույնական են, իսկ դրանց անտեսումը կհանգեցնի կուռ և միասնական իրավական քաղաքականության մշակման ձախողմանը:

Այս երկու ինստիտուտների միջև սկզբունքորեն չի էլ կարող հակասություն լինել, այդ է վկայում նաև դրանց իրավական ուղղվածությունը: Տարածքային ամբողջականությունը բացառապես արտաքին կողմնորոշում ունի և կարգավորում է պետության արտաքին սահմանների պաշտպանությունն այլ պետությունների ագրեսիայից, մինչդեռ ազգային ինքնորոշումը միմիայն ներպետական ուղղվածություն ունի և կոչված է կարգավորելու տվյալ պետության ներսում ծագող միջազգային բնույթի վեճերի իրավաչափ լուծումը: Անգամ եթե ազգային ինքնորոշման իրավունքն ուղեկցվում է ինքնուրույն պետականություն ունենալու պահանջով, միևնույն է, այն մնում է բացառապես որպես ներպետական խնդիր և ներպետական հարաբերություն կարգավորող իրավական ինստիտուտ: Ավելին, երբ ազգային-ազատագրական պայքարի արդյունքում ձևավորվում է իշխանության մարմինների համակարգ, ապա դրանք միջազգային իրավունքի սուբյեկտ ճանաչելը բնավ չի կարող գնահատվել որպես տարածքային ամբողջականության սկզբունքի խախտում, քանզի պետության արտաքին սահմանները տվյալ դեպքում չեն խախտվել արտաքին ագրեսիայի արդյունքում:

Այն, որ այս սկզբունքների միջև հակասությունը միֆ է և բացառապես թելադրված է քաղաքական հակասություններով և հանդիսանում է դրանց արտացոլումը, վկայում է հենց միջազգային համապատասխան իրադարձությունների ուսումնասիրությունը: Կողմերի միջև խոր հակասության դեպքում, անգամ միջազգային իրավասու ու ազդեցիկ կառույցների ջանքերն ի զորու չեն բացառել հետագա հակամարտությունները, իսկ առանձին դեպքերում` նաև ռազմական բախումները: Այսպես, Կոսովոյի սահմանագծում ս.թ. հունվարի կեսերին տեղի ունեցած ռազմական բախումների ընթացքում բռնություններ գործադրելու հիմքով ձերբակալված անձանց թիվը հասավ 150-ի: Գործնական վերլուծությունները ցույց են տալիս, որ նմանաբնույթ բացասական երևույթները բացառվում են միայն այն դեպքում, երբ ազգային ինքնորոշման իրավունքի գործնական կիրառումն ընթանում է ոչ թե պարտադրված եղանակով, այլ կողմերի համերաշխ նախաձեռնությամբ, ինչի վառ օրինակը կարող է լինել Չեխոսլովակիայի տրոհումը:

Ընդհանրապես քաղաքական համակարտությունների թուլացումն ու էթնիկական շարժառիթներով իրավախախտումներից զերծ մնալը նվազեցնում է նաև ազգային ինքնորոշման իրավունքի նկատմամբ հետաքրքրասիրությունը: Բնորոշ է Շոտլանդիայի օրինակը. վերջին տարիներին պարբերաբար Շոտլանդիայում անցկացվող սոցիոլոգիական հարցումների արդյունքները ցույց են տալիս, որ աստիճանաբար նվազում է հանրաքվեի միջոցով ազգային ինքնորոշման հենքով անկախ պետություն ձևավորելու ցանկություն ունեցող անձանց թվաքանակը: Եթե 2007թ. հանրաքվեի կողմնակիցները կազմում էին 74 տոկոս, իսկ անկախ պետության կողմնակիցները` 51 տոկոս, ապա արդեն 2009թ. արձանագրվել են համապատասխանաբար 57 տոկոս և 33 տոկոս ցուցանիշներ:

Այժմ վերադառնանք այն դատողություններին, որոնք կապված են հիշյալ սկզբունքի ծագման ու շրջանառության շարժառիթների հետ: Որոշ պատմական իրադարձությունների ժամանակագրությունը վկայում է, որ այս սկզբունքի կիրառման նկատմամբ պահանջը սկզբնապես բավական մեծ էր Առաջին աշխարհամարտի ավարտից հետո, երբ ձևավորվեց բազմազգ կառուցվածք ունեցող Խորհրդային Միությունը: Միջազգային ուժերը փորձում էին հիշյալ սկզբունքի ակտիվացման եղանակով որոշակի ներգործություն ունենալ պատմաքաղաքական զարգացումների վրա: Արդյունքում՝ այդ քաղաքականությունն ունեցավ բումերանգի ազդեցություն, քանի որ այն նպաստեց գաղութատիրության աննախադեպ արագ քայքայմանը: Մյուս կողմից, խորհրդային համակարգը հարկադրված շատ կարճ ժամանակում ներդրեց ազգային ինքնորոշման տարաբնույթ լուծումներ, որոնց ինքնատիպ դրսևորումները հանդիսացան նաև Լեռնային Ղարաբաղն ու Նախիջևանը:

Սակայն, ինչպես արդեն նշեցինք, մինչ այդ զարգացումները, Լեռնային Ղարաբաղն ու Նախիջևանը դարձել էին տարածքային ամբողջականության սկզբունքի հետ կապված վեճի նյութ, ինչին կանդրադառնանք ստորև: Այս պահին ձևավորված գիտագործնական դիրքորոշումների ամփոփ վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ ազգային ինքնորոշման սկզբունքի առնչությամբ գերիշխում են հետևյալ մոտեցումները.

ա) անգլոսաքսոնական իրավական համակարգում նախապատվությունը տրվում է հետևյալ հիմնադրույթին. «ազգը սոսկ էթնիկական կամ մշակութային հանրություն է, մինչդեռ` պետությունն օժտված է ինքնիշխանության առավել բարձր մակարդակով»: Այս ելակետային դիրքորոշումն էլ հենց պայմանավորում է ազգային ինքնորոշման իրավունքի այնպիսի բովանդակություն, որը բացառապես սահմանափակվում է սոցիալական ու տնտեսական բնույթի հարցադրումներով,

բ) մայրցամաքային իրավունքի համակարգը ևս, ըստ էության, զգուշավորություն ցուցաբերելով հանդերձ, չի բացառում ազգային ինքնորոշման իրավունքի սահմանափակ մեկնաբանությունը, սակայն գերիշխում է այն իրավական դիրքորոշումը, ըստ որի՝ այն կարող է քաղաքական պահանջներ ներառել, եթե տվյալ տարածքում այդ իրավունքի սահմաններում ազգային-ազատագրական շարժման արդյունքում ձևավորվել է համապատասխան իշխանական կառույցների համակարգ: 

Նշված գաղափարախոսության հիմքում դրված են նաև զուտ գործնական նկատառումներ, քանզի բազմազգ պետությունները հույս ունեն իրենց նպատակասլաց քաղաքականության արդյունքում բացառել նման զարգացումները: Գործնականում սա, թերևս, խիստ տրամաբանական է թվում. վերջին հաշվով, ինքնուրույն պետականության ձգտելու միտումները կարող են արդարացված համարվել, երբ այս կամ այն չափով անտեսվում են տվյալ էթնիկական հանրության իրավունքներն ու շահերը: Ավելին, երբ պետությունները ձգտում են հավասարակշռել և կայունացնել իրավիճակը` կատարելով հուսալի ու հետևողական քայլեր, ինքնորոշման ձգտումներն աստիճանաբար մարում են: 

Նկատենք, որ միջազգային փորձի ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ ներկայումս իրավական գնահատման ողջ սպեկտրն ուղղված է հենց այն հարցին, թե որքանով են այս կամ այն տարածաշրջանում տեղի ունեցած իրադարձությունները համընկնում ազգային-ազատագրական շարժման և դրա արդյունքում ձևավորված իշխանական կառույցների վերաբերյալ միջազգային դիրքորոշումներին: Մեր կարծիքով, եթե հարկ կա խոսել քաղաքական մանևրների մասին, ապա դրանք կենտրոնացված են հենց այս հարցի շուրջ, իսկ մյուս տարաձայնություններն ու տարաբնույթ դրսևորումները սոսկ ածանցյալ բնույթ ունեն:

 

Անցյալի իրավական մշակույթի ժառանգության որոշ դրվագներ

Թեման տարողունակ է, ուստի մենք չենք հետապնդում խնդրին առնչվող անցյալի ողջ իրավական մշակույթը դարձնել համակարգված վերլուծության նյութ, սակայն այդ երևույթի մասին համարժեք պատկերացում կազմելու համար անհրաժեշտ է անդրադառնալ առանձին բնորոշ դեպքերի: Հատկապես նշենք, որ միջազգային համագործակցության, տարածքային ամբողջականության և ազգային ինքնորոշման սկզբունքների նկատմամբ ակնհայտ դիլետանտիզմ դրսևորվել է դեռևս խորհրդային համակարգում: Ի դեպ, իներցիայի ուժով հենց այդ շրջանի սխալներն են կանխորոշում որոշ զարգացումներ նաև մեր օրերում:

Այսպես, ինքնորոշման իրավունքը բացառապես պատկանում է կոնկրետ որևէ ազգի կամ ժողովրդի, որպես կանոն՝ ձևավորված ինքնավարությունն էլ կոչվում է հենց այդ ազգի կամ ժողովրդի անունով: Այս ընդհանուր կանոնից անհասկանալի բացառություն են ինչպես Նոր Նախիջևանը (որին ավելի բարձր ինքնավարություն էր վերապահվել), այնպես էլ Լեռնային Ղարաբաղը: Երկուսն էլ պատմական տարածքներ են` իրենց աշխարհագրական անվանումներով: Նույն խորհրդային անծայրածիր երկրում հարյուրի հասնող ինքնավարության (ինքնավար օկրուգներ, ինքնավար մարզեր և այլն) միավորումներից և ոչ մեկի անվանումը չի փոխկապակցվել սոսկ աշխարհագրական անվանման հետ: Տրամաբանական է համարվել ճիշտ հակառակը` երբ ազգի կամ ազգության անվանումը կանխորոշել է տվյալ երկրի կամ տարածաշրջանի անվանումը: Հարևան Վրաստանում, օրինակ, ձևավորված միավորումները ևս կրել են ազգերի ու ազգությունների անվանումները` Աբխազիա, Աջարիա, Օսիա և այլն:

Իսկ տարօրինակ անվանումներով այս ինքնավարության միավորումների ստեղծումը, հավանաբար, հետապնդել է մի նպատակ. իրականացնել այնպիսի հեռահար քաղաքականություն, որպեսզի ակնհայտ չդառնա, որ ինքնավարության իրավունքը վերապահվել է հենց ազգությամբ հայ բնակչությանը: Սա ոչ այնքան խնդրի լուծում է եղել, որքան խնդրի լուծումը խեղաթյուրելու, ազգային գործոնը շղարշելու փորձ: Մասնավորապես, ազգությամբ հայ բնակչության ինքնորոշման պարագայում պարզապես այդ երկու տարածքները պետք է համարվեին Հայկ. ԽՍՀ մաս, ինչից էլ հենց խուսափել են խորհրդային իշխանությունները` նախապատվությունը տալով այնպիսի տարօրինակ ու կասկածելի տարբերակի (հետագայում այն ստացավ «պարիտետային քաղաքականություն» տխրահռչակ անվանումը), որի դառը պտուղները ճաշակում ենք առ այսօր: 

Այսպիսով, այդ տարածքներում ապրել են հիմնականում հայեր, որոնք ակնհայտ գերակշռել են իրենց թվաքանակով, և սակավաթիվ ազերիներ: Հայերն ինքնորոշման կարիք չունեին, որովհետև այդ պահին ունեին խորհրդային պետականության տեսանկյունից ավելի բարձր ինքնավարություն, իսկ ադրբեջանցիների մասին ընդհանրապես խոսք լինել չէր կարող այն պարզ պատճառով, որ այդ տարածքներն արդեն իսկ բռնակցված էին Ադրբեջանին: Այլ կերպ ասած՝ որևէ տրամաբանության մեջ չտեղավորվող ազգային ինքնորոշման սկզբունքի դրսևորման այս գլուխգործոցը նմանը չուներ անգամ խորհրդային համակարգում:

Ավելին, որպեսզի ազգությամբ հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքի մասին խոսելը դառնա ժամանակավրեպ, ամեն ինչ արվել է այդ տարածքները հայաթափելու և «ինտերնացիոնալ» կազմ ապահովելու համար: Իսկ ազգային ինքնորոշման իրավունքին «սահուն» անցում կատարելը, թերևս, թելադրված է եղել պատմական որոշ իրադարձություններով, որոնց առավել ընդհանուր գծերով մենք արդեն անդրադարձանք վերը: Սակայն կոնկրետ Լեռնային Ղարաբաղի և Նախիջևանի դեպքում խնդիրն էապես այլ ենթատեքստ ուներ: Այդ նկատառումով անդրադառնանք իրավաքաղաքական և պատմական նշանակություն ունեցող մի շատ կարևոր փաստաթղթի. խոսքը 1920թ. օգոստոսի 10-ին Խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի Հանրապետության միջև կնքված «Հայաստանի Հանրապետության և ՌՍՖՍՀ-ի միջև խաղաղության մասին» համաձայնագրի մասին է:

Հիշյալ համաձայնագրի 3-րդ կետով ճշգրտված են երկու անկախ պետությունների միջև ձևավորված արտաքին սահմանները, ինչպես նաև վիճելի տարածքները` Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը: Ընդ որում, նույն կետում հստակ ամրագրված է, որ այդ վիճելի տարածքները ռուսական զորքի կողմից զբաղեցնելը բնավ չի կանխորոշում դրանց պատկանելությունը Խորհրդային Ռուսաստանին: Պարզապես դա գնահատվել է որպես տվյալ տարածքների բնակչության անվտանգության երաշխիք` հաշվի առնելով Ադրբեջանի հավակնությունները: Միաժամանակ, հստակ ամրագրվել է դրույթ, որի համաձայն՝ տարածքների վերջնական պատկանելությունը կլուծվի Խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի Հանրապետության միջև հետագայում կնքվելիք լրացուցիչ համաձայնագրով: Նկատենք, որ ներկայումս Ռուսաստանի Դաշնության ԱԳՆ արխիվներում առկա է կնքվելիք համաձայնագրի նախագիծը, որի համաձայն՝ Խորհրդային Ռուսաստանը պատրաստվում էր զորքերը հանել Ղարաբաղից` այն վերադարձնելով Հայաստանի Հանրապետությանը մի պայմանով, որպեսզի Թուրքիան միջանցք ունենար դեպի Խորհրդային Ադրբեջան:

Այսպիսով, նշված համաձայնագիրը հիմք է տալիս ելակետ ընդունելու հետևյալ եզրահանգումները.

ա) ի սկզբանե Ղարաբաղը, մի շարք այլ տարածքների հետ միասին, եղել է սոսկ տարածքային վեճի առարկա, բ) այդ տարածքների պատկանելության հարցում վեճը եղել է ոչ թե Ադրբեջանի և Հայաստանի Հանրապետության, այլ Խորհրդային Ռուսաստանի և Հայաստանի Հանրապետության միջև, գ) մոտալուտ հեղափոխության արդյունքում համաձայնագրի 3-րդ կետի պահանջն այդպես էլ անտեսվել է, քանի որ նշված տարածքների պատկանելությունը պետք է որոշվեր ոչ թե Կավբյուրոյի որոշմամբ , այլ բացառապես նշված երկու պետությունների միջև կնքվելիք համաձայնագրով, դ) Կավբյուրոյի հայտնի որոշմամբ նախապատվությունը տրվել է ոչ թե տարածքային վեճի լուծմանը, այլ արհեստական ու ոչ իրավաչափ եղանակներով ազգային ինքնորոշման իրավունքի «բավարարմանը» և ե) Ադրբեջանը մինչև 1920թ. գոյություն չի ունեցել որպես պետություն, որի հետ անգամ հնարավոր լիներ միջազգային պայմանագիր կնքել, վերջինիս շահերը ներկայացրել է մեկ այլ պետություն, տվյալ դեպքում` Խորհրդային Ռուսաստանը:

Այն, որ ներկայումս էլ Լեռնային Ղարաբաղի հարցում նախապատվությունը տրվում է ինքնորոշման իրավունքին, իսկ բուն Հայաստանի Հանրապետության տարածքային ամբողջականության խնդիրը կամ անտեսվում է, կամ չափազանց զգուշավորությամբ է քննարկման նյութ դառնում, պայմանավորված է հենց վերը նշված էվոլյուցիայով:

 

Ազգային-ազատագրական շարժումը՝ որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ

Կարևոր է ընդգծել, որ Լեռնային Ղարաբաղի պարագայում, որպես լրացուցիչ փաստարկ, առկա է նաև ազգային-ազատագրական շարժման գործոնը, իսկ այդպիսիք լիովին համապատասխանում են Մոնտեվիդեոյի 1933թ. կոնվենցիայով ամրագրված՝ պետությունը ճանաչելու բոլոր չորս սկզբունքներին: Ընդ որում, իրավագետներից շատերը Կոսովոն, Աբխազիան ևս համարում են Մոնտեվիդեոյի կոնվենցիայի պահանջներին համապատասխանող տարածքներ: Իսկ եթե նկատի ունենանք, որ Լեռնային Ղարաբաղի պարագայում այդ սկզբունքներն առավել հավաստի են ու երաշխավորված, իսկ դրանց անտեսումը սոսկ քաղաքական ոլորտից է, ապա պատկերն առավել ամբողջական կդառնա:

Ի դեպ, պատմական իրադարձությունների իրավական ասպեկտներով վերլուծությունները բերում են այն համոզման, որ բոլոր այն դեպքերում, երբ ազգային ինքնորոշման իրավունքն ուղեկցվում է ազգային-ազատագրական շարժմամբ, պետությունը ճանաչելու հավանականությունն ավելի է մեծանում: Ընդհանրապես, օրինական իշխանությունների նկատմամբ ժողովրդի կամ դրա մի հատվածի կողմից ուժի գործադրումը, օրինակ` ապստամբությունը, ներկայումս էլ որոշ պետությունների հիմնական օրենքներ իրավաչափ են համարում, ինչը հիմք է տալիս եզրակացնելու, որ իրավունքի արդի տեսությունները որոշակի նախապայմանների առկայության դեպքում միանգամայն իրավաչափ են համարում վերը նշված իրավիճակը: Խոսելով այն հիմքերի մասին, որոնց առկայության դեպքում ինքնորոշման իրավունքի համար պայքարը կարող է իրավաչափ համարվել, կարծում ենք` ազգային ինքնորոշման իրավունքից օգտվելը կարող է իրավաչափ ու հիմնավորված համարվել և հանգեցնել միջազգային իրավունքի սուբյեկտի ճանաչմանը միայն այն դեպքում, երբ իր ազատագրության համար պայքարող ազգը կամ էթնիկական խումբը կարողացել է ձևավորել միջպետական հարաբերություններում տվյալ ժողովրդի անունից հանդես գալու ունակ իշխանության մարմինների համակարգ: Այս եզրահանգման օգտին է խոսում նշված խնդրին առնչվող միջազգային փորձը:

Հավելենք, որ ազգային ինքնորոշման իրավունքի անարգել ու անխափան իրականացման համար բնավ պարտադիր չէ ազգային-ազատագրական շարժման փաստարկը, հատկապես այն դեպքում, երբ ինքնորոշվող սուբյեկտների միջև չկան հակամարտության հանգեցնող բախումներ, ինչպես, օրինակ, Չեխոսլովակիայի պարագայում էր. հիշյալ սկզբունքի իրականացման համար բավարար են վերջիններիս իրավաչափ կամարտահայտությունը և պետական իշխանության համապատասխան մարմիններ ստեղծելու ունակությունը:

Իհարկե, այս դատողություններն ինքնին կարող են այն եզրակացությանը հանգեցնել, որ այսպիսով ցանկացած էթնիկական խմբավորում ձեռք է բերում կայացած պետության դեմ զինված գործողություններ իրականացնելու և անջատվելու լիարժեք ու անարգել իրավական հնարավորություն:

Նկատենք, որ այս տեսանկյունից լուծման եղանակի խոցելիությունը կարող է գոյության իրավունք ունենալ, ուստի խնդիրը դիտարկենք և վերիմաստավորենք այլ լրացուցիչ ու ճշգրտող փաստարկներով: Մասնավորապես, միջազգային իրավական փաստաթղթերի վերլուծությունը բերում է այն համոզման, որ այդպիսի շարժումներն իրավաչափ են, եթե սպառվում են խախտված իրավունքները վերականգնելու բոլոր օրինական մյուս միջոցները:

 

«Կոսովոն»՝ որպես նախադեպ

Այն, որ Կոսովոյի վերաբերյալ միջազգային դատական ատյանի խորհրդատվական իրավական դիրքորոշումը` խնդրի լուծման իրավական մոտեցումների հիմնավորվածության տեսանկյունից, Արցախի համար ազգային ինքնորոշման նախադեպ է, կասկած չի հարուցում: Իհարկե, այս դեպքում կան երկրորդական նշանակություն ունեցող իրավական հարցադրումներ, սակայն դրանք վճռորոշ չեն Արցախի խնդրի շրջանակներում: Խոսքը տվյալ դեպքում վերաբերում է`

ա) միջազգային դատարանի դատական ակտի իրավական ուժին,

բ) Կոսովոյի ժամանակավոր կառավարության իրավաչափության առնչությամբ միջազգային հանրության նախապես հայտնած գնահատականին (նկատենք, որ Լեռնային Ղարաբաղի միանգամայն ժողովրդավարական սկզբունքներով ու ընթացակարգերով ընտրված իշխանությունների իրավաչափությունն առ այսօր կասկածի տակ է դրված միջազգային հանրության կողմից) և այլն:

Այս ամենը հանրահայտ փաստեր են, սակայն հետազոտության նյութը ոչ թե ազգային ինքնորոշման սկզբունքի իրացման եղանակներն ու իրավական հիմքերն են (դրանք պետք էլ չէ, որ նույնական լինեն), այլ այդ սկզբունքի բացառապես բովանդակային ասպեկտները: Իսկ բովանդակային կտրվածքով Կոսովոն, իրոք, նախադեպ է որևէ պետության տարածքում ազգային փոքրամասնությունների ազգային ինքնորոշման համար:

Ընդ որում, հիշյալ սկզբունքի միջազգային իրավական հիմքերը որևէ իրավաքաղաքական նշանակություն չեն տալիս այն հարցին, թե տվյալ ազգը մեկ այլ տարածքում ունի պետականություն, թե ոչ: Անգամ խորհրդային համակարգում էր այս իրավական դիրքորոշումը հարգվում: Ուրիշ հարց, որ ազգային ինքնորոշման արդյունքում տվյալ ազգը կարող է կայացնել արդեն իսկ ձևավորված պետականությանը միավորվելու որոշում:

Քաղաքական մանևրը տվյալ դեպքում սոսկ ձևավորված իշխանության ճանաչման հարցի հետ է առնչվում, մասնավորապես դրանում ընդգծվում է երկակի չափանիշ, ինչն արտահայտվում է միևնույն ընթացակարգերով և միևնույն պայմաններում ձևավորված իշխանության մարմինների նկատմամբ տարբերակված մոտեցմամբ: Վերջին հաշվով, որևէ իրավաչափ ու հիմնավորված բացատրություն չի կարելի տալ այն հարցին, թե ինչու է միջազգային կառույցների կողմից Կոսովոյում ձևավորված ժամանակավոր կառավարությանը տրվել միանգամայն իրավաչափ գնահատական, իսկ Լեռնային Ղարաբաղում ժողովրդավարության բոլոր սկզբունքներին համապատասխան ընթացակարգերով ձևավորված իշխանության կայացած ու երկարատև ժամանակաշրջանում գործող պետական համակարգին` ժխտողական գնահատական: Դժվար չէ կռահել, որ միջազգային կառույցների կողմից նույն Լեռնային Ղարաբաղի իշխանության մարմիններին համարժեք գնահատական տալու դեպքում նույնպիսին կլիներ նաև ցանկացած միջազգային դատական ատյանի իրավական դիրքորոշումը:

Այսպիսով, դատական ատյանի կողմից միատեսակ իրավական դիրքորոշում հայտնելուն խոչընդոտում է բացառապես միջազգային կառույցների տարաբնույթ և երկակի չափանիշներով ղեկավարվելու միտումը:

 

Միջազգային իրավիճակը՝ որպես ազգային ինքնորոշման բովանդակությունը կանխորոշող գործոն

Այս կամ այն երկրում ազգային ինքնորոշման իրավունքի նկատմամբ վերաբերմունքը մեծապես թելադրված է միջազգային իրավիճակով: Վերջինս իր ներազդեցությունն է ունենում հետևյալ ուղղություններով.

ա) որևէ այլ տարածաշրջանում ազգային ինքնորոշման իրավունքի դրսևորումները գործնականում ընկալվում են որպես նախադեպ, ինչի արդյունքում քայլերն այդ առնչությամբ դառնում են առավել հետևողական կամ հակառակը, ինչը պայմանավորված է միջազգային հիշյալ փորձի դրսևորումներով,

բ) արտաքին ռազմական ինտերվենցիային հնարավորինս կազմակերպված դիմագրավելու խնդիրը միառժամանակ քաղաքական օրակարգից հանում է ներպետական ազգային հիմնախնդիրները: Մասնավորապես, հաճախ այդ հիմնախնդիրների նկատմամբ ուշադրությունը մարում է Հնդկաստանի  նկատմամբ Պակիստանի և Չինաստանի մշտական սպառնալիքների պարագայում,

գ) միջազգային ֆինանսատնտեսական ճգնաժամերը, ինչպես նաև միջազգային կազմակերպությունների կողմից կիրառվող նշված բնույթի սանկցիաները ևս հաճախ ունակ են լինում առժամանակ առկախել ազգային խնդիրների լուծմանն ուղղված քաղաքական ձգտումները:

Նշված հիմնախնդրի լուծման վրա ազդող միջազգային բնույթի գործոնների շրջանակը չափազանց լայն է, պարզապես փորձել ենք առանձնացնել առավել հատկանշական ու բնութագրիչ գործոնները: 

 

Կրոնը և ազգամիջյան հիմնահարցը

Կրոնի գործոնն առաջադրում է այնպիսի հարցադրումներ, որոնք արդեն ամբողջովին չեն տեղավորվում վերը նշված մեկնաբանությունների սահմաններում: Մասնավորապես, պատմական տարաբնույթ իրադարձությունների արդյունքում միմյանց նկատմամբ հակակրանք տածող և տարանջատված պետական կառույցներ ունենալու ձգտումներով սոցիալական խմբավորումներ են ձևավորվում ոչ միայն ազգային, այլև բացառապես կրոնական հողի վրա:

Խնդիրն էլ ավելի է բարդանում, երբ այդ գործոնն իրեն զգացնում է ազգային միատարր կազմ ունեցող երկրներում, երբ ազգաբնակչության մի հատվածը դավանում է այլ կրոնի կամ անգամ միևնույն կրոնի այլ ճյուղի (վերջինս, հատկապես, բնորոշ է մուսուլմանական արաբական երկրներին, սակայն իր արտացոլումն է ստացել նաև այնպիսի աշխարհիկ երկրներում, ինչպիսիք են Հնդկաստանը, Չինաստանը և այլն): Կրոնական մոլեռանդության ներկայիս դրսևորումների պայմաններում այս խնդիրն անտեսել ուղղակի հնարավոր չէ:

Սակայն խիստ կարևոր ենք համարում ընդգծել, որ կրոնական հակամարտությունների գործոնն իրավաքաղաքական որևէ առնչություն չունի ազգային ինքնորոշման իրավունքի բովանդակուևթյան հետ: Կրոնի հողի վրա միջադեպերը կամ ծրագրված քաղաքականությունը կարող է որակվել որպես ազգային-ազատագրական շարժումն իրավաչափ դարձնող չափանիշ, սակայն այն ինքնին չի կարող դրվել հիշյալ հիմնախնդրի լուծման հիմքում:

 

Հետգրություն

Այսպիսով, ազգային ինքնորոշման իրավունքի բովանդակության առնչությամբ անգամ իրարամերժ դիրքորոշումների առկայության համատեքստում գերիշխում է միջազգային իրավական չափանիշներին համահունչ ընթացակարգերով, մասնավորապես հանրաքվեով քաղաքական անկախության կամարտահայտությունը լիարժեք բացահայտելու և դրա արդյունքները միջազգայնորեն ճանաչելու հիմնադրույթը, ինչը գերակայում և արդիական է դառնում ազգային-ազատագրական շարժման բացակայության դեպքում: Մինչդեռ արդեն իրավական արժեք ունեցող կատարված փաստի դեպքում ինքնորոշման իրավունքի տարաբնույթ ընթացակարգերով որևէ տարածաշրջանի կարգավիճակի որոշման միտումները, մեղմ ասած, սոսկ փոխզիջման ոլորտից են:

Այն խիստ առանցքային նշանակություն ունեցող հարցին, թե Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի հարցում իրավական որ հիմնադրույթը պետք է դրվի, կարծում ենք, պետք է պատասխանել հետևյալ կերպ. Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի, մասնավորապես դրա անկախության իրավական հիմքերն են հավասարապես տարածքային ամբողջականության սկզբունքը և ազգային ինքնորոշման իրավունքը: Ընդ որում, տարածքային ամբողջականության սկզբունքն արդեն իսկ լիովին բավարար է հիշյալ հանգույցի լուծման համար:

Այսպիսով, ստեղծված իրավիճակում ազգային ինքնորոշման իրավունքի հիմքով հետագայում հանրաքվեներ կազմակերպելը և նմանաբնույթ այլ իրավական գործիքներն արդեն զիջում են ոչ թե հայկական կողմին` Լեռնային Ղարաբաղի իրավական կարգավիճակը պարզելու հարցում, այլ միանշանակ զիջում` հենց ադրբեջանական կողմի համար: Ցավոք, ներկայումս ադրբեջանական կողմը, ինչպես նաև որոշ հայ քաղաքական գործիչներ, ճիշտ հակառակն են ընկալում և փորձում են այն որպես այդ երկրի պետական շահերի համար լուրջ նահանջ գնահատել:

Հակիրճ անդրադառնանք նաև Լեռնային Ղարաբաղի կարգավիճակի առնչությամբ միջազգային կառույցների մասնակցությամբ բանակցությունների իրավական արժեքին ու նշանակությանը: Ավելի քան ակնհայտ է, որ Լեռնային Ղարաբաղը ինչպես իրավական, այնպես էլ փաստական հարթությունում կայացած պետություն է, որի կարգավիճակը բնավ պայմանավորված չէ այլ տարաբնույթ բանակցություններով: Վերջիններս բացահայտ կերպով վկայում են այն մասին, որ հետապնդում են սոսկ այդ պետության տարածքի նկատմամբ Ադրբեջանի կողմից ագրեսիվ քաղաքականություն նախաձեռնելու վտանգը կանխարգելելու նպատակ: Սակայն միջազգային կառույցների այդպիսի գործելաոճը, իմ խորին համոզմամբ, իր հերթին պարունակում է ներքին մեծ վտանգ, որպեսզի պատմական տարբեր իրադարձությունների արդյունքում իրենց բռնակցված ազգությունների նկատմամբ պետություններն անարգել վարեն, մեղմ ասած, մերժողական ու խտրական քաղաքականություն: Պատահական չէ, որ Ադրբեջանն անթաքույց հայտարարում է, որ հարցն անհարկի ձգձգելու դեպքում հարկադրված կլինի ռազմական եղանակով լուծել խնդիրը: Համոզված եմ, որ Ադրբեջանը երբեք չի դիմի ռազմական լուրջ քայլերի, սակայն երևույթն ինքնին խաթարում է Լեռնային Ղարաբաղի բնականոն կյանքը, մասամբ՝ մարդկանց անդորրն ու հավատը:

Վերջին հաշվով, ի՞նչ երկկողմ բանակցությունների մասին է խոսքը, երբ Ադրբեջանն ընդհանրապես տվյալ միջազգային հարաբերության կողմ չէ, վերջինիս միայն ակնհայտ անիրավաչափ կուսակցական ակտով` Կավբյուրոյի որոշմամբ, տարածք են նվիրել:

Մեկ այլ կարևոր հարցադրում ևս: Տարբեր կուսակցություններ, ցավոք, պոպուլիզմի նյութ են դարձրել նաև Լեռնային Ղարաբաղի անկախության պաշտոնական ճանաչման հարցը: Նույն ուժերի հարցին կցանկանայի մի քանի հարցով դիմել.

ա) իսկ ի՞նչ է, պետության անկախությունը ճանաչելու համար հատուկ իրավական ընթացակա՞րգ է սահմանված,

բ) մի՞թե Հայաստանի Հանրապետությունը ոչ միայն դե ֆակտո, այլև դե յուրե արդեն չի ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղը, 

գ) եթե Հայաստանի Հանրապետությունը փորձի որևէ օրենքով կամ այլ իրավական ակտով պաշտոնապես ճանաչել Լեռնային Ղարաբաղը, դա չի՞ նշանակելու, արդյոք, որ մինչ այդ Հայաստանի Հանրապետությունը Լեռնային Ղարաբաղի հետ միջազգային համագործակցության մեջ է գտնվել անիրավաչափ հիմունքներով: 

Պետության ճանաչման համար, այսպիսով, հատուկ նախատեսված իրավական ակտ չի ընդունվում, իսկ գործնականում այս կամ այն պետության անկախության ճանաչումը սոսկ միջազգային սովորույթի ոլորտից է: Մասնավորապես, կարո՞ղ է ԱՄՆ-ը պնդել, որ Լեռնային Ղարաբաղը չի ճանաչում որպես միջազգային իրավունքի սուբյեկտ, երբ այդ պետության կոնգրեսը յուրաքանչյուր տարի օրենք է ընդունում Լեռային Ղարաբաղի ֆինանսական օգնության վերաբերյալ:

Վերջում հավելենք, որ Լեռնային Ղարաբաղի պետականության կազմավորման աստիճանն այնքան բարձր է և ուսանելի, որ հենց ինքն է միակողմանի ճանաչել միջազգային հիմնարար իրավական փաստաթղթերն ու միջազգային կառույցների ու դատական ատյանների իրավազորությունը (ուրիշ հարց, որ այդ իրավական ինստիտուտը հետագա կատարելագործման կարիք ունի), իսկ դատական ատյաններն իրենց դատական ակտերում Մարդու իրավունքների Եվրոպական դատարանի դատական ակտերն ընդունում են որպես իրավունքի աղբյուր:

 

1 Տե՛ս Соболева И.В., Будущее мировой политики: через разрешение противоречия между принципом государственного суверенитета и правом наций на самоопределение – к новой эре международных отношений, с. 14, в сборнике научных статьей: Государственный суверенитет VS право наций на самоопределение, М.: 2011.

2 Տե՛ս, օրինակ, Karakartal B., Turkey: The Army as Guardian of the Political Order//The Polotocal Dilemmas of Military Regimes. L., 1985, էջ 47:

3 Տե՛ս Miscevic N., Nationalism // Stanford Encycl, of Philosophy, 2001. 29 Nov.; rev. 2010. 1 June. Available at: http:// plato, stanford. edu/entries/nationalism.

4 Տե՛ս, օրինակ, Шмитт К., Понятие политического // Вопр. социологии. 1992. № 1, էջ 54:

5 Համաձայնագիրը ստորագրվել է Խորհրդային Ռուսաստանի լիազոր ներկայացուցիչ Բ.Վ. Լեգրանի և Հայաստանի Հանրապետության լիազոր ներկայացուցիչներ Ա.Ջամալյանի ու Ա.Բաբալյանի կողմից 1920թ. օգոստոսի 10-ին:

6 Տե՛ս С.Тарасов, Мифы о Карабахском конфликте. Сборник статьей (Серия  Библиотека русско-армянского содружества ) – М.: Книжный Мир, 2012, էջ 9:    

7 Լեռնային Ղարաբաղն Ադրբեջանին բռնակցելու հարցում, ըստ պատմական փաստերի, վճռորոշ է եղել Թուրքիայի դերակատարումը, իսկ այդ հարցերն առավել հանգամանորեն լուսաբանված են С.Тарасов, Мифы о Карабахском конфликте. Сборник статьей (Серия  Библиотека русско-армянского содружества ) – М.: Книжный Мир, 2012. – 672 с.  աշխատությունում, քանի որ հեղինակն ունեցել է գաղտնի արխիվային փաստաթղթերին ծանոթանալու իրավական լայն հնարավորություն:

8 Տե՛ս, օրինակ, Соболева И.В., նշվ. աշխ., էջ 14:

9 Ներկայումս Հնդկաստանում հաշվվում է «անջատողական» առնվազն 9, Չինաստանում` 29 տարածաշրջան:

 

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am