Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Պետություն և իրավունք

Պետություն և իրավունք
Հուլիս 2012, N 4

ՍՈՂԱՆՔԱՅԻՆ ԱՂԵՏԻ ԿԱՌԱՎԱՐՄԱՆ, ԻՆՉՊԵՍ ՆԱև ՎՆԱՍՆԵՐԻ ՀԱՏՈՒՑՄԱՆ ՏԱՐԱԾԱՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐՆԵՐԸ

Գևորգ Դանիելյան, իրավագիտության դոկտոր, պրոֆեսոր

Ս.թ. հուլիսի 9-ին Երևանի պետական համալսարանի «Կայուն զարգացման կենտրոն» կլոր սեղան-քննարկումները նվիրված էին ՀՀ տարածքում սողանքների, երկրակեղևի ձևախախտումների և փլուզումների համակարգային ուսումնասիրությունների կարևորությանը և ռիսկային տարածքների բնակչության, կոմունիկացիաների և տնտեսական օբյեկտների պաշտպանության միջոցառումներին:

 

Սողանքային աղետի նշանակությունը և ոլորտի կառավարման առանձնահատկությունները

Սողանքային աղետի համարժեք նշանակությունը բացահայտված է ոչ միայն մասնագիտական փաստաթղթերում, այլև համապատասխան իրավական ակտերում, ինչը վկայում է այն մասին, որ հիշյալ աղետի էության, դրա հետևանքների առնչությամբ գոնե առերևույթ տարաձայնություններ չկան: Ընդ որում, այդպիսի տարաձայնություններ չկան նաև քաղաքական հարթության կտրվածքով: Բնորոշ է ՀՀ կառավարության 2007թ. հունվարի 11-ի «Հայաստանի Հանրապետության սողանքային աղետի կառավարման հայեցակարգին հավանություն տալու մասին» թիվ 1 որոշմամբ հաստատված հայեցակարգի (այսուհետ` Հայեցակարգ) 1-ին բաժնում ամրագրված հետևյալ դրույթը. «Սողանքային աղետի կառավարումը երկարաժամկետ և բարդ գործընթաց է, որը ներառում է քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական կյանքի լայն ոլորտներ: Սողանքային աղետը ոչ միայն իր բացասական ազդեցությունն է թողնում քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական ոլորտների վրա, այլև խոչընդոտ է հանդիսանում տնտեսության կայուն զարգացմանը, ինչպես նաև հանրապետությունում և հարևան երկրների հետ հանրապետության հաղորդակցության ուղիների անխափան շահագործմանը, որոնք հանդիսանում են տնտեսության զարգացման համար կարևորագույն միջոց: Սողանքային աղետները պատճառ են հանդիսանում բնակչության աղքատացմանն ու արտագաղթին, որոնց հետևանքով դատարկվում և քայքայվում են լեռնային և սահմանամերձ բնակավայրերը: Հանրապետությունում սողանքային աղետների դեմ համակարգված, հետևողական քաղաքականության և համապատասխան ռազմավարության բացակայությունը նպաստել է մեծ տարածում ունեցող սողանքային պրոցեսների ակտիվացմանը և դրանց մեջ նորանոր տարածքների ընդգրկմանը»:

Նկատի ունենալով այս որոշման առանցքային, ցավոք, միայն տեսական նկատառումով առանցքային նշանակությունը, որին ստորև կանդրադառնանք, նախապես առանձնացնենք նվազագույնը երկու խիստ կարևոր նկատառում.

ա) կառավարությունն ինքն է միանշանակ հավաստում, որ հիշյալ ոլորտը պարզապես չի դիտարկվել որպես պետության քաղաքականության թիրախ,

բ) սողանքային աղետի հետևանքներն ընդգրկում են քաղաքական, սոցիալական և տնտեսական կյանքի լայն ոլորտներ: Հավելենք նաև, որ սողանքային աղետն ինքնին չի կարող այդպիսի ծանր, այդ թվում` արտագաղթի տեսքով հետևանքներ ունենալ, եթե այն դառնա համարժեք կառավարման նյութ, այդ թվում` պատճառված վնասի համարժեք փոխհատուցման խելամիտ ինստիտուտների ներդրման կտրվածքով:

Սողանքային աղետի սոցիալ-քաղաքական ու տնտեսական նշանակության համարժեք գնահատման համատեքստում, այնուամենայնիվ, գործող օրենսդրության և իրավական մշակույթի համալիր վերլուծությունը բերում է այն համոզման, որ այդ ոլորտում դեռևս համարժեք չի ընկալվել «կառավարում» եզրույթը: Այսպես, հայեցակարգի «Ներածության» 1-ին բաժնի «Հասկացություններ» ենթաբաժնում «Սողանքային աղետի կառավարում» եզրույթը ներկայացված է հետևյալ բնորոշմամբ. «…Բնակչության կյանքին, առողջությանը, կենսապահովման օբյեկտներին և ենթակառուցվածքներին սողանքային երևույթներից սպառնացող վտանգի հետազոտման, մշտական դիտարկման (մոնիթորինգի), պաշտպանական գործողությունների (աշխատանքների) ամբողջ համալիր կազմակերպումն ու հետևողական իրականացումը»: Այսպիսով, թեպետ հիշյալ բնորոշմամբ անվերապահորեն, որպես գործունեության ցուցանիշ է ընտրված «համալիր կազմակերպումը», այնուամենայնիվ, կառավարության տեսանկյունից, հիշյալ ոլորտում կառավարումը սահմանափակվում է սոսկ երկու ողղությամբ.

ա) սողանքային երևույթների հետազոտություն,

բ) անվտանգության ապահովում:

Ինչ խոսք, հիշյալ ուղղություններն էական նշանակություն ունեն, սակայն դրանք ի զորու չեն սպառիչ բացահայտելու «կառավարման»՝ որպես գործադիր իշխանության հիմնական գործառույթի սահմանդրաիրավական բուն էությունը: Նվազագույնը տվյալ դեպքում անտեսվել է այն, որ կառավարման անհրաժեշտություն է ծագում նաև արդեն իսկ տեղի ունեցած աղետների դեպքում, ուստի այն նպատակահարմար է համալրել հետևյալ ոչ պակաս կարևոր ուղղություններով.

ա) սողանքային աղետի հետևանքով բնակչությանը, իրավաբանական անձանց պատճառված վնասի փոխհատուցման համարժեք կառուցակարգային լծակների ներդրումը[1],

բ) արտակարգ իրավիճակի հանգեցրած սողանքային աղետների դեպքում հետևանքների վերացումը,

գ) արդյունավետ ու գործուն վերահսկողության ինստիտուտների ստեղծումը:

Մենք առանձին կանդրադառնանք պատճառված վնասի հատուցմանը՝ հաշվի առնելով դրա ասպեկտների ինքնատիպությունը, սակայն կառավարման բովանդակության տեսանկյունից առանցքային նշանակություն ունեն առանձին դեպքերում սողանքների հետևանքով առաջացած արտակարգ իրավիճակներում կառավարման, ինչպես նաև վերահսկողության հարցադրումները:

Վերջերս լայն քննարկման առարկա էր «Արտակարգ դրության մասին» ՀՀ օրենքի նախագիծը. մասնավորապես, սուր քննարկման նյութ էին դարձել «արտակարգ դրություն» եզրույթի համարժեք մեկնաբանության և զինված ուժերի օգտագործման հարցերը: Ընդ որում, այս երկու հարցերը սերտորեն փոխկապակցված են, քանզի, երբ արտակարգ դրությունն ընկալվում է սոսկ քաղաքական ենթատեքստով, որպես զուտ քաղաքական գործընթացների արդյունք, ապա անխուսափելիորեն ծագում է նաև քաղաքական գործընթացներին զինված ուժերի մասնակցության իրավաչափության ու օրինաչափության հարցը: Դեռևս Ազգային ժողովում նախագծի քննարկման փուլում առիթ ունեցա հանդես գալ հեռուստատեսությամբ և մտահոգություններս հայտնել առ այն, որ բնական աղետների դեպքում ևս կարող են առաջանալ արտակարգ դրությանը բնորոշ իրավիճակներ, հետևաբար, չի կարելի արտակարգ դրությունն ընկալել որպես սոսկ քաղաքական-հասարակական գործընթացներ` զանգվածային անկարգություններ և այլն:

Բարեբախտաբար, քննադատական խոսքն ունեցավ բնականոն հետևանքներ, մասնավորապես բնական աղետները ևս ճանաչվեցին արտակարգ դրության հիմքեր: Սակայն սրանով ավարտվեց իրավական կարգավորումը, ինչն էլ ավելի խորացրեց հակասություններն ու թյուրըմբռնումն իրավական կարգավորման կտրվածքով:

Պարզենք, թե որտեղից է գալիս հիշյալ թյուրըմբռնումը: Նախ, նկատենք, որ արտակարգ դրությունը, որպես սահմանադրաիրավական ինստիտուտ, իրավական արժեք ունի հիմնականում այն տեսանկյունից, որ վերջինս համարվում է իրավաչափ հիմք` հանրապետության նախագահի կողմից մարդու որոշ սահմանադրական իրավունքներ ժամանակավորապես սահմանափակելու համար: Ըստ այդմ էլ, համարժեք իրավական կարգավորումների դիմելիս, հիմք է ընդունվում Մարդու իրավունքների և հիմնարար ազատությունների պաշտպանության մասին Եվրոպական կոնվենցիայի «Արտակարգ իրավիճակներում պարտավորություններից շեղում» վերտառությամբ 15-րդ հոդվածում ամրագրված հիմնադրույթը, ըստ որի. «Պատերազմի կամ ազգի կյանքին սպառնացող այլ արտակարգ դրության (ընդգծումը մերն է` Գ.Դ.) ժամանակ ցանկացած Բարձր պայմանավորվող կողմ կարող է ձեռնարկել միջոցառումներ` ի շեղումն սույն Կոնվենցիայով ամրագրված իր պարտավորությունների` բացառապես այնքանով, որքանով դա պահանջում է դրության լրջությունը` պայմանով, որ նման միջոցառումներն անհամատեղելի չեն միջազգային իրավունքով ստանձնած նրա մյուս պարտավորությունների հետ»:      

Ցավոք, կոնվենցիայում ամրագրված «ազգի կյանքին սպառնացող այլ արտակարգ դրություն» արտահայտությունն ազգային օրենսդրի կողմից բացառապես ընկալվել է սոսկ սուբյեկտիվ գործոններով պայմանավորված երևույթ, ինչով էլ թելադրված էր «Արտակարգ դրության մասին» ՀՀ օրենքի նախագծում բնական աղետների անտեսումը: Ընդ որում, արտասահմանյան երկրների փորձը վկայում է այն մասին, որ «արտակարգ դրություն» եզրույթը հավասարապես ներառում է ինչպես սուբյեկտիվ, այնպես էլ օբյեկտիվ գործոններ: Անգամ ժողովրդավարության չափանիշներով օրենսդրության հարուստ փորձ չունեցող ԱՊՀ երկրներում միանշանակ է լուծված այդ խնդիրը` հօգուտ բնական աղետները ևս արտակարգ դրության հիմք ճանաչելու:

Ինչևէ, հիշյալ օրինագծի քննարկումների արդյունքում բնական աղետները ևս արտակարգ դրության հիմք համարելը և այն օրինագծում որպես այդպիսին ներառելը սոսկ արտաքուստ ստեղծեց հիմնախնդրի լուծման տպավորություն, մինչդեռ օրինագիծը հասել էր այնպիսի հանգրվանի, երբ այլևս հնարավոր չէր համակարգային վերանայումներ իրականացնել: Սակայն արմատական վերանայումների անհրաժեշտությունը դրանից բնավ չմարեց, այլ աստիճանաբար էլ ավելի է խորանում:

Օրենսդիր մարմինը, մեր խորին համոզմամբ, հարկադրված է լինելու անդրադառնալ օրենսդրության հետևյալ թերությունների շուտափույթ վերացմանը.

ա) օրենսդրությունը չի կարգավորել, թե կոնկրետ ինչ չափանիշներով կարող է բնական աղետը ճանաչվել որպես արտակարգ դրություն։

բ) «Արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքն ակնհայտորեն հակասում է Սահմանադրության 44-րդ հոդվածին, քանզի ըստ այդ հոդվածի, հանրապետության նախագահի կողմից միայն ռազմական կամ արտակարգ դրության ժամանակ կարող են ժամանակավոր սահմանափակվել մարդու իրավունքներն ու ազատությունները: Նկատենք, որ «Արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքի մի շարք հոդվածներ ևս նախատեսում են մարդու իրավունքների այնպիսի սահմանափակումներ, որոնք որևէ աղերս չունեն ինչպես Սահմանադրության 43-րդ (նկատի ունենք ժողովրդավարական հասարակությունում պետական անվտանգության, հասարակական կարգի պահպանման, հանցագործությունների կանխման, հանրության առողջության ու բարոյականության, այլոց սահմանադրական իրավունքների և ազատությունների, պատվի և բարի համբավի պաշտպանության հիմքով իրավունքների և ազատությունների սահմանափակումը), այնպես էլ 44-րդ հոդվածներով ամրագրված հիմնադրույթների հետ:

Այսպես, նշված օրենքի 15-րդ հոդվածի «ը» կետի համաձայն, արտակարգ իրավիճակի դեպքում ժամանակավորապես կարգավորվում է տրանսպորտային միջոցների տեղաշարժումը, բեռների ներմուծումն ու արտահանումը, իսկ «ժ» կետի համաձայն, անհրաժեշտության դեպքում ոչ պետական սեփականություն համարվող գույքի տիրապետումը և օգտագործումը` հետագա համարժեք փոխհատուցմամբ և այլն: Նկատենք, որ սեփականության իրավունքը, որն ամրագրված է Սահմանադրության 31-րդ հոդվածով, նույն Սահմանադրության 43-րդ հոդվածի համաձայն, ընդհանրապես ենթակա չէ սահմանափակման, իսկ 44-րդ հոդվածի հիմքով կարող է սահմանափակվել միայն ռազմական կամ արտակարգ դրության դեպքում:

Ասվածից բխում է, որ «Արտակարգ դրության մասին» ՀՀ օրենքի նախագծի փաթեթում պետք է անհրաժեշտաբար ներառվեր «Արտակարգ իրավիճակներում բնակչության պաշտպանության մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ և լրացումներ կատարելու մասին օրինագիծը։

գ) Հարկ է հստակեցնել, թե կոնկրետ որ պետական մարմինն (մարմիններ) է իրավասու հայտարարելու արտակարգ իրավիճակ։

դ) Անհրաժեշտ է օրենսդրությամբ հստակ ու սպառիչ ամրագրել այն մարմինների ցանկն ու դրանց գործառույթները, որոնք օժտված են արտակարգ իրավիճակներում հանդես գալու որոշակի իրավասությամբ: Ընդ որում, վերջիններս, եթե բնական աղետի հիմքով արտակարգ դրություն հայտարարելու մասին հանրապետության նախագահի հրամանգրով լրացուցիչ խնդիրներ չեն առաջադրվում, ապա օրենքի ուժով իրականացնում են նույն գործառույթները նաև արտակարգ դրության դեպքում։

ե) Նկատի ունենալով, որ արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը ձևավորվել է նշված օրենքներից հետո, օրենսդրական ակտերով հարկ էր կարգավորել հիշյալ մարմնի գործառույթները: Ընդ որում, այս ոլորտում մասնագիտացված մարմինների անհրաժեշտության մասին խոսվել է նաև ՀՀ կառավարության 2007թ. հունվարի 11-ի թիվ 1 որոշմամբ:

Հիշյալ իրավական կարգավորումները ոչ միայն կբացառեն Սահմանադրության անհարկի խախտումները, այլև կանխատեսելի կդարձնեն ինչպես բնակչության, այնպես էլ պետական իրավասու մարմինների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների գործունեությունը: Իհարկե, մինչ արտակարգ դրություն կամ արտակարգ իրավիճակ հայտարարելը, հարկ կլինի իրականացնել իրավիճակից թելադրվող միջոցառումներ, սակայն դա չի որակվի որպես շեղում Սահմանադրությունից կամ պարզապես վարչաիրավական զանցանք, քանզի տվյալ դեպքում կգործի ծայրահեղ անհրաժեշտության ինստիտուտը, ինչը բացառում է քրեական կամ վարչական պատասխանատվությունը` հանցագործության կամ զանցանքի հատկանիշներ պարունակող արարքներ կատարելիս:

 

Սողանքային աղետի տարածվածությունը և կառավարման էվոլյուցիան

 Հայաստանում լայն տարածում ունեցող արտածին երկրաբանական երևույթների շարքում իրենց վտանգավորությամբ առանձնանում են այնպիսի գրավիտացիոն երևույթներ, ինչպիսիք են սողանքները, քարաթափերը և փլուզումները: Ընդ որում, առավել վտանգավոր են համարվում սողանքները: Ըստ մասնագետների, սողանքների լայն տարածվածությունը թելադրված է տարածաշրջանի սեյսմիկ ակտիվությամբ, լանջերի մեծ թեքությամբ, բարդ երկրաձևագիտական (գերմորֆոլոգիական) պայմաններով, երկրաբանական կառուցվածքով, իսկ մեծ ակտիվությունը` մարդու ակտիվ ներգործությամբ, ինչը դրսևորվում է լանջերի ինտենսիվ կառուցապատումով, դրանց վրա հաճախ ոչ ճիշտ գյուղատնտեսական աշխատանքների կատարմամբ, զանգվածային ծառահատումներով, հողաբուսական ծածկի խախտումներով, ինչպես նաև ոչնչացմամբ:

Սողանքային աղետի տարածվածության մասին դատողություններ անելու համար նպատակահարմար է վերլուծել հետևյալ վիճակագրական տվյալները: Ըստ Հայաստանի և Ճապոնիայի միջև միջկառավարական պայմանագրի հիման վրա ճապոնական միջազգային համագործակցության գործակալության կողմից 2004-2006թթ. ընթացքում իրականացված «Հայաստանի Հանրապետությունում սողանքային աղետի կառավարման ուսումնասիրության» արդյունքների՝ հանրապետության տարածքում օդալուսանկարների վերծանմամբ բացահայտված է 2504 սողանքային տեղամաս, սողանքների ընդհանուր մակերեսը կազմում է հանրապետության մակերեսի 4,1 տոկոսը (1216 քմ), 997 բնակավայրերից սողանքներով վնասված է 233-ը, ավտոճանապարհների ցանցի 7400 կմ-ից վնասված է 240-ը կամ 3,2 տոկոսը, երկաթգծի ցանցի ընդհանուր 870 կմ-ից վնասված է 4,8-ը կամ 0,5 տոկոսը և այլն:

Նույն այդ աղբյուրի համաձայն, միայն 162 սողանքային տեղամասերի գույքագրման տվյալներով, սողանքային աղետից հանրապետության սոցիալ-տնտեսական կառույցներին հասցված ուղղակի վնասը կազմում է 19.395 մլրդ դրամ, իսկ ընդհանուր վնասը` 23.985 մլրդ դրամ: Ընդ որում, վնասը հաշվարկելիս հաշվի չեն առնվել այնպիսի ցուցիչներ, ինչպիսիք են հուշարձանները, դժբախտ պատահարները, հոգեբանական ցնցումները և այլն: Ըստ Հայեցակարգի «Հիմնախնդրի նկարագրությունը և ժամանակակից վիճակը» հատվածի. «Սողանքային գործընթացների լայն զարգացման ու մեծ ակտիվության պատճառով վերջին տարիների ընթացքում ամբողջովին ավերվել և լքվել են հատկապես սահմանամերձ ու բարձրլեռնային բնակավայրեր, շուրջ 2000 ընտանիքներ զրկվել են տանիքից, արձանագրվել են մեծ վնասներ, կան մարդկային զոհեր, վնասվել և քայքայվել են ճանապարհներ ու երկաթգծեր, դադարել են գործել խմելու ջրի և ոռոգման ցանցեր»:

Դարձյալ այդ աղբյուրի համաձայն, սողանքային կտրուկ ակտիվացումներ են նկատվում, հատկապես, հանրապետության Տավուշի, Սյունիքի, Վայոց ձորի, Լոռու, Կոտայքի և Գեղարքունիքի մարզերում: Իսկ ընդհանուր առմամբ, սողանքային երևույթներ հիմնականում առավել տարածում ունեն Տավուշի, Սյունիքի, Վայոց ձորի, Լոռու, Կոտայքի, Գեղարքունիքի, Արարատի մարզերում և Երևան քաղաքի առանձին հատվածներում: Ըստ այդմ էլ, ըստ ՀՀ կառավարության 2007թ. հունվարի 11-ի թիվ 1 որոշման, ընտրվել են առավել ռիսկային 131 սողանքային տեղամասեր, որոնք պետք է դառնային սողանքային աղետի կառավարման անմիջական թիրախ: Նույն այդ որոշմամբ ենթադրվում էր, որ հակասողանքային միջոցառումները պետք է արտացոլվեին հանրապետության տարեկան, միջնաժամկետ և երկարաժամկետ ծրագրերում` ըստ ոլորտների, ֆինանսավորման չափերի ու աղբյուրների: Նկատենք, որ այդ ծրագրերում, իրոք, արտացոլվել են որոշակի միջոցառումներ, որոնք չէին կարող որպես համալիր գնահատվել, սակայն համահունչ էին հաստատված Հայեցակարգին: Ինչևէ, ողջ խնդիրն այն է, որ վերջին 5 տարիների ընթացքում, հաստատված ծրագրերի առկայության պարագայում, փաստացի որևէ գումար չի հատկացվել հակասողանքային միջոցառումներ իրականացնելու համար: 

Սողանքային աղետի առնչությամբ մասնագիտական ուսումնասիրություններ, գնահատումներ և կանխարգելման գործառույթներ, ըստ էության, իրականացվել են սկսած 1960-ականներից: Հիմնականում այդ աշխատանքներն իրականացվել են հանրապետության Ազգային գիտությունների ակադեմիայի, երկրաբանական վարչության, Երևանի պետական համալսարանի երկրաբանական ֆակուլտետի, հետագայում առանձին նախագծահետազննական ինստիտուտների, մասնավորապես «Հայհողշիննախագծի» կողմից: Արդեն 1990-ականներին այդ աշխատանքները, հատկապես ինժեներապաշտպան միջոցառումների մշակման նպատակով, կատարվել են նաև «Հայինժնախագիծ» ՓԲԸ-ի կողմից: Ֆինանսական սուղ պայմանների պատճառաբանությամբ վերջին տարիներին այդ ուղղությամբ հանրապետությունում, բացառությամբ Հայաստանի և Ճապոնիայի կառավարությունների միջև կնքված պայմանագրով նախատեսված միջոցներով իրականացված աշխատանքների, գործունեություն չի ծավալվել:

Ընդհանուր առմամբ սողանքային աղետի կառավարումը որոշ չափով վերականգնվել է սկսած 1996թ., երբ առաջին անգամ կայացվեց կառավարության որոշում` Ողջաբերդ գյուղի տարածքում սողանքային երևույթների հետևանքների կարգավորման միջոցառումների մասին (իրավական հիմքերին դեռ առավել հանգամանորեն կանդրադառնանք): Այդ ժամանակահատվածում հիմնականում հիմք են ընդունվել նախկինում կատարված հետազոտության արդյունքները, ըստ որոնց՝ հատվածական կարգով իրականացվել են սողանքային ինժեներապաշտպան միջոցառումներ: Միայն առանձին դեպքերում հաջողվել է ապահովել սողանքային ակտիվության որոշ նվազեցում, սակայն դիտարկումների բացակայության պատճառով հնարավոր չի եղել տալ այդ միջոցառումների ճշգրիտ արդյունավետությունը և կանխարգելման աստիճանը:

Հակասողանքային միջոցառումներ մշակելու և իրականացնելու ոլորտում որոշակի աշխատանքներ է իրականացրել հատկապես ՀՀ քաղաքաշինության նախարարությունը: Վերջինիս կողմից մշակվել և ՀՀ կառավարության 2001թ. հուլիսի 11-ի թիվ 1074 որոշմամբ հաստատվել է «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում հակասողանքային առաջնահերթ միջոցառումների ծրագիրը», որի իրականացման համար 2002-2004թթ. նախատեսված 1924.0 մլն դրամից հատկացվել է ընդամենը 243.8 մլն դրամ, որից 132,4 մլն դրամը տրամադրվել է վթարային տներից բնակիչների վերաբնակեցմանը, իսկ բուն սողանքային հետազոտություններին` 111,6 մլն դրամ, որով իրականացվել են 19 սողանքային տեղամասի նախնական ինժեներաերկրաբանական հետազոտություններ` մոնիթորինգային ցանցի ստեղծմամբ և սողանքային գոտիներում գտնվող 32 բնակավայրերի բնակելի տների տեխնիկական վիճակի հետազննություն` առաջնահերթ վերաբնակեցման ենթակա տների հաշվառման նպատակով:

Ի դեպ, այս ոլորտում ոչ պատշաճ աշխատանքների օրինակներ բերվեցին ԵՊՀ աշխարհագրության և երկրաբանության ֆակուլտետի դեկան Մ.Գրիգորյանի կողմից: Բնորոշ է հետևյալ օրինակը. սողանքային երևույթների հետևանքով բնակության համար ոչ պիտանի դարձած Վայոց ձորի Մարտիրոս գյուղի բնակիչներին տեղահանել են և բնակեցրել մեկ այլ տարածքում, սակայն հետագայում պարզվել է, որ նոր տարածքը ևս սողանքային գոտում է գտնվում և պիտանի չէ բնակության համար:

Հակասողանքային միջոցառումների թերֆինանսավորման առնչությամբ բավական ուշագրավ եզրահանգում է ամրագրված Հայեցակարգում. «Սողանքային տեղամասերում հետազոտությունների ու դրանց հաջորդող միջոցառումների չիրականացման կամ թերի իրականացման արդյունքում հանրապետությունում վերջին ժամանակներում ստեղծվել է մի իրավիճակ, երբ կառավարությունը հարկադրված մի քանի անգամ ավելի շատ ֆինանսական միջոցներ պետք է հատկացնի հարյուրավոր վթարային տների բնակիչների վերաբնակեցման եղանակով անվտանգության ապահովման խնդիրների լուծման, ինչպես նաև սողանքային երևույթների հետևանքների վերացման համար»: Դժվար է չհամաձայնել այսպիսի գնահատականի հետ, հավելենք միայն, որ կառավարման ցանկացած ոլորտում է գործում հիշյալ կանոնը` ժամանակին նվազագույն անհրաժեշտ միջոցներ ձեռք չառնելու արդյունքում անխուսափելիորեն առաջանում է անհամեմատ ավելի շատ ծախսեր կատարելու անհրաժեշտություն, այսինքն` ծախսերից խուսափելը տվյալ դեպքում չի ծառայում իր բուն նպատակին, քանի որ հանգեցնում է էլ ավելի մեծ ծախսերի, սակայն դա նկատվում է միայն կառավարման հետագա տարիներին:

Միաժամանակ, հարկ ենք համարում նկատել, որ Հայեցակարգում օգտագործված «վերջին ժամանակներում» արտահայտությունն այնքան էլ տեղին ու հիմնավորված չէ. վերջին հաշվով թերֆինանսավորման և ոլորտի նկատմամբ ոչ համարժեք ուշադրությունը նկատվել է դեռևս խորհրդային համակարգում, իսկ անկախության սկզբնական շրջանում այդ ոլորտն ընդհանրապես չի դիտվել որպես կառավարման խնդիր` դրանից բխող բոլոր հետևանքներով հանդերձ: Այլապես, դժվար կլինի հիշյալ տրամաբանությամբ բացատրել դեռևս 1970-ականներին Նուբարաշենի գերեզմանոցի համար հողատարածք հատկացնելու որոշման, ինչպես նաև նման բազմաթիվ այլ որոշումների իրավաչափությունը: Ավելին, Հայեցակարգի ընդունումից հետո, ինչպես արդեն նկատեցինք, ընդհանրապես դադարեցվել են հատկացումները հակասողանքային երևույթների հետազոտության ու կանխարգելման ուղղությամբ:

Ըստ էության, որքան էլ հակասական թվա, փաստն այն է, որ 2007թ. Հայեցակարգը, պետական կառավարման հիրավի համալիր քաղաքականություն նախանշելու փոխարեն, դարձավ սողանքային աղետի կառավարման ավարտի խորհրդանիշը, քանզի մինչ այդ, որևէ հայեցակարգի բացակայության պարագայում, ինչ-ինչ միջոցառումներ, այնուամենայնիվ, իրականացվում էին

Կարծում ենք, սողանքային աղետի կառավարման լիազոր մարմին պետք է ճանաչել ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարությունը, պարզապես հարկ է կատարել անհրաժեշտ հստակեցումներ նշված նախարարության կանոնադրությունում և ընդունել կառավարության համապատասխան որոշում:

Ինչ վերաբերում է մասնագիտացված մարմնին, ապա վերջինիս լիազորությունները, թերևս, մասամբ համահունչ են ՀՀ կառավարության 2010թ. ապրիլի 8-ի թիվ 420-Ն որոշմամբ նախատեսված արտակարգ իրավիճակների կանխարգելման և դրանց հետևանքների վերացման մեխանիզմների հետազոտման, փրկարարական աշխատանքների իրականացման մասնագիտական խորհրդատվության և տեղեկատվայնացման տարածաշրջանային կենտրոնին: Մասնավորապես, ըստ հիշյալ որոշման, այդ կենտրոնը պետք է զբաղվի արտակարգ իրավիճակների կանխման և կանխարգելման, արտակարգ իրավիճակների հետևանքների նվազեցման հարցերով խորհրդատվական աշխատանքներ իրականացնելով:

Այնուամենայնիվ, վերջինս իր կարգավիճակով և առաջադրված խնդիրներով չի կարող ամբողջովին փոխարինել Հայեցակարգով նախատեսված մասնագիտական մարմնին: 

 

Սողանքային աղետի դեմ պայքարին առնչվող հարաբերությունների իրավական կարգավորումը

Հայաստանի Հանրապետությունն ընդունել է բնապահպանության ոլորտը կանոնակարգող 25 օրենք, որոնք հիմնականում ապահովում են Հայաստանի Հանրապետության համապատասխան կոնվենցիաներից բխող երկրի ստանձնած պարտավորությունների կատարումը: Հայաստանի Հանրապետության կողմից վավերացված միջազգային պայմանագրերը հանրապետության իրավական համակարգի բաղկացուցիչ մասն են և ունեն բարձրագույն իրավաբանական ուժ: Ներկա դրությամբ Հայաստանը վավերացրել է 28 միջազգային բնապահպանական պայմանագրեր, այդ թվում` 16 կոնվենցիա և 12 արձանագրություն:

1990-ական թթ. ընդունված բնապահպանական ոլորտի մի շարք օրենքներ 2000 թվականից սկսած վերանայվեցին, ինչը պայմանավորված էր երկրի տնտեսության զարգացմամբ, ինչպես նաև ՀՀ օրենսդրությունը ԵՄ օրենսդրության մոտարկման (ապրոքսիմացիայի) անհրաժեշտությամբ: Այս համատեքստում ընդունվեցին նոր ՀՀ հողային օրենսգիրքը, ՀՀ ջրային օրենսգիրքը, «Ընդերքի մասին» ՀՀ օրենսգիրքը, ՀՀ անտառային օրենսգիրքը, ինչպես նաև մշակվել են «Բնապահպանական ֆոնդի մասին» ՀՀ օրենքի, «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» ու «Բնապահպանական փորձաքննության մասին» ՀՀ նոր օրենքների նախագծերը:

Բոլոր նշված օրենսդրական ակտերը միայն ընդհանուր գծերով են առնչվում սողանքային երևույթներին, քանզի դրանց հիմնական կարգավորման առարկան բնապահպանական հարաբերություններն են: Կոնկրետ սողանքային աղետի կառավարմանն առնչվող հարաբերություններն այս կամ այն չափով կարգավորման առարկա են դարձել ենթաօրենսդրական ակտերով:

Նախ, անհրաժեշտ է նկատել, որ մինչև 1996թ. այս ոլորտի առնչությամբ ՀՀ կառավարությունը երբևէ որևէ իրավական ակտ չի ընդունել, քանզի, ինչպես արդեն նշվեց, այն չի դիտարկվել որպես կառավարման հոգածության խնդիր: Առաջին անգամ մասնակիորեն այս խնդրին ՀՀ կառավարությունն առնչվել է իր 1996թ. մարտի 10-ի «Հայաստանի Հանրապետության Կոտայքի մարզի Ողջաբերդ գյուղի տարածքում սողանքային երևույթների հետևանքների կարգավորման միջոցառումների մասին» թիվ 31 որոշմամբ: Սա, բնականաբար, կոնկրետ հատվածական խնդրի լուծմանն ուղղված ենթաօրենսդրական ակտ էր և չէր կարող ուղղված լինել երևույթի համակողմանի իրավական կարգավորմանը: Միաժամանակ, դա վկայում էր այն մասին, որ գործադիր իշխանությունն աստիճանաբար փորձ է անում սողանքային երևույթը դարձնել կարգավորման առարկա` թեկուզ լոկալ կարգով պատճառված վնասի հատուցման կտրվածքով:

Ի դեպ, հետագա որոշումների վերլուծությունը ևս վկայում է, որ տևական ժամանակ սողանքային երևույթները դիտարկվել են սոսկ հետևանքների վերացման տեսանկյունից: Մասնավորապես, նույնաբնույթ էին ՀՀ կառավարության 1998թ. մարտի 26-ի «Հայաստանի Հանրապետության Տավուշի, Վայոց ձորի և Շիրակի մարզերում սողանքային երևույթներից վնասված տարածքների, շենքերի և կառուցվածքների վերականգնման, բնակչության անվտանգության ապահովման առաջնահերթ միջոցառումների մասին» թիվ 203, 1998 մարտի 31-ի «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում սողանքների մասին ամփոփագրեր կազմելու և դրանց վերաբերյալ տվյալների բանկ ստեղծելու մասին» թիվ 211, 1998թ. նոյեմբերի 19-ի «Հայաստանի Հանրապետության Գեղարքունիքի մարզի Մարտունի, Դպրաբակ, Այգուտ, Կալավան, Ձորավանք գյուղերի տարածքներում հակասողանքային միջոցառումներ իրականացնելու մասին» թիվ 730 և այլ որոշումները:

Հիշյալ որոշումներով, որպես կանոն, նախատեսվում էին 3-10 մլն դրամի չափով գումարի հատկացումներ, և միայն 2001թ. մայիսի 5-ի «Իջևան-Հրազդան երկաթգծի 69-րդ կիլոմետրի սողանքային տեղամասին հարող տարածքում առաջին փուլի առաջնահերթ ինժեներապաշտպան միջոցառումներ իրականացնելու մասին» թիվ 389 որոշմամբ նախատեսվեց 29 մլն դրամի չափով հատկացում:

Հիմնախնդրի համապարփակ կարգավորմանն առաջին անգամ, թերևս, անդրադարձ կատարվեց 2001թ. նոյեմբերի 7-ի «Հայաստանի Հանրապետության տարածքում հակասողանքային առաջնահերթ միջոցառումների ծրագիրը հաստատելու մասին» թիվ 1074 որոշմամբ, որով նախատեսվեց 1 մլրդ 924 մլն դրամ: Ինչպես արդեն նշեցինք վերևում, այդ գումարից փաստացի հատկացվել է միայն 243.8 մլն դրամ:

Սողանքային երևույթների կառավարման ոլորտում որոշ դեր ունեցավ Ճապոնիայի կառավարության հետ կնքված համապատասխան համաձայնագիրը, որի շրջանակներում իրականացված աշխատանքները, սակայն, ՀՀ կառավարության և մասնագետների կողմից գնահատվեցին ոչ արդյունավետ: Ընդ որում, այդ աշխատանքները համակարգված իրականացնելու նկատառումով ՀՀ կառավարությունը 2004թ. մարտի 18-ի «Հայաստանի Հանրապետությունում սողանքային աղետի կառավարման ուսումնասիրություն» ծրագրի շրջանակներում Ճապոնիայի կառավարության միջազգային համագործակցության գործակալության և Հայաստանի Հանրապետության քաղաքաշինության նախարարության միջև ստորագրված համաձայնագրով նախատեսված միջոցառումները նախապատրաստելու և իրականացնելու մասին» թիվ 348 որոշմամբ փորձեց կանոնակարգել հիշյալ միջոցառումները: 

Հետագայում հիշյալ ոլորտում վերջապես համակարգված քաղաքականություն իրականացնելու նկատառումով ՀՀ կառավարությունն իր 2007 թ. հունվարի 11-ի թիվ 1 որոշմամբ հավանության արժանացրեց «Հայաստանի Հանրապետության սողանքային աղետի կառավարման հայեցակարգը», որն էլ, ինչպես արդեն նկատեցինք, դարձավ այդ ոլորտում պետական կառավարման ավարտի սկիզբը:

Սողանքային երևույթները, ցավոք, ոչ միայն դադարեցին գործադիր իշխանության գործունեության, այլև օրենսդրական կարգավորման թիրախ լինելուց: Եթե առաջին դեպքում իրավիճակը կարող է այս կամ այն չափով բացատրվել ֆինանսական սուղ միջոցներով, ապա այդ պատճառաբանությունները տեղին չեն արդեն օրենսդրական կարգավորման ոլորտում անհրաժեշտ բարելավումներ կատարելու տեսանկյունից: Ընդ որում, նկատենք, որ իրավական բարեփոխումների հարցին անդրադարձ է եղել նաև Հայեցակարգում: Այսպես, հիշյալ փաստաթղթի 5-րդ՝ «Կառավարման համակարգը» հատվածում որպես պետության ռազմավարության հիմնական խնդիրներից է ճանաչվել «սողանքային աղետի կառավարման գործունեության օրենսդրության կատարելագործումը», իսկ արդեն 9-րդ՝ «Օրենսդրության կատարելագործումը» հատվածն ամբողջովին նվիրված է 2008-2010թթ. «գործող օրենքներում և այլ իրավական ակտերում համապատասխան փոփոխությունների և լրացումների իրականացմանն ու նորմատիվատեխնիկական փաստաթղթերի ընդունմանը»: Մասնավորապես, Հայեցակարգով օրենսդրական բարելավման խնդիրներ են դիտարկվել հետևյալ հարցադրումները.

ա) նշված ոլորտում պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների իրավասության հստակեցումը,

բ) սողանքի տարածքում բնակիչների իրավունքներն ու պարտականությունները,

գ) սողանքային երևույթների կառավարման ընթացակարգերի հստակեցումը,

դ) սողանքային տարածքների իրավական վիճակը և բնակչության փոխհատուցումների և արտոնությունների համակարգի ներդրումը:

Ինչպես երևում է, հիշյալ ցանկի միջոցառումների գերակշիռ մասը որևէ առնչություն չունի ֆինանսական հատկացումների հետ, դրանք կարող էին իրավական կարգավորման առարկա դառնալ և որոշակիորեն նպաստել սողանքային երևույթների ներազդեցության մեղմացմանը, սակայն հիշյալ երևույթն ամբողջությամբ անտեսելը հանգեցրել է այնպիսի իրավիճակի, երբ իրավական կարգավորումների խնդիրը, թերևս, դիտարկվել է որպես հիմնախնդրի նկատմամբ հետաքրքրություն «արթնացնելու» անհարկի միջոց: 

Հավելենք, որ ներկայումս շրջանառության մեջ է դրված Հայեցակարգի նոր նախագիծ:

Սողանքային երևույթների կառավարման հարաբերությունների իրավական կարգավորման ենթատեքստում էական նշանակություն ունի 1998թ. «Շրջակա միջավայրի հարցերի առնչությամբ տեղեկատվության մատչելիության, որոշումների ընդունման գործընթացին հասարակայնության մասնակցության և արդարադատության մատչելիության մասին» կոնվենցիան, որը Հայաստանի կողմից վավերացվել է 2001թ. մայիսի 14-ին:

 

Սողանքի հետևանքով պատճառված վնասի հատուցման հիմնախնդիրները, լուծման եղանակները

Թեպետ մոտ մեկ տասնամյակ (1996-2007թթ.) ՀՀ կառավարությունը որդեգրել էր բնակչությանը պատճառված վնասի գոնե մասնակի փոխհատուցման քաղաքականություն, այնուամենայնիվ, Հայեցակարգի ընդունումից հետո «լռելյայն» այն դիրքորոշումն ամրագրվեց, ըստ որի` վնասների հատուցման խնդիրը չի առնչվում վարչարարության հետ, այն չի պատճառվել պետության ոչ իրավաչափ գործունեության արդյունքում, ուստի հարկ է վերանայել վնասի փոխհատուցման ինստիտուտը և անցում կատարել քաղաքացիաիրավական եղանակներին, երբ նախապատվությունը տրվում է գույքի պարտադիր կամ կամավոր ապահովագրությանը և այլն:

Սկզբունքորեն, վերը նշված տեսակետը խոցելի չէր կարող լինել, եթե հընթացս լուծվեին անհրաժեշտ սոցիալական և իրավական խնդիրներ: Վերջին հաշվով, ինչպես արդեն նկատեցինք, ՀՀ կառավարությունը ևս համարժեք է գնահատել իրավիճակը և Հայեցակարգում ամրագրել առնվազն սողանքային տարածքների բնակչության ոչ միայն փոխհատուցման և արտոնությունների համակարգի ներդրման անհրաժեշտությունը: Այսինքն, եթե անգամ ՀՀ կառավարության իրավական դիրքորոշման համաձայն, փոխհատուցման նախկին կարգը չի բխել վարչարարության սկզբունքներից և վերանայման ենթակա է, ապա նույնը չի կարելի ասել արտոնությունների տրամադրման առնչությամբ: Նկատենք, որ արտոնությունների ինստիտուտը ևս միտված է Սահմանադրությամբ ամրագրված իրավահավասարության սկզբունքի (14.1. հոդված) երաշխավորմանը, քանի որ բնակլիմակայան կամ այլ օբյեկտիվ պատճառներով ի սկզբանե անիրավահավասար վիճակում գտնվող անձանց կարգավիճակը հավասարեցվում է նաև համարժեք արտոնություններ սահմանելու միջոցով:

Մի կարևոր հարցադրում ևս. Հայեցակարգից հետո ընկած ժամանակահատվածում ՀՀ կառավարության գործունեության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ, այնուամենայնիվ, բնական աղետների կամ այլ բնույթի օբյեկտիվ վնասի դեպքում դրսևորվել է վնասի մասնակի հատուցման քաղաքականություն, թեպետ այն հիմնականում ձևակերպվել է որպես «պետական աջակցություն»: Նշված իրավական ակտի օրինակ կարող է հանդիսանալ ՀՀ կառավարության 2010թ. հուլիսի 8-ի «Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզի Ջրաձորի համայնքի երկրաշարժի հետևանքով քանդված կամ քանդման ենթակա վթարային բնակելի տների բնակիչներին Հայաստանի Հանրապետության Շիրակի մարզի գյուղական բնակավայրերում պետական աջակցությամբ իրականացվող բնակարանային շինարարության ծրագրում ընդգրկելու մասին» թիվ 828-Ա որոշումը: Ընդհանրապես, երկրաշարժի հետևանքով քանդված բնակարանային ֆոնդի վերականգնման քաղաքականությունն ամբողջությամբ իրականացվում է «պետական աջակցության» ինստիտուտի սկզբունքներով:                        

Այսպիսով, վնասի հատուցման քաղաքականությունից ՀՀ կառավարությունն անցում է կատարել պետական աջակցության ինստիտուտին, ինչը որոշակիորեն ձերբազատում է ՀՀ կառավարությանը յուրաքանչյուր բնական աղետի հետևանքների վերացման համար համարժեք պարտավորությունից՝ վերջինիս համար առաջացնելով հայեցողական լիազորությունների լայն սահմաններ: Բացի այդ, պետական աջակցությունը բարոյահոգեբանական կտրվածքով ինքնին դիրտարկվում է իբրև ոչնչով չպարտավորված իրավասուբյեկտի կողմից սոսկ բարի կամքի դրսևորում:

Զուտ իրավական չափանիշներով վերլուծությունը ևս բերում է այն համոզման, որ կառավարությունը չէր կարող հանդես գալ բնական աղետների հետևանքով պատճառված վնասն ամբողջովին փոխհատուցելու համար պարտականություն կրողի կարգավիճակով, սակայն իրավաչափ չի կարող համարվել պետական աջակցության քաղաքականությունը, քանի դեռ չեն սահմանվել դրա հիմքերը, չափանիշները և սահմանները: Միաժամանակ, պնդել, թե վնասի հատուցման առնչությամբ պետությունն անվերապահորեն որևէ պարտավորություն չունի և կարող է միջամտել բացառապես պետական աջակցության սկզբունքի շրջանականերում, իրավաչափ չէ:

Պետությունը կարող է ազատվել այդպիսի պարտավորությունից միայն մի դեպքում, երբ ամբողջությամբ կատարում է Սահմանադրությամբ, միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով կառավարման տվյալ ոլորտում սահմանված բոլոր պարտականությունները: Բավարար է միայն անդրադառնալ Սահմանադրության 48-րդ հոդվածի 10-րդ կետով ամրագրված պարտականությանը. «իրականացնել ներկա ու ապագա սերունդների բնապահպանական անվտանգությունն ապահովող քաղաքականություն», և վերը նշված հարցի առնչությամբ կունենաք համարժեք պատասխան: Ընդ որում, եթե մարդու այլ իրավուքների ու ազատությունների պաշտպանության առնչությամբ Սահմանադրությունն օգտագործում է «նպաստում է» արտահայտությունը, ապա այս դեպքում նախապատվությունը տրվում է առավել կոնկրետ արտահայտությանը` «իրականացնում է»: Սահմանադրական այս դրույթի բովանդակությունը որոշակիացված է միջազգային պայմանագրերով և օրենքներով, որոնց վերն անդրադարձանք:

Այսպիսով, սողանքային աղետների պետական կառավարման քաղաքականությունը, այդ թվում՝ հիմնախնդիրների իրավական կարգավորումը, հեռու են իրավաչափ նպատակներից և լուրջ բարելավման կարիք ունեն: Մենք փորձեցինք պարզապես անդրադառնալ այդ բարդ խնդրի առավել սուր հարցադրումներին ու դրանց լուծման առավել նախընտրելի ուղիներին:

 

[1] Կառավարության դիրքորոշումն այդ առնչությամբ հակված է վնասի հատուցումը բացառապես քաղաքացիաիրավական ինստիտուտ դիտելու ու այդ հիմքով էլ վերջինս կառավարման բաղադրիչ չհամարելու տեսակետին, սակայն համալիր հետազոտությունը միանշանակ վկայում է, որ այդ ոլորտում առկա են վարչարարության բաղադրիչներ, որոնց կանդրադառնանք ստորև:

 

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am