Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Մշակույթ և արվեստ

Մշակույթ և արվեստ
Սեպտեմբեր 2012, N 5

ԱՆՀԵՏԱՑՈՒՄ

Շարունակություն. սկիզբը՝ նախորդ համարում

Անահիտ Թոփչյան

***

Առավոտյան ամուսինս զանգում է: Ինչպես երևում է, այս պատմությունը դիպել է նրա արժանապատվությանը.

- Եթե պատրաստ եք, կարող եք նույնիսկ հիմա գնալ: Մինչև կեսօր տեղում է լինելու: Մեքենան ձեզ սպասում է:

Պատուհանից տեսնում եմ սև «Համմերը»` ուղղակի մայթին կանգնած:

Երևանում հիմա բազմաթիվ հեռուստաընկերություններ են բացվել: Իմ ֆիլմը ցուցադրել է դրանցից մեկը, որ գտնվում է քաղաքի կենտրոնում: Տնօրենն ինձ ընդունում է շողարձակ ժպիտով: Նա չգիտի իմ այցելության նպատակը:

- Մեծ պատիվ եք արել մեզ: Ինչո՞վ կարող ենք օգտակար լինել:

- Չվնասելով:

Շողոքորթ ժպիտին հաջորդում է զգուշավոր զարմանքը.

- Չեմ հասկանում, տիկին, ինչի՞ն, վերջապես, ո՞ւմ չվնասելով: Ես ձեզ առաջին անգամ եմ տեսնում, ինչպե՞ս կարող եմ ձեզ վնասել:

- Իմ մասին չէ խոսքը, դուք ինձ չեք կարող վնասել, բարեբախտաբար...

- Հապա ո՞ւմ մասին է, - ընհատելով և արդեն առանց ժպիտի հարցնում է տնօրենը:

- Ձեր մասին է, ձեր ժողովրդի, ձեր պատմության, ձեր մշակույթի, վերջապես ձեր հրաշալի դերասանուհու մասին:

- Կներեք, տիկին, ես դարձյալ ոչինչ չհասկացա, խնդրում եմ պարզաբանեք:

- Սիրով: Երեկ ուշ երեկոյան դուք ցուցադրում էիք ձեր լավագույն դերասանուհիներից մեկիՙ Լենինգրադում նկարահանված ֆիլմը: Ես որոշեցի նայել, սակայն նրան չտեսա` երկու ընդհանուր պլաններից զատ, չնայած նրա անունը գրված էր տիտրերում` որպես գլխավոր դերակատար:

- Կներեք, դուք հայերեն գիտե՞ք:

- Ոչ:

- Հապա ինչո՞ւ էիք նայում, չէ որ այդ ֆիլմը կրկնօրինակված էր հայերեն:

- Ես այդ ֆիլմը արդեն նայել եմ մեկ անգամ, տարիներ առաջ, Ավստրիայում:

- Հա՞... հասել է մինչև այդտե՞ղ...

- Այո, այդ ֆիլմը երեսուն երկիր գնեց և ունեցավ մոտ երկու հարյուր միլիոն հանդիսատես: Հայ դերասանուհիներից ոչ մեկն այդպիսի հաջողության չի հասել:

- Իսկ կարո՞ղ եմ իմանալ, ինչո՞ւ եք հետաքրքրվում այդ դերասանուհիով... և այդ տվյալները որտեղի՞ց գիտեք, արդյոք ստո՞ւյգ են:

- Ստույգ են, իսկ հետաքրքրվում եմ, որովհետև նրա ճակատագիրն ինձ հուզեց, որոշել եմ գիրք գրել նրա մասին:

- Ասում են անհետացել է:

- Այդ պատճառով էլ որոշել եք նրա հետքերը ջնջե՞լ:

Վերջապես նրան հունից հանում եմ:

- Տիկին, դուք ծանր մեղադրանք եք ներկայացնում, ի վերջո, եղածը մի բան չէ:

- Դուք այդպե՞ս եք կարծում: Նախ, իրավական տեսանկյունից, սա հեղինակային իրավունքի կոպիտ խախտում է, և սրա համար օրենքով պատիժ է հասնում, իսկ բարոյական առումով, սա ապերախտություն է, մեղմ ասած... Դա նշանակում է մարդուն զրկել իր արդար վաստակից, մանավանդ որ ձեր պարագայում հանցանքն ավելի է ծանրանում, դուք զրկում եք նաև ամբողջ ժողովրդին` իր հոգևոր ունեցվածքից:

...Եթե ես ներկայանայի իմ անունից, հավանաբար, չկարողանայի այսպես տրամաբանված, համոզիչ և հարձակողական խոսել: Այսինքն` չէի էլ ներկայանա, լավ իմանալով, որ ոչ միայն արդարությունը չի վերականգնվի, այլև ավելին` կվիրավորեն, կստորացնեն: Ենթատեքստը հետևյալն է. «Լավ ենք արել, դե գնա տրաքի, սրանից հետո էլ վեր-վեր չթռնես»: Բառեր, որ շատ հաճախ ընթերցվում են ոչ միայն արարքի ենթատեքստում, այլև արտասանվում ամենայն լկտիությամբ: Խուժանի տրամաբանություն, որը չի կարող հանդուրժել վսեմը, գեղեցիկը: Դեռ ոչինչ, որ խուժանը հատակում է, սոսկալի է, երբ նա «բարձրանում է» և հնարավորություն ստանում իրենից լավի ճակատագիրը տնորինել: Ամենայն հավանականությամբ սա այդ դեպքն է:

- Տիկին ես հասկանում եմ, տհաճ բան է տեղի ունեցել, բայց պետք չէ դարձնել համազգային աղետ:

- Հարգելի պարոն, նախ այս փաստը պերճախոս վկայությունն է այն բանի, թե մարդն այստեղ ընդհանրապես որքանով է պաշտպանված իր անկապտելի իրավունքների մեջ, ինչ վերաբերում է աղետին, ապա ասեմ ձեզ, եթե, օրինակ` Ֆրանսիայի որևէ հեռուստատեսություն Ժերար Ֆիլիպի ֆիլմը ցուցադրեր և նրա տեսարանները ջնջեր, դա կդիտվեր հենց որպես համազգային աղետ:

- Բայց նա Ժերար Ֆիլիպ չէ:

- Կներեք, պարոն, ազգային արժանապատվության ձեր պատկերացումները, պարզ ասած, ինձ զարմացնում են, և համոզված եմ, որ եթե Ժերար Ֆիլիպը մի հրաշքով այստեղ ծնվեր, ապա անպայման կգտնվեր մեկը, որն ըստ իր պատկերացումների «կխմբագրեր» նրա ֆիլմերը, եթե, իհարկե, թույլ տային, որ նկարահանվի:

Բայց նա այլևս ինձ չի լսում: Ներքին հեռախոսով կանչում է ինչ-որ մեկին.

- Վալոդին ասա, թող գա մոտս:

Հետո դառնում է ինձ.

- Հիմա ամեն ինչ կպարզենք:

Ներս է մտնում քառասնամյա մի տղամարդ` ծրագրերի պատասխանատուն:

- Արա, էրեկվա էտ ֆիլմը խի՞ եք կրճատե:

- Հա՜, դրա համար կանչեցի՞ք, էսօր արդեն հինգ հոգի զանգել ա էդ հարցով:

- Ովքե՞ր էին, ի՞նչ էին ասում, լուրջ մարդ կա՞ր մեջները:

- Չէ հա՛, սովորական քաղաքացիներ, բողոքում էին, թե խի ենք իրանց կուռքի տեսարանները հանել:

- Ի՞նչ ասիք:

- Դե, ասինք, Մոսկվայից ըտենց կրճատված ենք ստացե:

- Մեռնե՜մ քու խելքին, Մոսկվան Հայաստան ա ուղարկում ռուսական ֆիլմը ու հատկապես հայ դերասանուհու տեսարաններն ա հանում... Էղա՞վ, քեզ որ ըտենց բան ասեին` կհավատայի՞ր:

- Բա ի՞նչ ասեի, որ Սերգեյի կնիկը դրան տանել չի կարող ու ամեն անգամ էդ դերասանուհու ֆիլմերը ցուցադրելիս մի պատմություն ա սարքում:

- Խի՞, ի՞նչ գործ ունի դրա հետ, տասը տարի ա արդեն գնացել ա...

- Ժամանակին մի թատրոնում են աշխատե, ասում ա, որ էտ «մանեկենշչիցան» չըլներ, ինքը հիմա Հայաստանի համար առաջին դերասանուհին էր...

Վալոդը շեղակի նայում է դռանը և փռթկացնում.

- Պատկերացնո՞ւմ ես, Սերգեյի կնիկը համար առաջին դերասանուհի...

- Պարզ ա, լավ, հասկացանք: Հիմա լսիր, թե ինչ ես անելու: Էս կնիկը հլա էրկու շաբաթ ըստեղ ա, տասը օր հետո, նույն ժամին կդնես ծրագրի մեջ և ցուցադրումից առաջ նախապես ներողություն կխնդրեք, որ նախորդ անգամ, չնախատեսված տեխնիկական պատճառներով որոշ տեսարաններ դուրս են մնացել, հասկացա՞ր:

- Հասկանալը` հասկացա, բա Սերգեյի կնկան ի՞նչ ասեմ:

- Արա, քու շեֆը Սերգեյի կնիկն ա՞, թե ես:

- Իհարկե, դուք:

- Դե, ուրեմն, գնա ու արա` ոնց որ ասի: Հա՛, մի բան էլ հարցնեմ, դու կիմանաս... Էդ դերասանուհին էն ծակ փիլիսոփայի կնիկն ա՞:

- Հա, բայց ասում են տասը տարուց ավել ա` իրար էրես չեն տեսել: Հըմի էլ վաբշե սկել ա, կորած ա, տեղը չեն գտնում:

- Ասում են մարդն ա քշե Եվրոպա, ճիշտ ա՞:

- Հա, ոնց որ թե, բայց ես որ դրա կնիկը ըլնեի` առանց քշելու էլ կփախնեի ըտենց բառադի մարդուց:

«Շեֆը», վերջապես, դիմում է ինձ.

- Կներեք, որ հայերեն էինք խոսում, բաներ կային պարզելու: Ուրեմն, այսպես. տասը օր հետո, նույն ֆիլմը, նույն ժամին ամբողջությամբ, առանց որևէ կրճատումի կցուցադրվի, իսկ հեռուստադիտողից ներողություն կխնդրենք նախորդ ցուցադրման կրճատումների համար: Գոհ ե՞ք:

- Ես ձեզ ուրիշ կերպ կպատասխանեմ. երբ այստեղ ասացի, որ մտադիր եմ գիրք գրել անհետացած դերասանուհու մասին, ինձ անմիջապես հարցրին. իմ ցանկությունը կապ ունի՞ հանրապետությունում տիրող քաղաքական իրադրության հետ, ես ասացի` ոչ: Հիմա տեսնում եմ, որ սխալվել եմ. նրա անհետացումն, այնուամենայնիվ, քաղաքական բնույթ ունի:

- Նորից չափազանցությունների գիրկն եք ընկնում, տիկին:

- Ոչ մի չափազանցություն չկա: Մարդու իրավունքներն այսօր քաղաքական ամենակարևոր խնդիրն են: Այն, ինչ կատարվել է այստեղ, մարդկային իրավունքների խայտառակ ոտնահարում է, պարզապես, դուք և ես տարբեր կերպ ենք նայում այդ իրողությանը. դուք կարծում եք, որ եղածը մի բան չէ, իսկ ես համոզված եմ, որ հանցանք է գործվել, և ո՛չ սովորական... Ահա, մեր միջև եղած տարբերությունը, պարոն տնօրեն:

 

***

Բավական չէ, որ արկածախնդիր նախաձեռնությամբ եկա իմ քաղաքը, դեռ մի նոր արկածի մեջ եմ մտնում: Իրավունք ունե՞մ արդյոք, օտար կնոջ անունով, առանց նրա գիտության ինքս իմ մասին փաստեր հավաքել: Իհարկե, ոչ: Այնուհանդերձ, այս երկրորդն առաջինի հետ համեմատած ընդամենը մանկական խաղ է: Սա է իմ միակ արդարացումը: Այն ծնվել է բնական մի պահանջից և ուրիշ բնույթ ունի: Ի վերջո, ինչո՞ւ ոչ: Նա լրագրող է, հոգեբան, կարող էր նաև նման փաստով հետաքրքրվել: Արտառոց ոչինչ չկա դրանում: Հետագայում Դոմինիկը կարող է մերժել, կարող է և ընդունել այս գաղափարը: Գիրքը տպվելու դեպքում նրա անունն է կրելու: Իսկ ես, ես պարզապես նրա օգնականն եմ, ստվերը... որն ընդամենը պիտի նյութեր հավաքի:

Փաստորեն, ինչ-որ մեկն, ուրիշի անունով և կերպարանքով, եկել և իր հետքերն է փնտրում... Ուզում է կտոր-կտոր վերականգնել իր պատկերը, այնպես, ինչպես թողել էր այստեղ տարիներ առաջ, և որոշ բաներ այլևս չի գտնում:

Այդպես է. տունը, որի մեջ չեն ապրում, սկսում է քանդվել: Բայց եթե մի հրաշքով կարողանա ամբողջացնել նախկին պատկերը, կարո՞ղ է արդյոք միացնել իր նոր կերպարին... Հավանաբար, ոչ, քանզի, փաստորեն, վերջակետ դրեց իր երկու կյանքին էլ` այստեղի և այնտեղի... Իսկ թե ինչ կյանք է ունենալու իր Նոր Կերպարը, առայժմ ոչինչ չէր կարող ասել...

 

***

Ճապոնացի ձկնորս Ուրաշիման երեք տարի ապրեց ծովի խորքում, հետո, երբ վերադարձավ, պարզվեց, որ երեք հարյուր տարի է ապրել իր հողից հեռու, և այլևս ոչ ոք չի ճանաչում նրան, նրա նախկին ներկայության բոլոր հետքերը ջնջվել են և որ, ըստ էության, ինքն այլևս գոյություն չունի...

Չափազանց դաժան է այս հեքիաթի խորհուրդը. մեկ տարվա բացակայությունը հայրենիքում հարյուրապատկվում է, և սոսկալի է վերադարձից հետո սեփական «մահը» տեսնել... մոռացումով արտահայտված: Հավանաբար, մահերից վատագույնն է դա... Դու կաս, բայց տեսնում ես, որ այլևս չկաս...

Սակայն իմ պարագան ուրիշ է. ինձ չեն մոռացել, ո՛չ, ինձ հիշում են, սիրում, կարոտում… Չէ որ կան իմ ֆիլմերը, ներկայացումները, գրքերը… Դրանք ես եմ, դրանք իմ շարունակությունն են, իմ հետքերը… որոնք ուզում են ջնջել…Դա վրեժխնդրություն է, նախանձների և չարակամների վրեժխնդրությունը...

 

***

1996 թ., աշուն:

Անսպասելի զանգ Երևանից: Եղբայրս էր. «Մաման լավ չէ, եթե կարող ես... Եթե դժվար չէ, արի»: Հաջորդ օրն օդանավում էի: Երևան հասա կեսգիշերն անց: Եղբայրս եկել էր դիմավորելու` իր խարխուլ մեքենայով: Կանգնել էր անորոշության մեջ և չգիտեր ուր տաներ հարազատ քրոջը. «Ամուսինդ չգիտի, որ քեզ կանչել եմ: Ժամանակ չունեցա հայտնելու...»: «Մաման ո՞նց է, ի՞նչ է պատահել», - ընդհատեցի նրան: «Լավ չէ, երկու օր առաջ միանգամից վատացավ, գլխապտույտներ ուներ, չէր կարողանում ոտքի վրա մնալ... Գիտակցությունը կորցրեց, ընկավ... Բժիշկներն անհանգիստ էին, դե, ես էլ որոշեցի քեզ զանգել...»: «Ճիշտ ես արել: Ինչ վերաբերում է ամուսնուս... ես հիմա չեմ ուզում գնալ այնտեղ, մամային էլ այս ժամին պետք չէ անհանգստացնել... Կարո՞ղ եմ մինչև լուսաբաց ձեր տանը մնալ: Մի անկյուն տվեք խոհանոցում, ինձ ավել բան պետք չէ»: Եղբայրս իր կնոջ և երկու երեխայի հետ ապրում էր երկու սենյականոց համեստ մի բնակարանում, Նորքի հեռավոր զանգվածներից մեկում:

Չորս հոգով տեղավորվեցին մի սենյակի մեջ, որպեսզի ինձ մենակ թողնեն: Գիշերվա մնացած մի քանի ժամը փաստորեն անքուն անցկացրի: Առավոտ շուտ եղբորս խնդրեցի, որ նախևառաջ բուժող բժշկի մոտ տանի: «Մի անհանգստացեք, - ասաց նա: - Ճգնաժամն անցել է, այժմ նրան հանգիստ է պետք, և դուք ճիշտ ժամանակին եք եկել, ձեր ներկայությունը շատ օգտակար կլինի նրա համար»: «Իսկ պատճառն ի՞նչ էր»: «Տիկին, մեր երկիրն այսօր լցված է պատճառներով, մարդիկ հիմա հիվանդանում են շատ հաճախ, առանց հասկանալու, թե ինչու... Իսկ ձեր մայրիկն, ի՞նչ ասեմ, տարիքոտ կին է, ճնշումն էր ընկել, գիտակցությունը կորցրեց, հիմա լավ է...»:

Տոմսը վերցրել էի մեկ ուղղությամբ, որպեսզի մնամ այնքան, որքան պետք է: Մեկ շաբաթ հետո մորս վիճակը կարգավորվեց, և արդեն կարող էի հանգիստ սրտով հետ գնալ: Սակայն չուզեցի նրանից այդքան շուտ հեռանալ: Տարօրինակ բան կատարվեց. մորս վիճակը լավացավ ոչ միայն իմ խնամքից, այլ գուցեև այն բանից, որ ինքն սկսեց ինձնով զբաղվել: Ասես ես էի խնամքի կարոտ: Նրա կողքին լինելու մշտական պահանջն ունեի:

Մոտ մեկ ամիս մնացի մորս հետ: Ժամերով փակվում էի սենյակում, բազմոցին կծկված ընտանեկան ալբոմները նայում` դեռևս անցյալ դարասկզբից մնացած շագանակագույն, խունացած լուսանկարներով, որ պատկերում էին օբյեկտիվի առաջ արձանացած կանանց ու տղամարդկանց, իմ նախնիներն էին, որ ասես կանչում, հորդորում էին թողնելու քաոս դարձած այս աշխարհը և տեղ գրավելու ալբոմի անդորրի մեջ:

Այդ ալբոմներն, իրենց լուսանկարներով, եդեմական ապահովության մի զգացումով էին համակում, որը վախենում էի կորցնել` ոչ միայն տնից, այլև այդ սենյակից դուրս գալով, անգամ այդ բազմոցից իջնելով:

Բայց գիտակցում էի, որ այդ պատրանքը չի կարող երկարաձգվել, մանավանդ որ առօրյան իր անվերջանալի պահանջներն էր ներկայացնում: Եվ որքան էլ փորձեի դրանք անտեսել, գոնե երկու-երեք օրը մեկ ստիպված էի դուրս գալ գնումներ անելու:

Գուցե այդ օրերին ծնվեց կերպարանափոխվելու, ծպտվելու, անհետ կորչելու, տարտամ զգացումը...

Մուգ ակնոց էի դնում` մեծ ապակիներով, ծածկվում լայնեզր գլխարկով, քայլում առանց որևէ մեկին նայելու, ձգտելով մնալ աննկատ... Դա արդեն առաջին քայլն էր ինքս ինձնից հրաժարվելու, ինքս ինձ չստանձնելու, անոնիմության մեջ մտնելու: Եվ գիտակցում էի նաև, որ դա ոչ թե ապրելու, այլ ընդամենը գոյությունը շարունակելու մի կերպ է:

Ինչ-որ բան էր կոտրվել իմ մեջ:

Մեկ ամիս հետո, գնալով Եվրոպա, այդ տրամադրությունները մոռացա: Այնտեղի կյանքն իր ռիթմը թելադրեց: Սակայն պահպանվեց եդեմի հուշը, ասես երեսուն օրով վերադարձել էի մայրական որովայն` ապահով, անդորր...

 

***

…Ձեռքիս ընդարձակ տոպրակը լցվում էր ու լցվում: Թարգմանչուհիս զարմացած նկատեց. «Այդքան ինչո՞ւ եք առնում, մի երկու բան վերցրեք ձևի համար, բավական է...»: Կարծես ինքն է վճարողը: Չնայած, եթե արդար լինենք, անտեղյակ մարդուն կարող է զարմացնել այդ առատությունը: «Մենակ, ծեր կին է, նրա համար դժվար կլինի առևտուր անել»: Մեկ ուրիշ տոպրակի մեջ միրգ ու բանջարեղեն եմ լցնում, մանավանդ` մորս սիրած դեղձն ու սև խաղողը: Լավ է, մենակ չեմ, այլապես այդ պայուսակները հազիվ թե կարողանայի հանել վերև:

Մորս զգուշացրել էին: Սպասում էր: Նույնիսկ թեթև նախապատրաստություն էր տեսել: Բերնեբերան լցված պայուսակները տեսնելով, զարմացած նայեց «հյուրին», հետո դիմեց թարգմանչուհուն.

- Ի՞նչ նեղություն է, այսքանը ո՞ւմ համար եք բերել:

- Ինքն ուզեց, - արդարանալով պատասխանում է թարգմանչուհին:

Իսկ «ինքը» կանգնել նայում էր մորը և չեր կարողանում արցունքները զսպել, որ արդեն սկսել էին հոսել երեսն ի վար: Թարգմանչուհին զարմացած, փոխնիփոխ, նայում էր  մորս և ինձ: Լալիս եմ, որովհետև չեմ կարող ասել, որ ես եմ, քո աղջիկը, ահա եկել եմ:  Մայրս էլ զարմացած է, բայց զսպում է իրեն, և հետաքրքրված նայում ինձ: Ես մոտենում, գրկում եմ նրան` ջերմությամբ, ամուր, գորովով, նրա ծանոթ բույրը շնչում:

- Կներեք, - ասում եմ նրան: - Ես շատ հուզվեցի: Այնքան նման եք իմ մորը:

Նա նրբանկատ է: Չի հարցնում` «իմ», այսինքն` Դոմինիկի մայրը ո՞ղջ է, թե՞ոչ: Պարզապես ասում է.

- Դուք էլ իմ աղջկան եք նման, ամեն անգամ ինձ տեսնելիս ճիշտ այդպես է գրկում:

- Հաշվեք, որ ես էլ ձեր աղջիկն եմ:

Այս անգամ նա է ինձ գրկում, այնպես, ինչպես միշտ, ինչպես իր հարազատ աղջկան կգրկեր:

- Անկեղծ ասած, տիկին, ձեր աղջկա մասին որոշել եմ գիրք գրել: Ահա թե ինչու եմ ուզում նրան նմանվել ամեն ինչով:

Նորից է գրկում ինձ և հրավիրում ներս: Ես մտնում եմ իմ և իմ հերոսուհու մանկության տունը, վերադառնում իմ արմատներին:

Ոչինչ չի փոխվել այս տանը: Ամեն ինչ իր տեղում է. կահույքը, պատից կախված նկարները, ծանր վարագույրները, բնակարանին բնորոշ բույրը, որն աշխարհում ուրիշ ոչ մի տեղ չես կարող զգալ: Միայն մարդիկ են պակասել. հայրը` ընդմիշտ, եղբայրը, որ ուրիշ տեղ է ապրում, ինքը, որ հայտնի չէ հիմա որտեղ է, ով է...

Այս տունը... Ազնվագույն, անշահախնդիր մտավորականների բնակարան... Մայրը համալսարանի սիրված ու հարգված դասախոսներից էր: Երբ անցյալ դարի յոթանասնականների կեսերից կաշառակերությունը վերջնականորեն ու հիմնավորապես հաստատվեց Հայաստանի բոլոր բուհերում, նա վրդովված նամակ գրեց բարձրաստիճան պաշտոնյաներից մեկին` պահանջելով կտրուկ միջոցներ ձեռնարկել այդ «հրեշավոր երևույթի» դեմ... Մինչդեռ, նրա մտքով անգամ չէր կարող անցնել, որ այդ անձնավորությունը հենց «ձկան հոտած գլուխն» էր:

- Ի՞նչ ասեմ, սիրելիս, այնքա՜ն բան կա ասելու աղջկաս մասին, որ օրերով պատմեմ չի վերջանա:

Սեղանին դարչինով թեյն է, քիչ առաջ խանութից գնված զանազան խմորեղենն ու քաղցրավենիքը և իր մոր նշանավոր «էկլերը», որի նմանը Եվրոպայի ոչ մի խանութում չտեսավ:

- Ինձ ամեն ինչն է հետաքրքրում, ես նորից կգամ ու ժամերով կլսեմ ձեզ: Բայց նախևառաջ կուզեի հարցնել. ինչպե՞ս կմեկնաբանեիք նրա անհետացումը:

Մորս դեմքին հայտնվում է ինձ լավ ծանոթ վճռական արտահայտությունը.

- Նա չի անհետացել: Նրան քշել են:

- Ո՞վ, - անմիջապես հարցնում եմ ես:

- Եթե մի հոգի լիներ, խնդիրը հեշտ կլուծվեր: Դուք հարցրեք` ովքե՞ր...

- Ովքե՞ր:

- Չար, անհոգի, նախանձ մարդիկ:

- Չար ու նախանձ մարդիկ բոլոր ժամանակներում և բոլոր երկրներում եղել են, կան ու կլինեն, բայց ինչպե՞ս պատահեց, որ կարողացան այդպիսի դերասանուհուն երկրից քշել, ինչպես դուք եք ասում:

- Որովհետև ամեն ինչ նրանց ձեռքն անցավ. իշխանությունը, երկիրը, ժողովուրդը, ամբողջ հարստությունը... Հետինները դարձան առաջիններ, ոչնչություններ, որոնք իրենցից լավին չեն հանդուրժում, իսկ պետությունը թքած է ունեցել...

- Իսկ պետություն ասածն ովքեր են, նույն մարդիկ չե՞ն:

- Իհարկե, նույն միջակություններն են` արվեստի հետ կապ չունեցող մարդիկ այսօր որոշում են ազգային մշակույթի ճակատագիրը, իսկ ի՞նչ կարող են անել այդ լիլիպուտները` վնասելուց բացի...

Մայրս իր տարերքի մեջ է: Ես գիտեմ, որ նա լավ հռետոր է, համալսարանում էլ ժողովների ժամանակ, ասում էին, թե կրակոտ ելույթներ էր ունենում: Բայց առաջին անգամ էի տեսնում, որ նա ինձ այսպես պաշտպանի: Նրա բերանից գովասանք հազվադեպ էի լսում: Անգամ իմ ամենալավ դերակատարումներից հետո շատ-շատ ասում էր. «Լավ է, ապրես»: Բայց այսօր պարզապես կրակ էր կտրել.

- Ես այս բաները նրան չեմ ասել և երբեք չեմ ասի: Ընդհակառակը, երբ մեկ ամսով վերադարձավ ու նորից պիտի գնար, ասացի մի գնա, մնա ու աշխատիր, եթե նույնիսկ մեկ ազնիվ մարդ է մնացել` մնա, և երկուսով գործ արեք, պայքարեք: Ասաց. «Ազնիվ մարդիկ դեռ մնացել են, բայց նրանց ձեռքին ոչ մի հնարավորություն չկա... Ես պատրաստ եմ պայքարել, բայց իմ արվեստով... իմ արվեստը հիմա ինձնից խլել են... Ես չեմ կարող այստեղ անկոչ հյուր լինել, այն էլ նրանց խղճուկ սեղաններին...»: Նա շատ հպարտ էր, երբեք, ոչ մի հարցով չէր գնա խնդրի, մանավանդ իր արվեստի համար... Ասում էր. «Իմ տեղը լավ գիտեն, եթե պետք եղա, ինձ կգտնեն»:

- Բայց նա բողոքելու պատճառ չպիտի ունենար, չէ որ բազմաթիվ դերեր է խաղացել:

- Այո, ժամանակին հրավիրում էին ամեն կողմից, դերեր էր, որ առաջարկում էին, ամեն ինչ չէր ընդունում, պատահում էր, որ մերժում էր... Նա շատ խստապահանջ էր, այդ պատճառով էլ ներկայացումները նրա մասնակցությամբ միշտ հաջող էին լինում, ահա թե ինչու նա փնտրված էր...

Այսօր Հայաստանում բոլորն ունկնդրի են կարոտ: Արդեն ասվել է ամեն ինչ, այլևս ոչ մեկին, ոչնչով չես զարմացնի, այնուամենայնիվ մարդիկ խոսելու պահանջ ունեն, բերանը բացվելուն պես խոսքն սկսում է հոսել, և եթե չընդհատես, վերածվում է երկարատև մենախոսության, մանավանդ եթե առջևդ համբերատար ունկնդիր կա: Կանգնած են երկու հոգի, և յուրաքանչյուրն իր մենախոսությունն է արտասանում… Աբսուրդի թատրոն: Բայց, կատակը մի կողմ. թատրոնն, այնուամենայնիվ, մնում է միակ տեղը, ուր մարդիկ լսում են իրար… Թեկուզ այն պատճառով, որ ռեպլիկդ չփախցնես…

- Արվեստում մարդ որքան ուժեղ, այնքան ավելի խոցվող է լինում: Ես նկատի ունեմ տաղանդի ուժը:

- Դուք ձեր աղջկան համարո՞ւմ եք տաղանդավոր:

Մայրս շեշտակի նայում է ինձ, ասես պատրաստվում է մի շատ կարևոր բան ասել.

- Նա իմ աղջիկն է այստեղ, այս տանը, իսկ բեմում, էկրանին, նա ժողովրդինն է, և ժողովուրդն է նրան տաղանդավոր համարում... Հիացական հոդվածներ կան գրված նրա մասին, բազմաթիվ, տարբեր լեզուներով, նրան նույնիսկ շատերը համարում էին «մեծ դերասանուհի»... Ի դեպ, ես նրան երբեք այդ բառը չեմ ասել` տաղանդավոր:

Լկտիության հանդիպելիս ես պապանձվել եմ, շփոթվել, հետո, ավելի ուշ վերլուծելով իրադրությունը, հասկացել, թե ինչպես պիտի պատասխանեի: Երանի մորս համոզվածությունն ունենայի:

- Վերջին անգամ, երբ մեկ ամսով մոտս էր, մի օր տուն եկավ` արցունքն աչքերին, ահավոր խոցված: Ոչ մի կերպ չուզեց ասել, թե ինչու: Հետո իմացա, որ խանութում մի լպիրշ կին ասել էր. «Հը՛, վերջը լայեղ արեցիր հետ եկա՞ր, չլինի աղդ ա պակաս կամ մաղը»:

- Բայց ասում են` ժողովուրդը նրան շատ է սիրում:

- Այո, այդպես է, բայց այդ կինը ժողովուրդ չէր, այլ ամբոխ, խուժան...

- Այնուամենայնիվ, կարող է և դա լինել:

- Գիտեք ինչ, մարդ արարածը, մանավանդ եթե կին է և արվեստի աշխարհից, շատ զգայուն է. բավական է մի թունավոր արտահայտություն, որպեսզի ամեն մի լավ բան մոռացվի և այդ մեկը հիշվի միայն: Չար խոսքը ծանր վերքի պես է, ճիշտ է, վաղ թե ուշ սպիանում է, բայց անջնջելի հետք է թողնում:

- Համաձայն եմ, արվեստագետը պետք է զգայուն լինի, արժանապատվություն ունենա, բայց նաև պիտի պաշտպանվել կարողանա նման հարձակումներից, հետապնդի իր նպատակները:

- Օ՜, նա պաշտպանել գիտեր իր սկզբունքները և հասնում էր իր նպատակին, բայց ի՛ր միջավայրում, ի՛ր աշխատանքի մեջ, իսկ հիմա ի՞նչը պաշտպանի, ինչպե՞ս... և ումի՞ց, այդ խուժանից, որ նաև արվեստի աշխարհ է թափանցել:

- Բայց ժամանակները փոխվել են, կարիք չկա հրավերի սպասելու: Մի՞թե չի կարող ինքը նախաձեռնել, դրամ ճարել, իր ուզած գործը բեմադրել:

Մայրս ցավով գլուխն է օրորում.

- Նախաձեռնեց, դրամ բերեց, իր երազած գործերն ընտրեց, երկու անգամ, լսո՞ւմ եք, և երկու անգամ էլ նրան խաբեցին, կողոպտեցին, բառացիորեն մահվան դուռը հասցրին... Մի հիշեցրեք... Իմիջիայլոց, ես դեմ էի, ասում էի գործ չունես, սատանայի հետ ղումար չեն խաղա: Չլսեց ինձ, մտավ իսկական գեհենը: Իսկ նրանք անգութ են, դրանք մարդակերներ են: Խաբեցին, ծուղակը գցեցին, որպեսզի ոչնչացնեն… Եվ ոչ միայն բարոյապես… Դրանք գայլեր ենՙ մարդու կերպարանքով… Նա, իհարկե, այդ դժոխքից ողջ դուրս եկավ, նույնիսկ հաղթական, շնորհիվ իր պրոֆեսիոնալիզմի և հզոր կամքի: Բայց թե դա ի՞նչ հաղթանակ է, երբ այդքան դառնություն կա մեջը: Դրանից հետո նա թատրոնի անունն անգամ չէր ուզում լսելՙ այնպես էր խոցված… Եվ նախարարության հոգը չէր անգամ, որ պետական թատրոնում, օրը ցերեկով, իրենց լավագույն դերասանուհուն պարզապես հոշոտում են… Եվ չգիտեսՙ ում բողոքես… Առաջ գոնե Մոսկվայից էին վախենում, իսկ հիմա տեր-տիրական չկա…

Մայրս, զայրացած, գնում սիգարետ է հանում դարակից և վառում: Նա ծխող չէ, բայց, երբեմն-երբեմն, նյարդերը հանգստացնելու համար դիմում է ծխախոտի օգնությանը:

- Այդ անհետացմանը ես չեմ հավատում: Ինչ-որ ցնցում է եղել, ինչ-որ տհաճ պատմություն այստեղի հետ կապված, որ բառացիորեն օդանավ նստելուց առաջ փոխել է մտադրությունը և առանձնանալու պահանջ զգացել: Գիտեք ինչ, երբ օդը հագեցած է, բավական է մի կայծ, որ պայթյուն լինի: Ասում են թռիչքից առաջ զանգել է ամուսնուն: Հավանաբար, դա էլ դարձել է այդ կայծը... Էգոիստ, անհոգի մարդ է նրա ամուսինը, հավանաբար մի անզգույշ խոսք է ասել, վիրավորել, ի՞նչ իմանամ...

- Իսկ որքա՞ն երկար կարող է տևել այդ մեկուսացումը, - հարցնում եմ ես:

- Ի՞նչ ասեմ… Նրա, այսպես ասած, անհետացումից մի երկու օր էր անցել, ինչ-որ պարոններ եկան «հոտոտելու»: Ասացի. «Ինչո՞ւ եք հարցնում»: Զարմացան. «Ինչպե՞ս թե, նշանավոր դեմք է, պիտի իմանա՞նք, թե ինչ է պատահել»: «Ոչինչ էլ չի պատահել», - ասացի: Իսկ նրանք, թե. «Հավանաբար ինչ-որ բան գիտեք, որ այդպես հանգիստ եք»: Ես չպատասխանեցի: Հետո կտրուկ հարցրի. «Ուզո՞ւմ եք, որ վերադառնա Հայաստան»: «Մենք հենց դրա համար ենք եկել, տիկին», - պատասխանեցին: «Շատ լավ, արեք ընդամենը մի բան, ասեք այդ մարդկանց, որ դուք պետք եք հայրենիքին, և հեռացածների առնվազն կեսը հետ կգա միանգամից...»:

- Դուք կարծո՞ւմ եք, - ընդհատում եմ մորս:

- Նրանք էլ նույն հարցը տվեցին, իսկ նրանցից մեկն ասաց. «Տիկին, դա սոցիալական աղետ կլինի, եթե կես միլիոն մարդ վերադառնա... Նրանք այնտեղից կերակրում են այստեղ մնացածներին, որ վերադառնան, ո՞վ պիտի կերակրի...»: Այս պատասխանից ես քար կտրեցի, հետո հասկացա, որ ճիշտ են, անշուշտ, յուրովի, իրենց հատուկ ցինիզմով, բայց ճիշտ են... Պետությունը պիտի մեզ պահեր, բայց չի պահում, մենք ենք մեզ պահում, մեր որդիները, մեր եղբայրներն ու քույրերը աշխատում են այնտեղ, որպեսզի մեզ պահեն այստեղ, իրենք էլ հանգիստ նայում են ու վրայից սերը քաշում... Իսկապես, եթե բոլորը հետ գան, ո՞վ պիտի կերակրի այստեղ մնացած երեք միլիոնին... Այդ ժամանակ ասացի. «Ուզո՞ւմ եք պարզել, թե աղջիկս որտեղ է, կոչ արեք նրան, ասեք, դու մեզ պետք ես, ձայն տուր, վերադարձիր»: Եվ նա ինձ պատասխանեց. «Այդպիսի բան չենք կարող անել, դա կնշանակի նրան գերադասել մյուսներից»: «Իհարկե, պիտի գերադասեք, - ասացի նրան: - Քիչ առաջ ինքներդ ասացիք, որ նշանավոր անձնավորություն է... Ոչ մի ազգ չի կարող զարգանալ, եթե իր լավագույններին գերադասել չգիտի...»:

Մայրս ուշքի է գալիս, ներողություն հայցող ժպիտով նայում ինձ, թարգմանչուհուս.

- Կներեք, շատ խոսեցի, - արդարանում է նա:

- Ի՜նչ եք ասում, ընդհակառակը, ես դեռ այնքա՜ն հարցեր ունեմ ձեզ տալու...

Բաց պատուհաններից երեկոյան զովը լցվել է սենյակ, և ես, որ թեթև եմ հագնված, սկսում եմ սրթսրթալ և ուսերս եմ շփում: Մայրս անմիջապես նկատում է, պահարանից բրդյա ժակետ է հանում, գցում ուսերիս և խնամքով ծածկում ինձ:

- Աղջկաս ժակետն է, թողեց այստեղ, ասացՙ հաջորդ անգամ, որ գամ հագնելու բան լինի:

Նրա ձեռքերի հպումից քիչ է մնում հալվեմ: Նա ինձ հետՙ որպես իր աղջիկ, ավելի խիստ կլիներ: Օրինակՙ կասեր. «Ի՞նչ ես այդպես նստել, վեր կաց մի տաք բան հագիր»: Կամ թե. «Մի հարցնող լինի, թե ինչո՞ւ ես այդպիսի թեթև շոր հագել, կարծես չգիտես, որ սեպտեմբերի վերջին երեկոները ցրտում են»:

Եվ չնայած մորս հոգատարությանը, ժակետի մեջ կծկված շարունակում եմ սրթսրթացնել: Ես, որ սովորաբար մրսկան եմ, չեմ նկատել, թե ցուրտն ինչպես է մտել մարմինս: Մայրս անհանգիստ է: Տեսնելով, որ ժակետը չօգնեց, ավելի զորավոր միջոցի է դիմում.

- Ես քեզ հիմա կբուժեմ, - ասում է նաՙ պահարանից հանում կոնյակը, մի բաժակ լցնում և դնում առջևս:

- Ա՛ռ, միանգամից խմիր, - առարկություն չընդունող ձայնով կարգադրում է նա և կրկնում. - Միանգամից խմիր, որ ցուրտը միջիցդ դուրս գա:

Ես ենթարկվում եմ և տեղնուտեղն զգում, թե հաճելի ջերմությունն ինչպես է տարածվում ոտքից մինչև գլուխ: Մարմինս ընդարմանում է, աչքերս փակվում են: Մորս խոսքերն են հասնում ականջիս. «Այս աղջիկը մեղք ա, հաստատ ինձ մոտ մրսեց... Հո չեմ թողնելու այս վիճակում մենակ տուն գնա: Աստված չանի հետը մի բան պատահի...»:

Մորս ձեռքերն ամենայն հոգատարությամբ գրկում բարձրացնում են ինձ աթոռից, զգուշորեն առաջնորդում հարևան սենյակ, որտեղ իմ մահճակալն էր, որտեղ քսան տարի ապրել եմ: Նա հանում է զգեստներս, կոշիկներս, մազերս արձակում («Ի՜նչ էլ սիրուն մազեր ունի...») և, իմ տաք խալաթը հագցնելով, պառկեցնում իմ նախկին մահճակալին և ծածկում իմ վերմակով: Կեսքուն-կեսարթուն հասցնում եմ միայն մորս ձեռքը բռնել ու համբուրել:

...Առավոտյան արթնանում եմ և զարմացած շուրջս նայում: Իմ զարմանքն անծանոթից չէ, այլ ավելի շատ ծանոթից: Տեղնուտեղը հիշում եմ անցած երեկոյի մանրամասները և սոսկումը համակում է ինձ. կարո՞ղ է գինով վիճակում ինչ-որ բաներ ասած լինեմ: Հյուրասրահից լսում եմ մորս ձայնը: Հեռախոսով է խոսում.

- ...Մի անհանգստացեք, առանձնապես լուրջ բան չկա, մի թեթև մրսել էր, հիմա ամեն ինչ լավ է... Այո, այո, գիշերը հանգիստ քնեց... Չէ, երևի պետք չէ արթնացնել, թող քնիՙ մրսածությունը դուրս գա միջից... Հետո ի՞նչ, որ ժամադրված է, բացատրեք, հետաձգեք, թող հանգիստ արթնանա, նախաճաշի, այդ ժամանակ ձեզ կզանգեմ, մեքենա կուղարկեք... Չէ՛, չէ՛, արդեն ասացիՙ բժիշկ պետք չէ, ոչ մի լուրջ բան չկա, ցտեսություն:

Մայրս դնում է լսափողը և ատամների արանքից ասում. «Անսիրտ, էգոիստ, մի անգամ մտահոգվեցի՞ր քո կնոջ համար... Գոնե մի անգամ…»: Հետո զգույշ մտնում է սենյակ, մոտենում ինձ և ձեռքը դնում ճակատիս: «Լավ է, տաքություն չունի», - շշնջում է և դուրս գալիս:

Իսկ ես շտապում եմ վերկենալ, քանի որ ոչ միայն տաքություն չունեմ, այլև լավ եմ զգում: Այսինքն, քիչ է ասել «լավ»: Զարմանալի թեթևություն է իջել վրաս, մի տեսակ ինքնավստահությունՙ որ անհաղթահարելի ոչինչ չկա: Անթեյի պես դիպա մայրական հողինՙ ուղղակի և փոխաբերական իմաստով, և լցվեցի ուժով ու լավատեսությամբ: Ուստի արագորեն լվացվելով, հագնվելով, շտապում եմ նախաճաշս կարճ կապել, քանզի այսօր մի կարևոր հանդիպում ունեմ: Ոչ, խոսքն ամուսնուս ակնարկած ժամադրության մասին չէ, որը վերցրել է իմ անունից: Այսօր որոշել եմ եղբորս այցելել, բայց յուրովի, առանց նախազգուշացնելու...

Սակայն մորս ձեռքից պրծնելն այդքան հեշտ չէ: Ոչ միայն, որ փառահեղ սեղան է գցել և, իր սովորույթի համաձայն, առավոտներն ստիպում է լավ սնվել (իսկ «լավը» նրա համար շատն է): Այլև զգում եմ, որ մտքում մի ուրիշ բան ունի: Եվ, իսկապես, սեղանի ծայրին տեսնում եմ ինձ քաջ ծանոթ մի տետր, մոտ հարյուր էջանոց, որը լցված է իմ գրառումներով...

- Երեկ ինձնից նյութեր ուզեցիք աղջկաս մասին: Ես ձեզ ավելի լավ բան կտամ, - ասում է մայրս և տետրակը մեկնում ինձ: - Մի քանի տարի առաջ անսպասելի եկավ և մոտ մեկ ամիս մնաց այստեղ: Կողքիցս չէր հեռանում, տնից հազվադեպ էր դուրս գալիս: Ամբողջ օրն իր սենյակում փակված ինչ-որ բան էր գրում այս տետրակի մեջ:

- Իսկ ինչե՞ր են... Կարդացե՞լ եք:

- Ես չեմ կարդացել, ինքն էր կարդում ինձՙ հատված առ հատված: Եթե պատրաստվում եք գիրք գրել նրա մասին, սա ձեզ շատ պետք կգա... Ուրիշ ոչ մեկին չէի տա, բայց ձեզ վստահում եմ:

- Ես այսօր իսկ քսերոքս կանեմ:

 

***

Կենտրոնում դրված է իմ դիմանկարըՙ մեծ, տպավորիչ, հաղթական: Իմ նախկին դեմքն է այնտեղ ներկայացված, իմ դերերից մեկը, որ փայլուն հաջողություն ունեցավ: Ես խաղում էի Մարիա Ստյուարտ, ողբերգական թագուհու դերը: Հիմա այդ նկարը վաճառվում է «Վերնիսաժում», սա չգիտեմ, թե որերորդ պատճենն է: Բնօրինակն էլ յուրատեսակ պատճեն էրՙ արված բեմական լուսանկարից, իմ բացակայությամբ: Սակայն հաջող է և, որքան գիտեմ, լավ վաճառվում է:

Այսօր շաբաթ է, «Վերնիսաժի» աշխույժ օրը: Ես կանգնած նայում եմ այդ և մյուս նկարներին, որոնց հեղինակը չկա, մի քանի րոպեով հեռացել է, բայց նկարիչ ընկերներն աչալուրջ հսկում են նրա «ապրանքը»: Ավելին, դրանցից մեկը մոտենում է ինձ և ահավոր անգլերենով առևտուր սկսում: Իմ դիմանկարի համար պահանջում է հինգ հարյուր դոլար:

- Սա ձեր գործն է՞, - հարցնում եմ:

- Այո, - առանց աչքը թարթելու պատասխանում է նա:

Ես պատրաստ եմ այդ գումարը վճարել, բայց համոզված չեմ, թե ամբողջությամբ կհասնի իսկական հեղինակին, այսինքնՙ եղբորս: Բարեբախտաբար, նա չի ուշանում:

- Արա, արի է, քեզ համար լավ կլիենտ եմ ճարե, էրկու հարուրով ես տալիս, ես հինգ հարուր ուզեցի, ոնց որ թե համաձայն ա, քսան տոկոսն իմն ա:

Եղբայրս ուշադիր զննում է ինձ, հետո ֆրանսերեն հարցնում.

- Հավանեցի՞ք այս նկարը:

Նա, ճիշտն ասած, նկարիչ չէ, այլ ճարտարապետ: Իսկ ֆրանսերեն սովորեց վաղուց, դեռևս ուսանողության տարիներին, որպեսզի Լը Կորբյուզիե կարդա բնագրով: Քիչ առաջվա հարցն եմ տալիս նրան.

- Այս գործը ձե՞րն է:

- Այո:

- Դուք ձեր ընկերոջ հետ միասի՞ն եք արել:

Մի պահ զարմացած նայում է ինձ, հետո, գլխի ընկնելով, դառնում ընկերոջը.

- Արա, էլի համը հանեցի՞ր:

- Ձեր ընկերը հինգ հարյուր դոլար գնահատեց, ես պատրաստ եմ տալ այդ գումարը: Բայց կուզեի ձեր մյուս աշխատանքներն էլ տեսնել, հավանաբար արվեստանոցում ուրիշ գործեր ունեք:

- Առանձնապես բան չկա, հիմնականը սրանք են, - մի տեսակ նեղված, կարծես արդարանալով, պատասխանում է նա:

Եվ ես գիտեմ, թե ինչու է այդպես ասում, որովհետև նա արվեստանոց չունի, որովհետև նկարում է Նորքի հեռավոր զանգվածում գտնվող երկուսենյականոց բնակարանի նեղլիկ «շուշաբանդում», որովհետև այդպես էլ չսովորեց խաբել, օտարականների առջև լուրջ արվեստագետի հովեր առնել, իբր, գիտեք, տիկին, պարոն, ես ձեզ սիրով կհրավիրեի արվեստանոց, բայց, ցավոք, չեմ կարող, հիմա այնտեղ լուրջ վերանորոգում է, և այլն... Եվ ես ուրախ եմ, որ նա, չնայած բազմաթիվ փորձություններին ու դժվարություններին, մնացել է նույնըՙ ազնիվ, սկզբունքային և հպա՜րտ... Բայց ես գիտեմ, որ իր բժշկուհի կնոջ հետ հազիվ են ծայրը ծայրին հասցնում: Մի երկու անգամ դրամ ուղարկեցի, կտրականապես հրաժարվեց ընդունել. գումարն ստացավ, տվեց մորս և վերջնագրի պես պահանջեց այլևս չուղարկել:

Նորից եմ նայում նրա գործերը: Շատ չեն, ընդամենը քսանը: Իմ դիմանկարից զատ, ընտրում եմ ևս երեք կտավ. այսպիսովՙ չորս աշխատանք, երկուսը` Դոմինիկին, երկուսն ինձ: Ուրիշ կերպ չեմ կարող օգնել եղբորս, մանավանդ հիմա: Սակայն, կասկածներ չհարուցելու համար, առևտուր եմ անում.

- Քանի որ չորս հատ եմ վերցնում, կարո՞ղ եմ յուրաքանչյուրին չորս հարյուր վճարել:

Եղբայրս նորից է նեղվում.

- Հազար տվեք, թող վերջանա:

- Կներեք, չհասկացա:

- Ասացիՙ հազար, - կրկնում է նա և ավելի նեղվում:

Եղբորս պահվածքն ինձ պարզապես հուսահատեցնում է, բայց տեղնուտեղն իմ գլխում մի գաղափար է ծնվում.

- Շատ շնորհակալ եմ, դուք շատ սիրալիր եք, - ասում և անմիջապես վճարում եմ, որ հանկարծ ութ հարյուր չդարձնի: Ընկերների հարգալից հայացքների ներքո դրամը դնում է գրպանը, իսկ ես սկսում եմ իմ մյուս գաղափարի իրագործումը:

- Դուք պիտի որ լավ ճանաչեիք այս կնոջը, քանի որ նկարել եք նրան:

- Շատ լավ, կարող եմ ասել գրեթե իմ ծննդյան օրվանից, բայց, կներեք, ինչո՞ւ եք հարցնում:

- Սա նշանավոր դերասանուհի՞ն է:

- Այո, մեծ դերասանուհին:

Եղբորս առատաձեռնությունից քիչ է մնում արտասվեմ: Իմ ստեղծագործական կյանքի ամենալավ տարիներին ընդամենը կեսբերան մի երկու գովեստ ասաց. «Վատ չէր... Հաջող էր...»: Սպարտական այդ զսպվածությունը հատուկ էր մեր ընտանիքին: Մայրս շարունակ կրկնում էր. «Աշխատեք, որ դրսում ձեզ գովեն, տանը գովածը կորած է»: Եվ դա ճիշտ սկզբունք էր: Ուժեղների սկզբունքը:

- Իսկ ծննդյան օրից ասելով, ի՞նչը նկատի ունեիք, նա ձեզ հարևա՞ն էր, թե՞...

- Նա իմ քույրն էր:

- Չի՛ կարող պատահել: Ինձ Աստված բերեց այստեղ: Այսօր պիտի զանգեի ձեզ, որպեսզի ժամադրվենք:

- Հա՜, - անմիջապես կռահում է նա: - Դուք շվեյցարացի լրագրո՜ղն եք:

- Այո, երեկ ձեր տանն էի, ձեր մայրիկի մոտ:

- Իմացա... Կարծեմ ուզում եք գիրք գրել քրոջս մասին:

- Ճիշտ այդպես, ահա թե ինչու շատ կուզեի մի երկու ժամ խլել ձեզնից: Դուք, վստահ եմ, ահագին բան կունենաք նրա մասին պատմելու:

- Ես շատ բան կարող եմ պատմել, բայց, ինչպե՞ս ասեմ... Քանակը չի կարևոր, այլ էականը, այն, ինչ շատ-շատերը չտեսան ու չհասկացան:

- Ուզում եք ասել, որ երկու ժամը շա՞տ է... Հասկանում եմ, դուք հիմա զբաղված եք, ես կարող եմ ավելի ուշ գալ կամ, եթե կուզեք, վաղը, մյուս օրը հանդիպենք:

- Ոչ, ոչ, խնդիր չկա, կուզեք չորս ժամ, վեց ժամ զրուցենք, թեկուզ այսօր... Ես արդեն հավաքում եմ նկարներս...

Հետո, ժպտալով ավելացնում է.

- Ես արդեն իմ առևտուրն արեցի... Շնորհիվ ձեզ:

- Ուրեմն, ազատ եք: Կարո՞ղ ենք մի տեղ նստել և զրուցել: Ես ձեզ հրավիրում եմ ռեստորան:

Ասում եմ, չնայած գիտեմ, թե ինչ պատասխան եմ լսելու.

- Ես սովոր չեմ, որ կինը ինձ համար վճարի, մանավանդ երբ այդ կինը հյուր է: Ես ավելի հետաքրքիր առաջարկ ունեմ. գնանք մեր տունՙ խորոված ուտելու:

- Սիրով:

Եղբայրս հանում է ձեռքի հեռախոսը.

- Սաքո՞... Բարև, ես եմ, Արտոն ա... Երկու լավ բաժին խորոված պատրաստիր իրա ամեն ինչով, լավաշի մեջ փաթաթիր, սպասիր ինձ, մի կես ժամ հետո անցնելու եմ էդտեղովՙ կվերցնեմ:

Ես քարանում եմ. ինչո՞ւ երկու, չէ՞ որ տուն հրավիրեց, այնտեղ կինն է, երեխաները... Առնվազն հինգ-վեց բաժին պիտի պատվիրեր...

Գլխումս անմիջապես մի սոսկալի սցենար է գծագրվում. եղբայրս իրենց տուն տանելու պատրվակով, առաջնորդում է ընկերներից մեկի դատարկ արվեստանոցը և փորձում գայթակղել հարազատ քրոջը: Ես գիտեմ, որ նա ընդունակ չէ նման բանի, որ մինչև այսօր սիրում է իր կնոջը: Բայց դե, հայ տղամարդ է, տաքարյուն նկարագիր ունի, ինտիմ մթնոլորտում, աչքից հեռու, մի երկու բաժակ խմելուց հետո, շատ հնարավոր ցանկանա «օտար» կնոջ հետ սիրային արկած ունենալ... Ինչո՞ւ չէ, ո՞ր մի տղամարդն իրեն կզրկեր նման առիթից: Բայց արդեն ընդունել եմ հրավերը, ըստ որում, բացահայտ ուրախությամբ: Հիմա եթե մերժեմ, կասկածների տեղիք պիտի տամ:

Evrika! Գտա, թե ինչպես կանեմ:

Նկարները դասավորում ենք նրա հինավուրց «06»-ում, իսկ ես հարմար տեղավորվում եմ ետևի նստարանին: Տեսնենք, թե ուր է տանում. եթե իմ ենթադրությունը ճիշտ դուրս եկավ, ապա որևէ միջոց կգտնեմ հավանական ինցեստից խուսափելու:

Առայժմ, կարծես, ամեն ինչ նորմալ է: Նրա մեքենան անցնում է Աբովյանի արձանի կողքով, Վովա փղի կամրջի տակով, և անշեղորեն մոտենում Նորքի զանգվածի և Ավանի ճամփաբաժանին: Այստեղից թեքվում է աջ, և Գայի արձանն անցնելով, ուղղվում դեպի հեռավոր զանգվածները: Եվս մի տասը րոպե, և մեքենան կանգ է առնում նրա շենքի բակում: Ամոթի և մեղավորության զգացում եմ ապրում. ինչպե՜ս կարող էի իմ ազնվական եղբոր մասին այդպիսի բան մտածել... Այնուհանդերձ, ինչո՞ւ երկու բաժին...

- Ամուսնացա՞ծ եք, - շիտակորեն հարցնում եմ նրան:

- Այո, բայց կինս ու երեխաներս հիմա տանը չեն, այսօր առավոտյան գնացին քաղաքից դուրս, ծնողների մոտ:

Վստահ եմ, որ չի խաբում: Այնուամենայնիվ, տագնապս վերջնականորեն չի ցրվում: Մի բանում համոզված եմ. եղբայրս թույլ չի տա իրեն բռնությամբ տիրանալ...

 

***

...Ընդամենը մի քանի ամիս էր, ինչ Եվրոպայում էի: Լուր հասավ, որ եղբայրս, ընտանիքը թողած, գնացել է Ղարաբաղ կռվելու: Ժամանակ առ ժամանակ, տարբեր մարդկանցից լսում էի նրա խիզախության մասին, իսկ Փարիզում, հայկական հավաքույթներից մեկի ընթացքում, նորաստեղծ Արցախի հանրապետության ներկայացուցիչը սրտանց շնորհավորեց ինձ, ասելով. «Ձեր եղբայրը հերոս է, դուք պիտի հպարտանաք նրանով»:

Անշուշտ, հպարտ էի, բայց միաժամանակ մորս նամակն ստացա, որտեղ գրում էր, թե եղբորս ընտանիքն ահավոր դժվարություններ է քաշում: Մայրս ուղղակի չէր ասում, բայց ակնարկում էր, որ իրեն ուղարկվող օգնությանը մի բան էլ ավելացնեմ հարսի և թոռների համար... Հետո իմացա, որ վիրավորվել է, ժամանակին հասցրել են հիվանդանոց և հմուտ վիրաբույժը կարողացել է փրկել անդամահատումից: Եվ, չնայած դրան, համարվում էր հաշմանդամ և պետության կողմից համեստ թոշակ ստանում: Բայց նրա բերանից երբեք բողոք չէիր լսի. «Տալիս են, որքան կարող են», - արժանապատվությամբ ասում էր նա: Նրա մարտական ընկերներից ոմանք մեծ հարստության տեր էին դարձել: Բոլորը խորհուրդ էին տալիս, որ գնա նրանց մոտ, մի հանգիստ ու ապահով գործ խնդրի: Հրաժարվում էր, ասելով. «Ես իմ հացն իմ արվեստով կվաստակեմ»: Թողեց իր հիմնական գործըՙ ճարտարապետությունը, և լիովին տրվեց նկարչությանը: Գեղեցիկ բնանկարներ էր անում, որոնք լավ վաճառվում էին «Վերնիսաժում»: Իսկապես որ արդար էր նրա հացը, և հպարտ էր, որ ոչ մեկին պարտական չէ: Ավելին, կարողանում էր նույնիսկ ընկերներին, բարեկամներին օգնել: Համատարած ընչաքաղցության ու թալանի մեջ ասես ուզում էր ապացուցել, որ կարելի է ապրել արդար վաստակով և դեմ չգնալ սեփական սկզբունքներին...

 

***

- Դուք դատապարտո՞ւմ եք ձեր քրոջը, որ թողել է Հայաստանը:

Նա զարմացած նայում է ինձ.

- Ի՞նչ իրավունք ունեմ դատապարտելու, նա ազատ մարդ է, իր ճակատագրի տերը... Եվ հետո, դա ի՞նչ ծանր բառ է, ասես հանցագործի մասին է խոսքը:

- Բայց այսօր Հայաստանում կան մարդիկ, ովքեր պախարակում են մեկնողներին կամ, ինչպես իրենք են ասում, երկիրը լքողներին:

- Այո, կան այդպես մտածողներ, բարեբախտաբար շատ չեն, մի քանի դեմագոգ լրագրողներ... Ինչո՞ւ չէ, հանգիստ կարող են շպրտել նրանց ետևից և պատասխան չտալ... Բայց նրանցից ոչ մեկը չի խոսում պատճառների և մանավանդ մեղավորների մասին, ովքեր միտումնավոր գեհենի վերածեցին երկիրը և մարդկանց բառացիորեն քշեցին այստեղից...

- Իսկ դուք մտածե՞լ եք գնալու մասին, մանավանդ որ լեզուն գիտեք և այնտեղ գործ կգտնեք:

- Այսօր Հայաստանում գրեթե բոլորի մտքով անցել է այդ գաղափարը, կան նաև մարդիկ և նրանք քիչ չեն, որոնք, եթե հնարավորություն ունենային, տեղնուտեղը կմեկնեին: Ինչ վերաբերում է ինձ, այո, մտքովս անցել է, բայց լրջորեն երբեք չեմ մտածել այդ մասին:

- Ինչպե՞ս կբացատրեիք, դա կապվածությո՞ւն է հողին, հայրենասիրությո՞ւն, թե մեկ ուրիշ բան:

- Եկեք բարձրագոչ բառերից խուսափենք: Դավաճան չեն բոլոր նրանք, ովքեր մեկնել են, հայրենասեր չեն բոլոր նրանք, ովքեր մնացել են: Ամեն ինչ իրար է խառնվել: Տականքներ կան, կատարյալ հրեշներ, դեմագոգ սրիկաներ, որոնց փայտով անգամ չես քշի Հայաստանից, տզրուկի պես կպել են երկրից ու ծծում են ամբողջ հարստությունը, հետն էլ հայրենասիրական ճառեր ասում... Ամեն ինչ գլխիվայր շրջվել է: Պոռնիկը բարոյականության դասեր է տալիս, կաշառակերըՙ ելույթներ ունենում կոռուպցիայի դեմ, իսկ երկիրն ավերողը դառնում ազգային հերոս...

- Ինչպե՞ս եք կարողանում ապրել արժեքների այդ խառնաշփոթի մեջ: Ինչպե՞ս եք դիմանում այս անբարոյությանը, այս քաոսին:

Եղբայրս ժպտում է.

- Պետք է սովորել հրեշի կողքին ապրել:

- Միայն ապրե՞լ, չպայքարե՞լ...

Նա զարմացած նայում է ինձ և ցուցամատը տնկում, ասես մի կարևոր բան է ասելու.

- Ահա, դուք ճիշտ քրոջս նման խոսեցիք. նա չէր կարող անտարբեր անցնել անարդարության, խաբեության, կեղծիքի կողքով, պիտի անպայման իր կարծիքն ասեր... Այսինքնՙ դատապարտեր: Դուք պատկերացնո՞ւմ եք նման մարդու կյանքը...

- Նրա կյանքը պիտի որ դժոխքի վերածվեր:

- Լավ ասացիքՙ դժոխքի… Ընկերները թատրոնում արդեն ընտելացել էին նրա անհաշտ նկարագրին և շատ բաներ չտեսնելու էին դնում, բայց մի երկու անգամ նրանց հետ էլ լուրջ խնդիրներ ունեցավ...

 

***

...1980թ. գարնանն էր: Արդեն երեք ամիս էր, ինչ խորհրդային զորքերի «սահմանափակ կոնտինգենտը» մտել էր Աֆղանստան: Պաշտոնական մամուլը և Արևմուտքից հասնող «ձայները» մեկը մյուսին հակասող լուրեր էին հայտնում, իսկ մայրերն արդեն իրենց որդիներին էին ստանումՙ ցինկի մեջ ամփոփված:

Երկուշաբթին թատրոնում հանգստյան օր էր, բայց կեսօրից առաջ զանգեցին և հայտնեցին, որ ներկայացում կա: «Կենտկոմից են պահանջել, - բացատրեց խմբի վարիչը: - Մոսկվայից կարևոր մարդիկ են եկել...»:

Ներկայացումից հետո հավաքվեցինք «շեֆի» կաբինետում, որտեղ, ի պատիվ հյուրերի, սեղան էր բացված: Պարզվեց, որ հյուրերն իսկապես կարևոր են, հատկապես նրանցից մեկը. միջին տարիքի մի տղամարդ, քաղաքացիական հագուստով մի գեներալ-լեյտենանտ պաշտպանության նախարարությունից:

Մի երկու բաժակ խմելուց և խմբին շնորհավորելուց հետո, գեներալն անցավ բուն նյութին: Նա ասաց, որ խորհրդային բանակը մտել է Աֆղանստան կարևոր մի առաքելությամբ, և որ դրա կատարումը միայն զենքով չպիտի լինի, այլև խաղաղ միջոցներով, արվեստով, իսկ ավելի ճիշտՙ ֆիլմարվեստով:

Այնուհետև գեներալը հայտարարեց. «Ինձ հանձնարարված է հսկել այդ ֆիլմի ամբողջ ընթացքըՙ սցենարից մինչև էկրան դուրս գալը: Դուք լավ գիտեք, որ ֆիլմի հաջողության կարևոր պայմաններից մեկը դերասանական կազմի ճիշտ ընտրությունն է: Ահա թե ինչու ենք եկել Հայաստան. հայերն արտաքինով նման են աֆղաններին: Եվ չեմ ափսոսում, որ եկա այստեղ, ես հրաշալի դերասաններ տեսա... Ամենայն հավանականությամբ, ձեր միջից երկու հոգու կընտրենք ապագա ֆիլմի համար»:

Նա անուններ չտվեց, և հենց դա էլ բորբոքեց կրքերը: Բոլորը շտապում էին նրա հետ բաժակ զարկել, հաճոյանալ, քծնել և, մանավանդ, ամենաայլանդակը` փառաբանել Խորհրդային միության այդ միջամտումն օտար երկրում:

Մինչդեռ գեներալի հայացքն ուղղված էր իմ կողմը: Քծնողների օղակը ճեղքելով մոտեցավ ինձ և առանց դեսուդենի հարցրեց. «Դուք հիմա ազա՞տ եք»: «Եվ այո, ևՙ ոչ... Բայց ինչո՞ւ եք հարցնում»: «Կուզեի սցենարը տալ ձեզ: Հիմա մոտս չէ... Կարո՞ղ եք հետս գալ հյուրանոց»: «Դուք կարծում եք, որ այդ սցենարը ես անպայման պիտի կարդա՞մ»: «Ոչ միայն կարծում եմ, այլև համոզված եմ»: «Գիտեք ինչ, պրոպագանդիստական ֆիլմերն ինձ չեն հետաքրքրում»: «Ափսո՜ս, իսկ ես շատ կուզեի ձեզ տեսնել այդ ֆիլմում»: «Իսկ ես ինձ չեմ տեսնում...»: «Ինչո՞ւ, կարծում եք, որ պրոպագանդան և արվեստը չեն կարող համատեղվե՞լ»: «Հարցը դա չէ, այլ...»: «Ի՞նչն է հարցը, ասեք, անկեղծ եղեք»: «Իսկապե՞ս ուզում եք իմ անկեղծ պատասխանը լսել»: «Այո, ուզում եմ, ի վերջո երկուսով ենք, խոստանում եմ, որ մեր մեջ կմնա»: «Դա գաղտնիք չէ, որ մեր մեջ մնա, դա տեսակետ է, ավելի ճիշտ, բարոյական դիրքորոշում...»: «Պարզ է, հասկացա», - ասաց գեներալը, և դրանով մեր զրույցն ավարտվեց:

Եվ սակայն նա իր խոստումը դրժեց, և զրույցի բովանդակությունը մեր մեջ չմնաց:

Հաջորդ օրը թատրոնում ժողով էր: Ելույթ ունեցավ «շեֆը»: Խոսեց նախ միջազգային իմպերիալիզմի ագրեսիվ քաղաքականության մասին և փառաբանեց մեր երկրի խաղաղասիրական նախաձեռնությունները: Նա խոսում էր կրակոտ հռետորի պես, մեջբերումներ անելով առջևը դրված «Պրավդայից»: Ելույթի ավարտական մասն ամբողջովին նվիրված էր ինձ. «Այս օրերին, երբ մեր քաջարի զինվորներն Աֆղանստանում զոհվում են հանուն խաղաղության, մեր հասարակության մեջ գտնվում են անհատներ, որ ականջ դնելով արտասահմանից հնչող թշնամական ձայներին` միտումնավոր խեղաթյուրում են փաստերը, եթե չասենքՙ զրպարտություններ տարածում, և դրանցից մեկը, ի ամոթ մեզ, մեր կոլեկտիվի անդամն է»:

Այնուհետև ելույթ ունեցան «կոլեկտիվի» ուրիշ անդամներ, որոնք, ինքնաքննադատական կարգով, ընդունեցին, որ «բավարար չափով դաստիարակչական աշխատանք չի տարվել» այդ անհատների, այսինքնՙ ինձ հետ: Իսկ ժողովից հետո, այսպես ասած, ոչ պաշտոնական, նույնիսկ «ընկերական» շրջանակում, դերասաններից մեկն այսպես ասաց. «Արա, չէիր ուզում` մեր գործը չփչացնեիր, հազիվ առիթ էր ստեղծվել. վալյուտա կստանայինք, կեթայինք արտասահման, ձեռի հետ էլ կնկարվեինք...»: «Շեֆի» հետ էլ առանձին զրույց ունեցա. «Քեզ ի՞նչ կպատահեր, որ մի երկու ժամով գնայիր մոտը, քեզ համար էլ լավ կլիներ, մեզ համար էլ, գիտե՞ս ինչքա՜ն գործ կդզեինք... Լեզվիցդ ո՞վ էր քաշում` էդ ախմախ բաներն ասեցիր»:

Իսկապես, ո՞վ, ավելի ճիշտ, ի՞նչն էր քաշում իմ լեզվից...

 

***

- Քիչ առաջ հարցրեցիք, թե դատապարտո՞ւմ եմ նրան... Ես ավելի շուտ նրան մեղադրում եմ, որ ծնվեց, հասակ առավ, կրթվեց ու դաստիարակվեց այստեղ, այս հասարակության մեջ, բայց այդպես էլ չյուրացրեց այստեղի կյանքի օրենքները:

- Չհասկացա՞վ, թե՞ չուզեց:

- Անշուշտ, հասկացավ, շա՜տ լավ հասկացավ, և այդ պատճառով էլ չուզեց: Ճշմարտությունը վտանգավոր բան է, պետք է իմանասՙ ինչու, երբ և  ինչպես գործածել... Միայն արքայի ծաղրածուն, երեխան և հարբածը կարող են ասել այն, ինչ վախենում են ասել բոլորը...

- Իսկ նրա ճշմարտությունը մի՞շտ էր ճշմարիտ:

- Ճշմարիտ էր այնքանով, որ բոլորն այդ մասին խոսում էին թաքուն, շշուկով, իսկ բարձրաձայն ասում լրիվ ուրիշ բաներ: Եվ թվում էր, թե բոլորը պիտի սիրեն քրոջս, քանի որ ասում էր այն, ինչն իրենց սրտովն էր, բայց արի ու տես, որ նրան ատում էին հենց դրա համար... Որովհետև բարձրաձայնելով համընդհանուր կարծիքը, ասես ընդգծում էր, որ ինքն է միակ համարձակը, իսկ մյուս բոլորը վախկոտ են ու երկերեսանի...

- Ինչպե՞ս կբացատրեք այդ պարադոքսը, չէ՞ որ նա ասում էր այն, ինչ բոլորի սրտովն էր:

- Շատ պարզ. մենք դժվարությամբ ենք ընդունում, որ մեր կողքին ապրող որևէ մեկը կարող է մեզնից ավելի տաղանդավոր, ավելի խելացի և, մանավանդ, ավելի համարձակ լինել... Չենք սիրում, երբ ինչ-որ մեկն առանձնանում է, բարձրանում: Նման մարդն անխուսափելիորեն կարող է հայտնվել մենության մեջ, և վաղ թե ուշ իրեն ավելորդ է զգալու:

- Արդյոք չեք չափազանցո՞ւմ. եթե ձեր քույրն իրոք այդպիսին էր, նշանակում է նրա կյանքը պիտի վերածվեր ամենօրյա պատերազմի:

- Չէի ասի, թե ամենօրյա պատերազմ էր, դա ավելի շուտ նման էր խախուտ զինադադարի, երբ հարաբերական խաղաղության պայմաններում, երբեմն-երբեմն, հրաձգություններ են լինում...

- Եվ զոհե՞ր...

- Լինում են նաև զոհեր: Օրինակ, մի անզգույշ արտահայտության պատճառով նրա առջև փակվեցին մոսկովյան կինոստուդիաների դռները: Ավաղ, այդպես է, ճշմարտության համար ստիպված ես թանկ վճարել:

- Իսկ մի՞թե ոչինչ չեն շահում, - երկիմաստ ժպիտով ասացի ես:

Հարցս, ըստ երևույթին, անակնկալ էր նրա համար: Այդ հայեցակետով երբեք չէր նայել խնդրին:

- Ո՞վ, - հարցրեց նա: - Ո՞վ է շահում, և ի՞նչ...

- Կորցնողը... Վերջապես, հասարակությունը, ժամանակը:

- Հիմա մի հարց տվեցիք, որին չեմ կարող «ոչ» ասել... Ո՛չ մի դեպքում... Դա կնշանակեր բացահայտ կոնֆորմիզմ քարոզել: Բայցև չեմ կարող «այո» ասել, չնայած գիտեմ, որ պատասխանս պիտի դրական լինի... Թեկուզ որոշ վերապահումներով...

Ես չկարողացա ինձ զսպել.

- Լսե՛ք, ի՞նչ վերապահում, ճշմարտությունը սխոլաստիկ վեճի առարկա չի կարող լինել, իսկ շահը տվյալ դեպքում մի հասկացեք մերկանտիլ իմաստով... Մարդկությունը մինչև հիմա ապրում է պարտված մարգարեների խիզախության տոկոսներով:

Նա ժպտում է, երազկոտ հայացքով նայում անորոշ ուղղությամբ.

- Քույրս ասում էր, որ սենյակի օդը երբ ծանրացած է, պետք է բացել պատուհանները, որ չխեղդվենք:

- Բայց տեսնում եմ, մարդիկ արդեն ընտելացել են այդ ծանր օդին:

- Չեմ կարծում, թե ընտելացել են, պարզապես այլևս եռանդ չի մնացել դիմադրելու... Չարիքը վիշապի գլուխների պես էՙ մեկը կտրում ես, տեղը երկուսն է աճում: Պիտի թողնես, որ այդ գլուխներն իրար խժռեն:

- Բայց դա երկար կտևի, ժողովուրդ չի մնա:

- Կմնա, արդեն սկսել են իրար հոշոտել:

- Ինձ զարմացնում է ձեր հաշտվողական մտածելակերպը...

- Քույրս էլ էր նույնն ասում, - կտրում է նա իմ խոսքը: - Ինձ անվանում էր Գանդիի հետևորդ:

- Դուք, որ պատերազմի առաջին օրերից գնացիք կռվելու, հիմա, կներեք, պարտվողական տրամադրություն ունեք:

- Թշնամին նույնը չէր, և հետո, համաժողովրդական ոգևորություն կար... Այն օրերին թևավոր մի խոսք էր տարածված. «Մենք կռվում ենք ոչ միայն Արցախի, այլև Հայաստանի ազատագրության համար»:

- Բրավո՛, Արցախն իսկապես ազատագրեցիք, իսկ Հայաստա՞նը:

Պատասխան չի հնչում: Նա օղի է լցնում և, մինչև խմելը, հարկ է համարում զգուշացնել.

- Դուք պարտավոր չեք խմել, մանավանդ որ սա հաղթական կենաց չէ... Պարզապես, դատարկ բաժակներ չեմ սիրում:

Ես նայում եմ իմ ազնվական, իմ քաջարի եղբորը: Փորձում եմ նայել ոչ միայն հարազատ քրոջ, այլև օտարականի աչքերով, և փաստում, որ նման չէ հաղթական բանակի զինվորի: Խոսքը միայն նրա համեստ բնակարանի, խղճուկ թոշակի, նրա կենցաղային բազում դժվարությունների մասին չէ, այլ ավելի շատ ջախջախված ոգու, ինչը փորձում է քողարկել փիլիսոփայական զանազան դատողություններով: Այդ մտքերը գուցե բնորոշ էին նրան, սակայն եթե խորհրդային տարիներին ընկալվում էին ընդդիմադիր կոնտեքստի մեջ, ապա հիմա հնչում են որպես կապիտուլյացիա:

Հիշում եմ, մի անգամ, նման զրույցի պահին հարցրեցի նրան. «Ո՞ր թշնամին է ավելի վտանգավոր. ներքի՞ն, թե՞ արտաքին»: «Երկուսն էլ հավասարապես վտանգավոր են, - պատասխանեց: - Արտաքին թշնամին ավելի տեսանելի է և ավելի ճանաչելի, քանզի անփոփոխ է, մինչդեռ ներքին թշնամին շատ հաճախ վիրուսի պես փոփոխական է և անորսալի... Եվ հետո, արտաքին թշնամու դեմ կռվում եսՙ հաղթում կամ պարտվում, իսկ ներքին թշնամին խրոնիկական հիվանդության պես է, որ դանդաղ, բայց անդառնալիորեն քայքայում է մարմինը...»:

Տարօրինակ է, ես եկել եմ եղբորս տեսնելու, բայց ինչպես միշտ, մեր խոսակցությունները միևնույն նյութի շուրջն են դառնում: Երկուսս էլ մաքսիմալիստներ ենք, մեր պապերը, մեր ծնողներն այդպիսին են եղել, և այդպես ենք դաստիարակվել: Մենք ուրիշ կերպ չենք կարող լինել, և դաժան փորձություններն անգամ չփոխեցին մեզ, մեկս պատերազմ տեսավ, մյուսնՙ օտարություն, սակայն ավելի խորացան մեր համոզումները: Ուստի հիմա ինձ համար շատ հետաքրքիր էր հետևյալ հարցի պատասխանը լսել նրանից.

- Ի՞նչ կասեիք ձեր քրոջ անհետացման մասին: Ինչպե՞ս ընդունեցիք այդ լուրը:

- Շատ սովորական:

- Ինչպե՞ս թե... Չցնցվեցի՞ք, չհուզվեցի՞ք, վերջապես, չմտահոգվեցի՞ք:

- Առանձնապես չմտահոգվեցի, որովհետև լավ իմանալով քրոջս, մոտավորապես հասկացա նրա, այսպես ասած, անհետացման պատճառը... Այսինքն, ամեն ինչ պարզ էր էն գլխից:

- Ինչպե՞ս հասկանալ:

- Ըստ էության, անհետացումն սկսվեց այն օրվանից, երբ նա դարձավ սպիտակ ագռավ... Եվ տարօրինակ մի բան է կատարվումՙ հասարակությունից մեկուսացված անհատը թվում է, թե առավել տեսանելի պիտի դառնա...

- Կներեք, - ընդհատում եմ նրան, - մեկուսացնում են հանցագործներին, բորոտներին...

 

***

Եղբայրս քմծիծաղում է.

- Ինչպես երևում է, չեք հասցրել կարգին ծանոթանալ մեր երկրին... Այսօրվա Հայաստանում հանցագործները, ավելինՙ ոճրագործները հիմնավորապես ինտեգրված են հասարակության մեջ, իսկ արժանավորները, ինչպես դուք ասացիք, այ հենց նրանք են մեկուսացված կամ ինքնամեկուսացված...

- Ինչպես դո՞ւք:

- Գուցե... Այո, ես ինքս եմ ինձ մեկուսացրել:

- Դուք ասացիք, որ նրա անհետացումն սկսվեց այստեղից` մեկուսացումով: Կարո՞ղ եք օրինակներով խոսել:

- Խնդրեմ:

Գրապահարանից մի ծավալուն հատոր է վերցնում, դնում առջևս և բացում համապատասխան էջը.

- Ահա, նայեք: Սա հանրագիտարան է: Անցյալ տարի խմբագրությունից մի կին զանգեց և կենսագրական տվյալներ ուզեց քրոջս մասին: Սիրով կատարեցի նրա խնդրանքը. քրոջս խաղացած բոլոր դերերի ցուցակը կազմեցիՙ առավել հայտնիներն ընդգծելով, լուսանկարներ տարա, քանի որ ուզել էին, նրա մասին գրված հոդվածներից ամենակարևորները, վերջապես գրքերը... մի խոսքով...: Հատորը լույս է տեսնում, կարդում եմ քրոջս նվիրված հոդվածը, սոսկում և վրդովվում. ծայրեծայր աղավաղված է... Իհարկե, գիտակցաբար, միտումնավոր...

Նա մատնացույց է անում հոդվածը, որտեղ, ի դեպ, իմ լուսանկարը չկա:

- Չեք տեսնո՞ւմ, լուսանկարը չկա, չեն դրել:

- Բայց չէ որ խնդրեցին:

- Այո, և երբ հարցրի, թե ինչու, ասացինՙ կորցրել ենք... Ափսոս հայերեն կարդալ չեք կարող, ինքներդ կհամոզվեիք, թե սա ինչ բարբարոսություն է. նրա կարևոր դերերից ոչ մեկը չեն դրել, չնայած հատուկ ընդգծել էի, սակայն դրել են դերեր, որ չի խաղացել, աղավաղել են գրքերի վերնագրերը... Մի՞թե սա պատահական է, մի՞թե սա անհետացում չէ. ջնջում են վաստակը, խեղաթյուրում...

- Իսկ խոսեցի՞ք նրանց հետ:

- Խոսեցի, բողոքեցի, և գիտե՞ք ինչ ասացին. «Թող մնար այստեղ և հետևեր»: «Կներեք, - հարցրի այդ չարամիտ ապուշին: - Իսկ Նարեկացին անձամբ եկավ և ստուգե՞ց իր մասին գրված հոդվածը»: Իմ հարցին ես պատասխան չստացա: Իսկ մի աշխատակցուհի, որպես արդարացում, բոլորի ներկայությամբ բացեիբաց ասաց. «Ախր, նրան շատ են նախանձում...»: Օ՜, սուրբ միամտություն, չի հասկանում, թե ինչ հրեշավոր բան է ասում: Այսպիսին են մեր բարքերը. նախանձն օրինական կարգավիճակ է ստացել: Ահա, խնդրեմ, հիմնական պատճառը...

...Դուրս գալուց առաջ, վաճառված նկարները հանում է շրջանակներից և խնամքով ոլորում դեպի ներս: Այդպես ավելի դյուրին կլինի տանելը: Իսկ ես առաջարկ եմ անում.

- Շատ կուզեի, որ իմ դիմանկարն անեք, ես կվճարեմ: Դեռ մեկ շաբաթ այստեղ եմ, հուսամ, կհասցնեք... Կաշխատեմ օրը մեկ-երկու ժամ գտնել...

- Ես կհասցնեմ, բայց ձեր ներկայությունը պարտադիր չէ:

- Առանց ինձ պիտի նկարե՞ք:

- Ես բնօրինակից դիմանկար չեմ անում, այլ լուսանկարներից:

Քիչ է մնում ծեծեմ նրան որպես չար երեխայի: Ամեն մի նկարիչ կշտապեր օգտվել նման առիթից: Նախ մի կլորիկ գումար կկորզեին, հետո իրենց աշխատանքին մի առանձնահատուկ խորհրդավորություն կհաղորդեինՙ ստիպելով առնվազն երկու-երեք անգամ գալ, չասած որոշ, գործին զուգահեռ դրսևորվող նկրտումների մասին:

- Թող այդպես լինի, իմ լուսանկարներից արեք: Բայց չասացիք, թե որքան պիտի վճարեմ:

- Այնքան, որքան քրոջս նկարի համար:

Չէ, սա իսկապես ծեծելու տղա է: Ոչինչ, թող այդպես ասի, իսկ երբ նկարը վերջացնի, ես նրան կրկնապատիկը կվճարեմ, ինչ կուզի, թող մտածի: Ուրիշ ինչպե՞ս կկարողանամ օգնել իմ եղբորը: Իսկ հրաժեշտ տալուց առաջ, ամոթով հիշում եմ, թե ինչե՜ր էին անցնում իմ մտքով, և հպարտությամբ փաստում, թե որքան անթերի պահեց իրեն երիտասարդ, օտար կնոջ մոտ: Ափսո՜ս, որ չեմ կարող քրոջ իրավունքով  նրան գրկել ու համբուրել...

 

***

Այսօր կիրակի է, պետական հիմնարկները չեն աշխատում: Նշանակում է ես կատարելապես ազատ եմ և, որպեսզի ձանձրույթից չմեռնեմ, ստիպված եմ դուրս գալ քաղաքի կենտրոնում աննպատակ թափառելու կամ գուցե...

Այդ պահին հնչում է փրկության զանգը:

- Բարև ձեզ, ես Ալվարդն եմ, - ներկայանում է կանացի հաճելի մի ձայն:

- Բարև ձեզ, մենք ծանո՞թ ենք:

- Առայժմ ոչ, բայց հուսով եմ` կծանոթանանք... Եթե, իհարկե, դեմ չեք:

- Դեմ չեմ:

- Ուրեմն, թույլ տվեք ներկայանալ: Ես «Գեղուհի» հանդեսի խմբագիրն եմ: Դա կանանց համար տպվող պատկերազարդ ամսագիր է: Դա ձեզ հետաքրքրո՞ւմ է:

- Հանդեսը հայերե՞ն է:

- Այո, հայերեն է:

- Ափսոս, որ չեմ կարող կարդալ... Այնուհանդերձ, հետաքրքրում է:

- Ի՜նչ լավ է, - երեխայի պես անկեղծորեն ուրախանում է զրուցակիցս: - Որ այդպես է, կարո՞ղ ենք այսօր հանդիպել, եթե իհարկե, ազատ եք:

- Պատկերացրեք, որ լիովին ազատ եմ:

- Օ, ես չէի պատկերացնում, որ այսպես լավ կստացվի ամեն ինչ, - նորից ուրախանում է Ալվարդը: - Ես առաջարկում եմ հետևյալը. կես ժամ հետո, իմ մեքենայով, կլինեմ ձեր տան առջև, միասին կգնանք խմբագրություն, կծանոթանաք մեր աշխատակիցներին, ամսագիրը կթերթեք, և եթե հավանեք, ապա շատ կուզեինք հարցազրույց անել ձեզ հետ... Այնուամենայնիվ, ընդունեք, որ մեր կողմից աններելի սխալ կլինի չօգտվել ձեր ներկայությունից... Ես իրավացի՞ եմ:

Դատելով ձայնից, Ալվարդը երիտասարդ է, բայց արդեն համոզել, մարդկանց հետաքրքրասիրությունը շարժել գիտի: Ես համակրում եմ այդպիսի կանանց:

- Սիրով ընդունում եմ ձեր հրավերը, ինչ վերաբերում է հարցազրույցին, սկզբունքորեն դեմ չեմ, պայմանով, որ քաղաքական խնդիրներ չշոշափվեն:

- Չէ, ի՜նչ եք ասում, մեր հանդեսը քաղաքականության հետ կապ չունի, մեզ միայն կանացի խնդիրներն են հետաքրքրում:

Կես ժամ հետո իջնում եմ փողոց: Վառ կարմիր, նոփնոր, երկտեղանոց մի «Ալֆա-Ռոմեո» է կանգնած, որի միջից մի գեղեցկուհի է դուրս գալիս: Մոտ երեսուն տարեկան կլինի, ճեփ ճերմակ «մինի» է հագել, որը հրաշալի կոնտրաստ է տալիս նրա բրոնզագույն մարմնի հետ (հետաքրքիր է, որտե՞ղ է այդպես սևացել. Անթալիայո՞ւմ, թե՞ Հունական կղզիներում), սև երկար մազերը թափված են ուսերին... (Ո՞ւր են նայում մեր կինոռեժիսորները... Հայկական ֆիլմերում, անվերջանալիորեն, մեկը մյուսից անհետաքրքիր ու տգեղ կանայք են տողանցում...):

Ալվարդը մոտենում և չափից ավելի մտերմությամբ գրկում է ինձ: Ասես մանկության ընկերուհիներ լինենք, որ վաղուց չէինք հանդիպել: Նրա կանոնավոր, տիպիկ հայկական դեմքին պատանեկան մի բան կաՙ խառնված փորձառու կնոջ թափանցող և տեղնուտեղը գնահատող հայացքին: Ահա, նայում է, և զգում եմ, որ տպավորված է: Հավանաբար առաջին անգամն է տեսնում ինձ:

- Խնդրեմ, - ասում է նա և, շքեղ մեքենայի դուռը տպավորիչ շարժումով բացելով, առաջարկում մահապարտի տեղը: Իսկ ինքնՙ իր երկար ոտքերը լայն գցելով, շրջանցում է մեքենան և, փողոցում կանգնած ջահելների կարոտակեզ հայացքների ներքո, գրավում իր տեղըՙ հետն էլ փեշն «անփութորեն» բարձրացնում, այնքան, որ ցանկության դեպքում կարելի է տեսնել նրա վարտիքը: Ա՜յ քեզ Ալվարդ: Իսկ ջահելների ուշադրության առարկան ամենևին էլ այս գեղեցիկ մարմինը չէ, այլ իտալական մեքենան, որը հիմա կատաղի արագությամբ սլանում է Երևանի կիսադատարկ փողոցներով: Լավ է, որ եվրոպական սովորույթիս համաձայն և ի տարբերություն ինքնավստահ վարորդիս, ապահովության գոտին եմ ամրացրել:

Կանգ ենք առնում նորակառույց կամ, ինչպես Երևանում են ասում, «էլիտար» շենքերից մեկի առջև: Խմբագրությունն այստեղ է, հինգ սենյականոց ընդարձակ բնակարանում: Կահավորումը շքեղ է, անձնակազմըՙ նույնպես. ջահել աղջիկներ, բոլորը բարետես, ճաշակով հագնված... Ահա, սենյակներից դուրս են թափվել, վեց, թե յոթ հոգի, և ծաղկեփունջ են մեկնում ինձ: Չէ, հայ աղջիկներն արդեն առաջ են անցել Եվրոպայից, մնում է տղամարդիկ մարդանան... Ես հայտնվել եմ հաճելի մթնոլորտում, ջերմ, բարեկամական: Նկատվում է, որ աղջիկներն իսկապես ուրախ են իմ այցելությամբ և աշխատում են հաճոյանալ ինձ:

Նախևառաջ ծանոթանում եմ ամսագրին: Գունավոր, կավճապատ թղթի վրա տպված, ճաշակով ձևավորված պատկերազարդ մի հանդես է: Հոդվածների վերնագրերն եմ կարդում արագորեն. նույն բաներն են, ինչ Եվրոպայի համանման հանդեսներում: Կեցցե՛ք հայ աղջիկներ:

- Ինչպես տեսնում եմ, ձեր ամսագիրը մեծ հաջողություն ունի, որ կարողանում եք այսպիսի շքեղ բնակարան վարձել քաղաքի կենտրոնում:

- Չենք վարձում, - ներողամիտ ժպիտով պատասխանում է Ալվարդը: - Սա մեր սպոնսորի բնակարանն է:

- Բնակարաններից մեկը, - ճշտում է կողքս նստած աղջիկը:

- Իսկ հաջողություն, այո, ունենք, - լրացնում է Ալվարդը: - Մանավանդ երիտասարդների մոտ:

- Ուրախ եմ ձեզ համար, - սրտանց շնորհավորում եմ ես: - Եվ չեմ թաքցնում, հաճելի կլինի տեսնել իմ հարցազրույցն այսպիսի ամսագրում տպված: Ի դեպ, հիմա՞ եք ուզում անել, հարցերը պատրաստե՞լ եք:

Ալվարդը մի պահ վարանում է, հետո, մի տեսակ խորհրդավորությամբ ասում.

- Հարցազրույցը մենք չենք անելու... Համենայն դեպս, ոչ այսօր: Գիտեք ինչ, մենք ուզում ենք ձեզ հաճելի անակնկալ մատուցել:

- Արդեն մատուցեցիք:

- Սա ընդամենը սկիզբն է: Ուրեմն, այսպես. մենք իմացանք, որ դուք նյութեր եք հավաքում մեր նշանավոր դերասանուհու մասին, որ ուզում եք գիրք գրել: Այդպե՞ս է:

- Այդպես է:

- Հրաշալի զուգադիպություն է: Մեր սպոնսորը հանձնարարել էր հարցազրույց անել ձեզ հետ, հետո, իմանալով, որ գիրք եք գրում դերասանուհու մասին, ցանկացավ անպայման ձեզ տեսնել:

- Իսկ ո՞վ է ձեր սպոնսորը, ինչո՞վ է զբաղվում:

- Նա շատ զարգացած մարդ է, սովորել է Մոսկվայում և Օքսֆորդում, ազատ խոսում է մի քանի լեզվով, իսկ հիմա զբաղված է առևտրով, սուպերմարկետների ցանց ունի Հայաստանում:

- Շատ ուրախ եմ, բայց նա ի՞նչ առնչություն ունի դերասանուհու հետ:

Ալվարդը խորհրդավոր ժպտում է.

- Նա շա՜տ առնչություններ ունի, և ոչ միայն նրա հետ...

Հայացքս գցում եմ քիչ վեր, և գեղեցկուհի խմբագրի թիկունքին, պատի վրա, հանրապետության նախագահի գունավոր լուսանկարի կողքին, մի քիչ ներքև, մեկ ուրիշ դեմք տեսնում. դիմագծերը կանոնավոր են, կլինի 40-45 տարեկան, երևում է, որ հասարակ մեկը չէ, իսկ սևեռուն հայացքի մեջ ինքնավստահություն և հանդգնություն կա: Կարող եմ ասել, որ իմ նախընտրած տղամարդկանց տեսակից չէ: Սակայն ի՞նչ առնչությունների մասին է խոսքը: Այս մարդուն առաջին անգամ եմ տեսնում... Գուցե փոխվել է:

- Այս նկարը նո՞ր է, - հարցնում եմ Ալվարդին:

- Այո, մոտ մեկ ամիս առաջ նկարվեց: Բայց նա կյանքում ավելի հետաքրքիր է:

- Օ, շա՜տ ավելի, - հաստատում են մյուս «գեղուհիները»:

Այս խմբագրությունն, ինչպես երևում է, օքսֆորդյան սպոնսորի յուրատեսակ հարեմն է, որտեղ առաջին կնոջ իրավունքն, ամենայն հավանականությամբ, պատկանում է Ալվարդին: Հիմա պարզ է, թե ով է վճարել «Ալֆա Ռոմեոյի», պարանոցին ու մատներին փայլող թանկարժեք զարդերի, Փարիզի boutique-ներից գնված զգեստների, անթերի մարմնի բրոնզագույնի և շատ ուրիշ բաների համար... Հետաքրքիր է. չեմ նախանձում և չէի ասի, թե այս առատաձեռնությունն ինձ խորշանք է պատճառում: Ավելին, սրա մեջ նույնիսկ ընդունելի մի բան կա: Ինչ-որ առումով սա ավելի ազնիվ է, քան Հայաստանում այսօր զարգացում ապրող կավատությունը, երբ թակարդն ընկած թշվառ կանանց լկտիորեն շահագործում են: Սակայն համոզված չեմ, որ այս առատաձեռն սպոնսորն իր հարճերին, երբեմն-երբեմն, չի մատուցում որոշ պատվարժան այրերին... Կռահում եմ նաև, որ այս նրբաքիմք դոնժուանը մտադրվել է իր նվաճումների ցուցակին իմ անունն էլ ավելացնել... Եվ արդեն ինտրիգ է մտցրել. «առնչություննե՜ր...»: Շա՜տ հետաքրքիր է… Սակայն առայժմ ոչինչ չեմ կարող ասել, պետք է տեսնել, թե ով է...

- Ահա, նա ճիշտ այսպիսին է կյանքում, - ասում է Ալվարդըՙ ցույց տալով նրա լուսանկարն ամսագրի առաջին համարում, որտեղ օքսֆորդավարտ «դոնժուանը», հովանավորի իրավունքով, ողջերթի խոսք է տպել:

Ինքնասիրահարված, գուցե մի քիչ էլ լկտի, ամբարտավան մի արարած: Չէ, սա տղամարդկանց իմ սիրած տեսակից չէ: Այնուհանդերձ, նա ինձ հետաքրքրում է, մանավանդ Ալվարդի երկիմաստ ակնարկներից հետո:

- Կարո՞ղ եմ նրա հեռախոսն ունենալ:

- Այո, իհարկե, - ասում է Ալվարդը և դարակից հանում «սպոնսորի» այցեքարտը:

- Բայց կարծում եմ, որ զանգելու կարիք չեք ունենա, որովհետև կարող եք ամենաուշը մեկ ժամ հետո նրան հանդիպել...

Հետո, կիսաձայն և խորհրդավորությամբ, ավելացնում է.

- Նա մեզ սպասում է:

- Որտե՞ղ:

- Այստեղից քիչ հեռու, Սևանում, իր առանձնատանը:

Մի քանի հանգամանք դրդում են ինձ ընդունել այդ հրավերը: Ես, իհարկե, կարող եմ հրաժարվել և այդ մարդուն հանդիպել Երևանում, թեկուզ այս խմբագրությունում, բայց արևոտ, հրաշալի օր է, և ես պատկերացնում եմ, թե այնտեղ ի՜նչ լավ կլինի: Ալվարդն էլ, կարծես, զգալով իմ վարանումը, գրոհի է անցնում.

- Եկեք գնանք, Դոմինիկ, հոյակապ օր կանցկացնենք, հիմա Սևանի ամենալավ շրջանն է, օդըՙ մեղմ, ջուրըՙ տաք, գնանք լողանանք, համեղ բաներ ուտենք... Եվ հետո, մի՞թե չեք ուզում հետաքրքիր բաներ լսել ձեր հերոսուհու մասին:

Ուզո՛ւմ եմ լսել, ուզո՛ւմ եմ լողանալ Սևանում (վերջին անգամ ե՞րբ էր, մի քսան տարի առա՞ջ...), ուզո՛ւմ եմ համեղ բաներ ուտել, ժամանակ անցկացնե՛լ այս աղջիկների և, ինչո՞ւ ոչ, ինքնահավան «սպոնսորի» հետ… »թե կարող է թող սիրահետի ինձ... Վերջապես, ես Դոմինիկն եմ և ոչ թե ես... Այդ ինչո՞ւ կարող եմ նրա անունով քաղաքական լաբիրինթոսներ մտնել, իսկ սիրային արկածներ չպիտի ունենամ... Վերջապես, հետաքրքիր էՙ ես որպես ես կընդունե՞մ այդ տղամարդուն... Հազիվ թե, շատ երես առածն է... Իսկ որպես Դոմինի՞կ... Տեսականորեն չեմ բացառում այդպիսի հավանականությունը: Ի դեպ, նրա հրահանգների մեջ նման կետ չկար, նա խստորեն արգելեց մորս հանդիպել, բայց չասաց, որ ձեռնպահ մնամ սիրային արկածներից: Իսկ ի՞նչ էր մտածումՙ երիտասարդ, գեղեցիկ կինը մի քանի շաբաթով գնում է մի երկիր, որտեղ առանձնահատուկ հետաքրքրություն կա կանանց հանդեպ... Ինչ է, պիտի այնտեղ ծոմ պահի՞: Նրա նման խորաթափանց կինը չէր կարող այդ հավանականությունն աչքաթող անել, ուստի, եթե չի դրել արգելքների իր ցուցակում, նշանակում է թույլ է տալիս... Եվ, վերջապես, հիշում եմ այն պահը, երբ դոկտորի կլինիկայում լողազգեստն էի չափում, հիանում իմ նոր, երիտասարդացած մարմնով և երազում տեղնուտեղը լողափ գնալ: Վե՛րջ վարանումներին, գնո՛ւմ ենք:

Խնդրում եմ, որ Ալվարդն իմ տան մոտ մի քանի րոպե սպասի, որպեսզի տաք շոր և լողազգեստ վերցնեմ: Այնուհետև, լրացուցիչ տեղեկությունների և գուցե ապահովության համար զանգում եմ ամուսնուս: «Ձեր մակարդակի մտավորականին վայել չէ այդ անլուրջ հանդեսին հարցազրույց տալ»: «Իսկ ամսագրի արտոնատերն ո՞վ է, ի՞նչ պտուղ է»: Ի պատասխան նախ ամուսնուս ծիծաղն եմ լսում, հետոՙ մեկնաբանությունները. «Նախկին կոմսոմոլ է, բոլոր իշխանությունների սիրելին»: «Ինչպե՞ս է կարողանում բոլորի աչքը մտնել»: «Ասում եքՙ ինչպե՞ս, դուք խմբագրությունում չեղա՞ք, չտեսա՞ք, թե այնտեղ ինչ է կատարվում, ամսագրի անվան տակ թանկարժեք բորդել է պահում ներկա նոմենկլատուրայի համար, իսկ ձեզՙ պարզ է, թե ինչու է հրավիրում, ես դրան լավ գիտեմՙ գեղեցիկ կին տեսնելիս թուքը վազում է...»: «Ուզում եք ասելՙ վտանգավոր է նրա մոտ գնալը»: «Դե, չէի ասի, թե մարդակեր է... Մի խոսքով, ձեզնից է կախված»:

Իհարկե, ինձնից է կախված: Հո չի բռնաբարելու: Համենայն դեպս, մի SMS եմ ուղարկում դոկտորին. «Մեկնում եմ Սևան, ինձ հրավիրել է Պարոն ... և «Գեղուհի» հանդեսի խմբագիրը, նրանց հեռախոսները ..., սպասեք իմ հաջորդ SMS-ին»:

Ամբողջ խմբագրությունն է ուղևորվում Սևան: Գնում ենք երեք մեքենայով: Ալվարդի կարմիր գազանը, երթևեկության ոստիկանների համակերպված հայացքների ուղեկցությամբ, ժամում 140 կիլոմետր արագությամբ սլանում է դեպի նպատակակետը: Երևում է նրան լավ գիտեն և անիմաստ են համարում կանգնեցնելը: Միայն նրանցից մեկը մեր ետևից մատ թափ տվեց:

Մեքենան, վերջապես, շեղվում է մայրուղուց և մոտենում ուղղակի լճափին կանգնած մի շքեղ առանձնատան ծանր դարպասներին: Պարիսպների ետևից խորովածի թանձր ծուխ է բարձրանում: Ճիշտ ժամանակին ենք եկելՙ քիչ հետո սեղան ենք նստելու: «Բոմոնդն» է հավաքվել այստեղ, ինչպես աղջիկներից մեկն ասաց: Տանտերը ողջունում է մեզ և ներս հրավիրում: Հյուրասիրությունն ընտիր է, նրբին և առատ: Տանտերը գրեթե չի նայում իմ կողմը, նստել է ինչ-որ նախարարի և մի հարուստ սիրիացու մեջտեղը ու եռանդով ինչ-որ բան է համոզում նրանց: Ես հիասթափված եմ, մտածում եմ նույնիսկ առաջին պատեհ առիթով վերադառնալ Երևան: Սակայն Ալվարդը պահում է ինձ.

- Ինչպե՛ս թե, գաք հասնեք Սևան ու չլողանա՞ք: Դա հանցագործություն է:

Նա իրավացի է: Որոշում ենք լողազգեստ հագնել և սուրճն ուղղակի ափին խմելՙ շեզլոնգների մեջ պառկած: Հրաշալի, մեղմ արև է, պարզապես շոյում է: Ալվարդը և աղջիկներից մեկը հանում են կրծկալները: Հավանաբար մյուսներն էլ կհանեին, եթե սրանց պես գեղեցիկ կրծքեր ունենային: Ճիշտ է, առանձնատունն ու լողափն օտար աչքերից պաշտպանված են բարձր պարիսպով և միատեսակ սև կոստյում հագած, կլոնավորված թիկնապահներով, այնուհանդերձ նրանց համարձակությունն ինձ զարմացնում է: Ես նայում եմ նրանց մարմնին և նկատում, որ բոլորը հավասարաչափ սևացած են և այնպես, որ կրծկալի տեղը չի երևում: Ուրեմն, նրանց համար արևի տակ մերկ պառկելը սովորական մի բան է և, ըստ երևույթին, ոչ թե Հունական կղզիներում, այլ հենց այստեղՙ հարազատ ափերին:

Ալվարդը մոտենում է ինձ և արևից պաշտպանող կրեմ քսում.

- Զգույշ եղեք, Սևանի արևը շատ նենգ է, հինգ րոպեում կարող եք այրվել:

Ես դա լավ գիտեմ, ուստի թողնում եմ, որ նրա ձեռքերը հպվեն իմ մարմնին: Այս շոյող արևից, ճաշի ընթացքում խմած գինուց, մեղկության այս մթնոլորտից, ես հաճելիորեն թուլանում եմ: Աչքերս փակ տրվել եմ այդ ձեռքերին, որ արդեն կրծքերիս են մոտենում, մտնում կրծկալի տակ: Չէի ասի, թե այդ հպումներն ինձ տհաճ են: Իմ մեջ էլ ցանկություն է ծնվում նրա կուրծքը շոյել, կյանքումս առաջին անգամ կանացի մարմինը գայթակղում է ինձ, բայց զսպում եմ այդ արտառոց ցանկությունը:

- Ինչո՞ւ չեք բացում ձեր կրծքերը, - հարցնում է Ալվարդը: - Շատ գեղեցիկ են, դուք քաշվելու պատճառ չունեք:

- Ես ձեր չափ առաջադեմ չեմ, - ասում եմ նրան և ձեռքը զգուշորեն հեռացնում:

Նա չի նեղանում, պարզապես կրծքերը հպում է մեջքիս և ծոծրակս համբուրում: Սարսուռ է անցնում մարմնովս, ինձ թվում էՙ եթե նա համառի, ես անկարող կլինեմ դիմադրել: Միայն մի ձև կա այս հեշտալի թմբիրից ազատվելու. նետվում եմ ջուրն ու միանգամից սթափվում:

Տանտերը վերջապես բարեհաճում է զբաղվել ինձնով: Լճահայաց ընդարձակ պատշգամբում կանգնած, մեզ հրավիրում է ներս: Հյուրերը աղջիկների հետ գնացել են, առանձնատանը մնացել ենք միայն մենք երեքս: Նա գալանտ շարժումով համբուրում է իմ ձեռքը և առաջարկում պատշգամբում միրգ և սուրճ վայելել կոնյակի հետ:

- Հուսամ մեր հանդիպման որոշ մանրամասներ չեն ջնջվել ձեր հիշողությունից, - ասում է նա և խորհրդավոր ժպիտով նայում ինձ:

Ես ցնցվում եմ: Սա շանտա՞ժ է, թե այս մարդն իսկապես հանդիպել է Դոմինիկին:

- Կներեք, չէիք հիշեցնի՞, թե որտեղ:

- Այդքան շուտ մոռացա՞ք:

Չգիտեմ ինչ պատասխանել, իմ ամեն մի բառը կարող է որոգայթ դառնալ: Գուցե իսկապես հանդիպել է, գուցեև սովորական հանդիպում չի եղել... Ի՞նչ իմանաս...

- Այնուհանդերձ չասացիք, թե որտեղ և երբ:

- Մեկ տարի առաջ, Փարիզում, «Marie Claire» հանդեսի խմբագրությունում, մենք նստած էինք գլխավոր խմբագրի սենյակում:

- Ներող կլինեք, իսկապես չեմ հիշում:

- Հետո երեքով գնացինք ռեստորան...

- Իսկապե՞ս:

- Ռեստորանից հետո խմբագիրը վերադարձավ իր աշխատասենյակը, իսկ մենք որոշեցինք երեկոն շարունակել Փարիզի մեկ այլ թաղում...

Նա լռում է և հարցական նայում ինձ.

- Դարձյա՞լ չեք հիշում... Ես շատ կզարմանամ, եթե ասեք, թե մոռացել եք...

Ես լուռ եմ, որովհետև չգիտեմՙ ինչ ասեմ, որովհետև… գուցե նա ճիշտ է… Նա յուրովի է հասկանում իմ լռությունը և, աչքերիս մեջ նայելով, հաղթական ժպիտը դեմքին, շարունակում է.

- Մենք գնացինք Պլաս Պիգալ և էրոտիկ ներկայացում նայեցինք...

- Հետո՞...

Նա մեֆիստոֆելյան մի քրքիջ է արձակում.

- Ի՜նչ սքանչելի հարց տվեցիք... Դուք, որ հմուտ լրագրող եք, կարո՞ղ եք ասել, թե ինչ է անում երիտասարդ, գինով զույգը էրոտիկ շոու դիտելուց հետո... Չափազանց պիկանտ մանրամասներով մի շոու...

Ես մոլորված եմ, շփոթված… Ամեն ինչ հնարավոր է...

- Լսիր, Եփրեմիչ, - միջամտում է Ալվարդը: - Էս կնոջ հետ իսկապե՞ս հանդիպել ես, ինչ-որ բան եղե՞լ է...

- Մի՛ խառնվիր, - սաստում է Եփրեմիչը: - Ես գիտեմ, թե ինչ եմ ասում:

Ալվարդը լուռ գլխով է անում: Այդպես է կարգը. հարեմում կանայք պետք է հնազանդ լինեն, նույնիսկ առաջին տիկինը, բայց քանի որ ես նրա հարճը չեմ և, հուսամ, երբեք չեմ լինի, եթե նույնիսկ Դոմինիկն իսկապես սիրային արկած է ունեցել այս ամբարտավանի հետ, որը հիմա ծխի օղակներ է արձակում և լպիրշ ժպիտով նայում ինձ: Ես դարձյալ լուռ եմ: Վերջապես նա ելնում է, գնում հարևան սենյակ և ձեռքին մի լուսանկար վերադառնում.

- Գուցե սա ձեզ հիշեցնի այդ օրվա որոշ մանրամասները:

Լուսանկարի վրա իսկապես Դոմինիկն էՙ ինչ-որ ռեստորանում այս արարածի հետ նստած: Սակայն դա ոչինչ չի նշանակում, համենայն դեպս կտրուկ փոխում եմ զրույցի նյութը.

- Եթե չեմ սխալվում, դուք խոստացել էիք նյութեր տրամադրել Դերասանուհու մասին:

Նրա դեմքին միևնույն ժպիտն է.

- Օ՜, դրանք նյութեր չեն, այլ հուշեր... Ես կասեիՙ քաղցր հուշեր:

- Պարոն, դուք ինձ համար հայտնություն եք, վերջապես գտա մեկին, որ կարող է Դերասանուհու մասնավոր կյանքի մասին պատմել: Դա առանձնահատուկ հմայք կհաղորդի իմ գրքին:

- Անպայման կհաղորդի, եթե մեկ առ մեկ պատմեմ այն ամենը, ինչ ապրել եմ նրա հետ...

- Դուք պարզապես գանձ եք, ես այստեղից չեմ հեռանա, մինչև չլսեմ այդ ամենըՙ բոլոր մանրամասներով, հուսամ, նամակներ ունեք նրանից, շատ կուզեի կարդալ:

- Ամեն ինչ ունեմ, սիրելի Դոմինիկ, պատկերացնել անգամ չեք կարող... Բայց խնդրում եմ, ինձնից շատ բան մի պահանջեք:

- Ինչո՞ւ, չեմ հասկանում, այսպիսի առիթ է ստեղծվել նրան ներկայացնելու:

- Մի պնդեք, խնդրում եմ: Նախ, ես իրավունք չունեմ մեր հարաբերությունների մտերմիկ մանրամասները երրորդ անձին հայտնելու: Դա կլիներ պարզապես ստորություն: Եվ հետո ինձ համար ծանր է վերհիշել այդ ամենը, մանավանդ նրա անհետացումից հետո...

Ես նայում եմ այս մարդուն և ջանում հիշելՙ արդյոք երբևէ հանդիպե՞լ եմ, բայց, ավա՜ղ, իմ տեսած, ինձ հանդիպած տասնյակ, հարյուրավոր դեմքերից ոչ մեկը չի նմանվում նրան: Հիշում եմ անգամ դպրոցում, ուսանողական տարիներին իմ ետևից վազողներին, իսկ ավելի ուշ, իմ արվեստի երկրպագուներին, բայց նման կերպարանք նրանց մեջ չի նշմարվում: Եթե այս մարդու ասածների, թափանցիկ ակնարկների մեկ տոկոսը գոնե համապատասխաներ իրականությանը, ես նրան անպայման կհիշեի: Բայց դա չի նշանակում, թե պետք է վերջ դնեմ մեր զրույցին, ընդհակառակը:

- Պարոն, ես ողջունում եմ ձեր վեհանձնությունը, դուք իսկական ասպետ եք, որի համար թանկ է իր պաշտելի կնոջ պատիվը, ուստի մանրամասներ չեմ հարցնի, սակայն կուզեի մի երկու հարց տալ. ի՞նչ կասեիք նրա անհետացման մասին, և հետո, դուք, որ այդքան մտերիմ էիք, չեք մտածո՞ւմ որևէ բան ձեռնարկել, որպեսզի նա վերադառնա:

- Կարծում եմՙ ոչինչ էլ պետք չէ ձեռնարկել, - փիլիսոփայական հանգստությամբ հայտարարում է նա: - Երևի ինչ-որ մեկի հետ գնացել է Խաղաղ օվկիանոսի դրախտային կղզիները և որոշել կյանքն այնտեղ անցկացնել:

- Տա՛ Աստված, այդպես լինի, սակայն վատ տարբերակն էլ կա:

- Հասկանում եմՙ ինչ եք ուզում ասել, բայց, Աստված մի արասցե, եթե այդպիսի բան պատահեր, մենք անպայման կիմանայինք, վատ լուրերը, գիտեք, արագ են տեղ հասնում:

Հետո դառնում է Ալվարդին.

- Գնա էն կոնյակը բեր:

- Կարող ա ինքը կոնյակ չի սիրում: - Ալվարդն ինչ-որ բանից դժգոհ է: - Լսիր, Եփրեմիչ, էս կնոջ հետ գործը չի կպնի, ավելի լավ ա հետս տանեմ Երևան, հետո զանգի ինքդ հրավիրի, եթե հրավերդ ընդունեց, ուրեմն կստացվի:

- Ինձ խելք մի սովորացրու, ինչ ասում եմ, էն արա:

- Բա որ կոնյակ չուզի խմել:

- Ուրիշ բան կխմացնենք:

- Բա որ դա էլ չուզի:

- Էն ժամանակ գիտեմ, թե ինչ կանեմ, սրանից ավելի նշանավոր կանայք են իմ ձեռքի տակով անցել... Հիմա ծիտն իրա թևով եկել ա էստեղ, թողնեմ հետ գնա՞:

- Դու գիտես, Եփրեմիչ, ես գնում եմ:

- Գնա, գնա, ավելի լավ, վաղը կգաս կտանես:

- Դու կտանես, - շպրտում է Ալվարդը և դուրս գալիս:

Մոտենում եմ պատուհանին: Ալվարդը նստում է մեքենան, բայց շարժիչը չի միացնում: Հավանաբար դուրս եկավ նյարդերը հանգստացնելու: Աշխատում եմ անտարբեր թվալ: Ծխախոտ եմ վառում:

- Սիգարետի հետ սուրճը կվայելեր և կոնյակը, - առաջարկում է տանտերը:

- Դուք փոխել եք ձեր ճաշակը, - նկատում եմ ես: - Փարիզում կոնյակ չէիք խմում:

- Իսկապե՞ս, - զարմանում է նա: - Գեղեցիկ կանանց հետ սովորաբար կոնյակ եմ խմում:

- Իսկ եթե գեղեցիկ կանայք չեն ուզում խմել:

- Այդ դեպքում ես նրանց ուրիշ բան եմ հյուրասիրում: Ոչ մի կին ինձնից դժգոհ չի հեռացել... Դուք էլ գոհ էիք Փարիզում:

Վերջապես Ալվարդը միացնում է շարժիչը: Ես նետվում եմ դեպի պատուհանը, որպեսզի նրան պահեմ: Բայց արդեն ուշ է: Ես ծուղակն եմ ընկել: Պահպանելով պաղարյունությունս, գնում եմ տուալետ, դուռը խնամքով փակում և անմիջապես SMS ուղարկում դոկտորի հեռախոսին. «Փրկեք ինձ, ես Սևանում եմ»: Նորից եմ ուղարկում տանտիրոջ այցեքարտին գրված բոլոր տվյալները: Տուալետում ևս մի տասը րոպե մնալուց հետո, հանգիստ դուրս եմ գալիս: Հիմա միայն մեկ ելք ունեմ. հնարավորինս երկար ձգել ժամանակը, մինչև որ դոկտորը Դոմինիկի միջոցով ինչ-որ բան ձեռնարկի: Անհոգ ժպիտը դեմքիս վերադառնում եմ սենյակ:

- Դե ի՞նչ, - հարցնում է նա: - Որոշեցիք մնա՞լ այս գիշեր:

- Տեսնենք, տեսնենք…, - անորոշ պատասխանում եմ ես. պետք է բթացնել նրա զգոնությունը: - Հա, ի դեպ, կուզեի երաժշտություն լսել:

Տանտիրոջ դեմքին հաղթական ժպիտ է հայտնվում.

- Սիրով, իսկ ի՞նչ երաժշտություն կուզեիք:

- Դասական... Ասենքՙ Շոպեն:

- Բրավո՛, ես գիտեի, որ դուք նրբաճաշակ կին եք:

...Երազային երաժշտությանն անսպասելի միանում են ձեռքի հեռախոսի ազդանշանները: Տանտերն անփույթ վերցնում է, նայում էկրանին, և ես տեսնում եմ, թե ինչպես է փոխվում նրա դեմքի արտահայտությունը.

- Ալո... Հա, ինձ մոտ հյուր կա... Դե, նստած զրուցում ենք, երաժշտություն ենք լսում... Դեսից-դենից... Չէ՛, չէ՛, մտքումս ուրիշ բան չկա... Ինչո՞վ երդվեմ... Ոչ ոք իրան զոռով չի պահում, ինքն ա եկել իրա ոտով... Չէ, ցավդ տանեմ... Լավ, թող լինի պարոն նախարար... Հիմա չեմ կարա, մի քիչ խմել եմ, մնաց առավոտ, վաղն առավոտյան իմ մեքենայով, անձամբ կհասցնեմ քաղաք... Ախր, չեղավ, պարոն նախարար, հո ես իրա պադավատը չեմ... Լավ չես անում, էլի, պարոն նախարար... Էղավ, էղավ, հասկացանք, քո ասածով կլինի... Լավ, ներողություն, ձեր ասածով... Հա, խոստանում եմ, անձամբ կտանեմ, կողքս էլ չեմ նստացնի, որ հետո չասեք, թե ճամփին ձեմ-մեռ եմ գցե... Ցտեսություն, պարոն նախարար...

«Կազանովան» աչքիս առջև խեղճացավ, փոքրացավ: Հեռախոսը դրել է սեղանին ու չգիտի, թե ինչ ասի:

- Ինչ-որ բան է պատահե՞լ:

Դժվարությամբ բարձրացնում է հայացքը, մտահոգ նայում ինձ և լուռ գլխով անում: Հետո վերցնում է հեռախոսը և զանգում.

- Դու ինձ պատասխան կտաս, красотка... Լավ գիտես, թե ինչի համար... Էդ մեկը ոչինչ, էդ մի կապրիզդ ներում եմ... Այ էն վերջին զանգի համար, որ գրանցված է քո հեռախոսին... Էն, որ նախարարին քսի տվիր ինձ վրա... Ես չեմ հասկանում, էդ երբվանի՞ց սկսեցիր խանդել... Զանգել ես, լավ էլ զանգել ես... Էդ մի բանը պըտի չանեիր... Это твоя роковая ошибка... Նախարարներն էսօր կան, վաղը չկան, իսկ ես քո կյանքում վեչնի եմ, վեչնի, հասկացա՞ր...

Հեռախոսն անջատում է և ապշած նստում: Ես խղճում եմ նրան. ասես մի շփացած երեխա լինի, որի ձեռքից խլել են խաղալիքը: Բայց, կարծում եմ, շատ չպիտի ողբա. նախ, որ իր ունեցած հարեմը լիուլի կարող է բավարարել նրա սեռական ֆանտազմները, երկրորդ, գլուխ գովելու համար բնավ պարտադիր չէ բուռն գիշեր անցկացնել Եվրոպայից եկած գեղեցիկ կնոջ հետ: Չէ՞ որ ասաց, թե ինձ հետ անմոռանալի հանդիպումներ է ունեցել, աներևակայելի մտերմություն, առասպելական մի սեր... Ափսո՜ս, այսպես անփառունակ  է ավարտվում մեր հանդիպումը, շատ կուզեի մանրամասներ լսել «մեր սիրո» մասին... Ինչպիսի՜ գերագույն հաճույք կլիներ դա ինձ համար:

Պայուսակիս մեջ իր գոյությունն է հիշեցնում հեռախոսը: Դոկտորն էՙ Լոզանից.

- Դուք հիմա որտե՞ղ եք, - հարցնում է նա:

- Ես հյուր եմ մի շատ սիրալիր պարոնի մոտ, որին ճանաչում եմ Փարիզից:

- Հուսամ, ամեն ինչ կարգին է: Այստեղից մենք խոսել ենք ում հետ որ պետք է:

- Շատ շնորհակալ եմ, ամեն ինչ կարգին է:

- Ի՞նչ պիտի անեք, գիշերը պիտի մնաք այդտե՞ղ:

- Չեմ կարծում:

- Տուն հասնելուն պես անմիջապես զանգահարեք:

Տանտերը, որ լարված հետաքրքրությամբ հետևում էր խոսակցությանը, հարցնում է.

- Ո՞վ էր:

- Մեր կենտրոնից էր, Լոզանից:

- Նրանք գիտեի՞ն, թե դուք որտեղ եք:

- Այո:

- Ինչո՞ւ... Ի՞նչ կարիք կար:

- Մենք պարտավոր ենք տեղյակ պահել մեր յուրաքանչյուր հանդիպման մասին, առավելևս, եթե դա մայրաքաղաքից դուրս է:

- Հասկանում եմ, բայց Հայաստանը Իրաք չէ, Սուդան չէ, ի՞նչ կարիք կա նախազգուշական այդպիսի քայլեր ձեռնարկել:

- Համաձայն եմ, Հայաստանը ոչ Իրաք է, ոչ էլ Աֆղանստան, իսկ Երևանն էլ անհամեմատ ավելի ապահով է, քան եվրոպական մի շարք քաղաքներ, որտեղ մութն ընկնելուն պես կանանց խորհուրդ չի տրվում մենակ փողոց դուրս գալ, այնուհանդերձ, այստեղ էլ կարող են տհաճ անակնկալներ լինել...

Նա այլևս ինձ չի լսում, զանգում է, և դժվար չէ կռահել, թե ում.

- Քաղցրս, ես եմ... Ցավդ տանեմ, միշտ էլ էդ ձևի եմ խոսացել քեզ հետ... Դե, լավ, մի նեղացիր, մարդ ենք, սխալվեցինք... Հա՛, հա՛, իմացա, որ դու մեղավոր չես, վաբշե կապ չունես էդ պատմության հետ... Նախարարին ընդեղից են զանգե... Դե, ի՞նչ պըտի ասեր, մի ժամ խնդրում էր, որ իմ մեքենայով, անձամբ, էս լրբին հասցնեմ Երևան... Տուն որ հասնես, սպասիր ինձ, կգամ մոտդ... Դե, չաո, ցավդ տանեմ...

Հեռախոսը դնում է գրպանը և բարձր տրամադրությամբ դիմում ինձ.

- Սիրելի Դոմինիկ, պիտի ներողություն խնդրեմ քեզնից. ես նախատեսել էի այստեղ մի անմոռանալի գիշեր անցկացնել քեզ հետ, ավելի շքեղ քան փարիզյան մեր գիշերը, բայց, ավա՜ղ, ծրագրերն անսպասելի փոխվեցին: Իմ ամենամտերիմ ընկերը տհաճ պատմության մեջ է ընկել, լուրջ խնդիրներ ունի ոստիկանության հետ, պիտի հենց հիմա գնամ Երևան:

- Շա՜տ ափսոս, որ մեր հաճելի երեկոն այսպես անակնկալ ընդհատվում է, - նուրբ հեգնանքով ասում եմ ես: - Բայց ճիշտ եք անում, որ շտապում եք օգնել ձեր ընկերոջը... Դուք նորից ապացուցեցիք, որ իսկական ասպետ եք:

Վերջին մոդելի «ՍԱԱԲ»-ը, մթնշաղի միջով, մեզ մոտեցնում է Երևանին, և ես իմ նրբաճաշակ վարորդի ետևը նստած (նա ինձ խստորեն պատվիրեց հատկապես այդտեղ նստել) մտածում էի այն մասին, թե մեր «ջիգիթները» որքա՜ն կարգապահ ու հնազանդ են դառնում, երբ մի սաստող ձայն է հնչում վերևից...

 

***

Չէ, սա իմ խելքի բանը չէ: Ես վերջնականապես դադարեցնում եմ իրավապաշտպան գործունեությունս Հայաստանում և զբաղվում միայն «անհետացած» դերասանուհու «առեղծվածով», մանավանդ որ եվրոկոմիսարն էլ այդպիսի խորհուրդ տվեց:

Այսօր առավոտյան մամուլի ակումբներից մեկում հանդիպում էր Ստրասբուրգից եկած բարձրաստիճան մի չինովնիկի հետ: Հատուկ զանգեցին և խնդրեցին, որ անպայման ներկա լինեմ:

Դատելով նրա խոսքերից, Հայաստանը շատ չի տարբերվում Պինոչետի Չիլիից, Ռոբերտ Մուգաբեի Մոզամբիկից և, մանավանդ, Իդե Ամինի Ուգանդայից, և որ բռնատիրական այդ երկրներին բնորոշ բոլոր տարրերն, այսպես թե այնպես, առկա ենՙ մարդակերությունից բացի. քաղբանտարկյալներ, կտտանքներ բանտերում, հալածանքներ քաղաքական համոզմունքների համար, խոսքի և մամուլի ազատության սահմանափակում, կոռուպցիա, իշխանության խամաճիկը դարձած դատական համակարգ...

Ես ցավով կառարկեի այդ պարոնին, ասելով, որ թվարկված մեղքերից գուցե ոչ բոլորն են բնորոշ Հայաստանին և որ ամենաբնորոշըՙ մարդակերությունը, դուք չեք տեսնում: Ճիշտ է, աֆրիկյան դիկտատորի պես մեր սառնարաններում մարդու միս չենք պահում, բայց իրար հոշոտելու ավանդույթը Հայաստանում եղել է, կա և, ամենայն հավանականությամբ, կլինի: Ինչ որ է` լուռ նստած լսում էի և երևի միայն ես էի, որ հարց չտվեցի, ինչը չվրիպեց Ստրասբուրգի պատվիրակի ուշադրությունից.

- Դուք հարց չունե՞ք, տիկին Դոմինիկ, ձեզ համար արդեն ամեն ինչ պա՞րզ է:

- Եթե այդքան դյուրին լիներ մի քանի օրում պարզել ամեն ինչ, ապա մենք երկուսս, հավանաբար, այսօր այստեղ չլինեինք:

- Լիովին համամիտ եմ ձեզ, - ժպտալով պատասխանեց նա:

Հարցուպատասխանի վերջում նա մոտենում է, ձեռքս սեղմում և ասում կեսկատակ- կեսլուրջ.

- Ես ձեզնից դժգոհ եմ:

Կեսժպիտ, հարցական նայում եմ նրան:

- Դուք գիտեք, թե ձեր աֆրիկյան հաշվետվությունն ինչպիսի բարձր գնահատության արժանացավ:

- Իհարկե, գիտեմ, ես ստացա ձեր նամակը:

- Սակայն, ինչպես երևում է նույնը չպիտի ասեմ հայկական հաշվետվության մասին:

- Բայց այն դեռ չի գրված:

- Ավելի լավ, պետք էլ չէ գրել:

- Ինչո՞ւ:

- Որովհետև ես արդեն ենթադրում եմ, թե ինչպիսին է լինելու:

- Շատ կուզեի լսել ձեր ենթադրությունները:

- Դուք արդեն գիտեք դրանք, և հարկ չկա կրկնելու:

Ես դարձյալ կեսժպիտ նայում եմ նրան:

- Գիտե՞ք, թե ձեր մասին ինչեր են խոսում ընդդիմության շրջանակներում. ձեզ անվանում են նախագահի ձրի փաստաբան, իսկ մի քանիսն էլ պնդում են, թե ձեզ կաշառել են:

- Հա՞, հետաքրքիր է իմանալՙ որքա՞ն են վճարել և որտե՞ղ:

- Մենք, անշուշտ, չենք հավատում այդ բամբասանքներին, բայց չէի ասի, թե դրանք կատարելապես անհիմն են:

- Ուզում եք ասել, թե նրանք որոշակի հիմքեր ունեն ինձ այդպես զրպարտելու:

- Կրկնում եմՙ կաշառակերության մեջ մեղադրելու որևէ հիմք չունեն, մենք ձեզ լավ գիտենք, բայց դժգոհելու իրավունք ունեն:

- Հետաքրքիր է...

- Իսկ դուք իրավունք չունեքՙ փաստերին դեռևս չծանոթացած, քաղաքական գնահատություններ տալու, և ընդհանրապես պիտի խուսափեք դրանից:

- Սակայն ես քաղաքական գնահատություններ չեմ տվել, բարոյականՙ թերևս, ճշտելով որոշ երևույթների բուն էությունը:

- Հասկացեք, նրանք համոզված են, որ այստեղ եվրոպական արժեքներ են պաշտպանում և, բնականաբար, մեզնից աջակցություն են սպասում:

- Բառերով գուցե պաշտպանում են, բայց գործովՙ ֆեոդալական հասարակություն են ուզում ստեղծել:

Ստրասբուրգցին ներողամիտ ժպիտով նայում է ինձ.

- Չէ, սիրելի Դոմինիկ, թույլ տուր շիտակորեն ասել, թե որքան հոյակապ էր աֆրիկյան հաշվետվությունը, նույնքան ձախողած է լինելու հայկականը:

- Այո, որովհետև Հայաստանն Աֆրիկա չէ, այստեղ եվրոպական արժեքներ էին հաստատվում դեռևս այն ժամանակ, երբ Ստրասբուրգը գոյություն չուներ:

- Չեմ ժխտում, բայց ասացեք խնդրեմ, ի՞նչ ընդհանուր բան կա արդի և այն ժամանակվա Հայաստանի միջևՙ լեզվից զատ:

Ես լռում եմ, որովհետև նա, ըստ էության իրավացի է, իսկ դիմացինս բարի ժպիտով նայում է ինձ և հարցնում.

- Ճի՞շտ է, որ ձեր մեջ հայկական արյուն կա:

Ես գլխով եմ անում:

- Հիմա հասկացա, թերևս դրանով է բացատրվում ձեր հուզականությունը, նկատելի սուբյեկտիվիզմը:

- Թերևս, - համաձայնում եմ ես, որպեսզի կարճ կապեմ այս զրույցը:

- Գիտեք ինչ, - շարունակում է նա: - Կուզեի ձեզ բարեկամական մի խորհուրդ տալ: Լսել եմ, որ դուք զուգահեռաբար նյութեր եք հավաքում ինչ-որ անհետացած դերասանուհու մասին: Ճիշտ եք անում, հետաքրքիր նյութ է, և ես համոզված եմ, որ հրաշալի գիրք կգրեք:

- Ինչպե՞ս հասկանալ ձեզ, հրաժարվե՞մ իմ հիմնական առաքելությունից և զբաղվեմ...

- Ոչ, ես չեմ ասումՙ հրաժարվեք, պարզապես առաջարկում եմ դադարեցնել: Հասկացեք, պատճառը միայն մեր դժգոհությունը չէ... Կներեք, ես գուցե շատ խիստ եղա... Կան ավելի լուրջ պատճառներ, ինչպես ասեմ, մեզնից դուրս... Դուք, կարծեմ, առայժմ այստեղ եք:

- Ճիշտ այդպես:

- Ուրեմն, եթե իմ քաղաքական հոտառությունն ինձ չի դավաճանում, մոտ ժամանակներս մենք շատ հետաքրքիր իրադարձության ականատես կլինենք: Մինչ այդ զբաղվեք ձեր անհետացած դերասանուհիով և խոստացեք, որ գրքի առաջին օրինակն ինձ կմակագրեք:

 

***

Հետևելով եվրոկոմիսարի հորդորներին և խորհրդավոր կանխատեսումներին, որոշեցի մնացած բոլոր օրերն իսկապես զբաղվել միայն ինձնով: Ուստի առանց ժամանակ կորցնելու և առանց ժամադրվելու, ուղղակի գնացի Թատրոնի Պետական թանգարան:

Գուցե տարօրինակ է, բայց ես, որ կյանքիս մեծ մասը նվիրել եմ թատրոնին, առաջին անգամն եմ ոտք դնում այստեղ: Մտնում եմ միանգամից տնօրենի մոտ, որն արդի թատրոնով բացարձակապես չի հետաքրքրվում, քանզի զբաղված է լոկ 100-150 տարի առաջ գոյություն ունեցած դերասաններով: Նրանց խաղն, իհարկե, չի տեսել, ժապավենի վրա էլ ոչինչ չէր կարող պահպանվել, սակայն դա չի խանգարում պարբերաբար հատորներ տպագրելու անցած ժամանակների դերասանների մասին և մանրամասնորեն վերլուծելու նրանց բեմական վարպետությունը, ասես նստած է եղել դահլիճում:

Անբարեհամբույր այդ մարդուն բացատրեցի, թե ինչու եմ եկել, և խնդրեցի, որ ինձ հնարավորություն տա ծանոթանալու Դերասանուհու արխիվին: Նա ինչ-որ բան մրթմրթաց քթի տակ և քարտուղարուհուն հանձնարարեց, որ ֆոնդերի պատասխանատուին կանչի: Քիչ հետո սենյակ մտավ ճաղատ, ցմփոր, կողքանց քայլող (ասես նեղ միջանցքում էր հայտնվել), կովի դեմքով մի անձնավորություն: Նա այդպես էլՙ կողքանց մտավ սենյակ, այդպես նստեց և բութ հայացքը գցեց մեկ ինձ, մեկ տնօրենին: Վերջինս դժգոհ բարբառեց.

- Տեսՙ ինչ ա ուզում:

Նորից եմ ներկայացնում խնդրանքս: Նա անհաղորդ նայում է ինձ և հարցնում.

- Ասում եք ո՞ւմ:

Կրկնում եմ իմ անուն-ազգանունը:

- Ըտենց մարդ ըստեղ չկա, - չգիտես ինչու ինձ դիմելու փոխարեն, դիմում է տնօրենին:

- Հաստատ գիտե՞ս, որ չկա:

- Որ ասում եմ չկա, ուրեմն` չկա:

Ֆոնդերի պատասխանատուն նորից նայում է ինձ, հետոՙ տնօրենին, հետո` նորից ինձ, և շուտասելուկով կրկնում.

- Մեզ մոտ էդպիսի մարդ չկա:

- Դուք համոզվա՞ծ եք:

- Որ ասում եմ չկա, նշանակում է չկա:

- Շատ տարօրինակ է, իսկ նրա ամուսինն ասում է, թե դերասանուհու արխիվն ամբողջությամբ հանձնվել է ձեզ:

- Ե՞րբ:

- Տասը տարի առաջ: Ձեր թանգարանի աշխատակցուհիներից մեկը գնացել է նրանց տուն, ընտրել և իր ձեռքով բերել թանգարան:

Տալիս եմ աշխատակցուհու անուն-ազգանունը: Ֆոնդերի պատասխանատուն նորից նայում է ինձ, հետո` տնօրենին, և ասում.

- Հա՜, հասկացա: Մի հատ գիժ կնիկ կար` սիրահարված էդ դերասանուհուն, գնացել ինչ գտել հավաքել բերել էր, դուք էն ժամանակ էստեղ չէիք աշխատում:

- Բա հետո՞... Ի՞նչ եղավ էդ արխիվը, - հարցնում է տնօրենը:

- Նայեցինք տեսանքՙ ոչ մի արժեքավոր բան չկա, էդ խելառն էլ կրճատման տակ ընկավ, թոշակի ուղարկեցինք:

- Հետո՞:

- Դե, հետո ի՞նչ, էդ բոլոր թղթերը գցած էին միջանցքում, ոտի տակ, ուրիշ անպետք նյութերի հետ... Գիժն եկավ հավաքեց ու տարավ տուն:

Այս ճաղատ բթամիտն իմ երեսին չի նայում, այլ իրՙ նույնքան բութ և անհոգի տնօրենին, ասես հաշվետվություն է տալիս նրան:

- Այդ կնոջ հեռախոսը կարո՞ղ եմ խնդրել:

- Օգուտ չունի:

- Ինչո՞ւ:

- Էդ կինն արդեն քանի տարի եղավ մահացել է, տղեն էլ կարծեմ Ռուսաստանից եկավ տունը ծախեց, տան մեջ եղածն էլ հանեց թափեց դուրս:

Թելն այսպիսով կտրվում է այնտեղ, որտեղ պիտի հասներ և հոգատար ու մասնագետ պահպանումով իր շարունակությունը գտներ: Ամբողջ կյանքում խնամքով հավաքված լուսանկարները, հոդվածները, նամակները, իմ գրառումները, զանազան փաստաթղթերը ոչնչացվել ու անհետացել են, և անգամ այդ բարի կինն անզոր է եղել փրկելու...

Եվս այսպիսի մեկ-երկու տխուր հայտնություն, և իմ գոյությունից ոչ մի հետք չի մնա աշխարհում...

Մի կերպ զսպելով ինձ հարցնում եմ.

- Ինձ ասացին, որ դուք հատորներ եք գրել հին ժամանակների դերասանների մասին:

- Ճիշտ են ասել:

- Իսկ ինչպե՞ս եք գրել: Դուք նայե՞լ եք նրանց խաղը:

- Ոչ, ինչպե՞ս պիտի նայեի, այն ժամանակ ես գոյություն չունեի:

- Հապա ինչպե՞ս եք գրել:

- Այստեղ բազմաթիվ նյութեր կան նրանց մասին:

- Իսկ եթե նրանց ժամանակակից որևէ մեկը ձեզ նման այդ նյութերը ոչնչացրած լիներ, դուք այսօր ինչո՞վ էիք զբաղվելու:

Երկու բութ դեմք նայում են ինձ և պատասխան չեն տալիս, իսկ ես դուրս եմ գալիս այստեղիցՙ մեջս ահավոր մի դատարկություն: Անկեղծ ասած, կռապաշտության այս տաճարի գոյությունն անգամ ինձ հայտնի չէր, և ես երբեք այստեղ չէի գա, եթե ամուսինս միամտաբար և անպատասխանատու կերպով իմ գործունեության հարյուրավոր վկայությունները հանձնած չլիներ սրանց...

Իմ հաջորդ հանդիպումը կինոստուդիայի դերասանական բաժնում է: Նախապես պայմանավորվել եմ տնօրենի հետ: Ես նրան ասել եմ, որ ընդհանրապես հետաքրքրվում եմ հայ դերասաններով:

Կինոստուդիայի շենքին մոտենալու հետ մի ահավոր գարշահոտ եմ զգում, որը գնալով ահագնանում է: Երկաթե դարպասների մոտ ստիպված ենք երկար սպասել: Ձեռքի հեռախոսով զանգում եմ տնօրենին, որը, բարեբախտաբար,  տեղում է: Եվս մի տասը րոպե սպասելուց հետո, դարպասը բացվում է, և ինձ համար պարզ է դառնում, որ աչալրջության այս խիստ միջոցները ոչ այնքան հայկական կինոյի փառահեղ ավանդները կորստից փրկելու համար են, որքան...

Դարպասի ճեղքում հայտնվում է անորոշ տարիքի, մորուքավոր մի արարածՙ հագին զինվորական խունացած համազգեստ և ցեխի մեջ կորած «բոթաս»ներ: Չնայած սեպտեմբերյան տաք եղանակին, ականջակալներով մորթե գլխարկ է դրել, և ամեն անգամ ինձ ունկնդրելիս, ազատ ձեռքով ականջակալներից մեկը բարձրացնում է և խուլ ականջը դեմ անում: Ես նայում եմ այս բրածո կերպարանքին ու մտածում, որ սրան, ամենայն հավանականությամբ, խնամքով պահում ու պահպանում է ստուդիայի ղեկավարությունըՙ ապացուցելու համար, որ հայկական ֆիլմերից անպակաս կիսադեբիլ, պիտեկանտրոպանման և, այսպես ասած, ազգի հավաքական կերպարը խորհրդանշող նման պերսոնաժներն իսկապես գոյություն ունեն:

Դարպասը, չգիտես ինչու, լրիվ չի բացվել: Ճեղքը կլինի հազիվ քառասուն-հիսուն սանտիմետր: «Թանգարանային էքսպոնատը» տեսնելով մեզ, գլխով է անում, իբրև թեՙ «սպասեք», և դարպասը նորից փակում: Ներսից խոզերի խառանչ է լսվում և գոճիների ահավոր ճղճղոցՙ ուղեկցված խոզարածի «հո-հո»-ներով: Տեր Աստվա՜ծ, այս ի՜նչ է կատարվում… Չլինի՞ Օրուել են նկարում… «Անասնագոմը»… Տե՛ս է, ուր հասան… Անցնում է ևս մի տասը րոպե, և այս անգամ ավելի լայն բացված դարպասով վերջապես մտնում ենք ներս:

Խոզերի մի ամբողջ երամ է այստեղ արածում և, ինչպես երևում է, վաղուց են իրենց կայքերը հաստատել այս տարածքում: Ավելորդը մենք ենք, որ մի կերպ շրջանցելով աղտեղություններով լցված փոսերը և շարունակ զիջելով ճանապարհըՙ աջից ու ձախից, ետևից ու առջևից հայտնվող պարարտ մսացուներին, մի կերպ հասնում ենք շքամուտքին:

Վտանգն այստեղ էլ հետապնդում է մեզ: Շենքի ֆասադը զարդարող Սասունցի Դավթի բարձրաքանդակը տաքից ու սառից, բնական և քաղաքական եղանակների կտրուկ փոփոխություններից քայքայվել ու կտոր-կտոր ընկնում է: Արույրե սուրը, որ ժամանակին կուրացնելու աստիճան պսպղում էր, հիմա կախվել է սև գիլյոտինի պես և ուզած պահին կարող է իջնել տարաբախտ այցելուի վզին: Ի դեպ, մեր բախտը բերեց. ներս մտնելուն պես մի ահավոր դղրդյուն լսեցինք թիկունքից. Քուռկիկ Ջալալիի առջևի սմբակները պոկվել ընկել էին բազալտե աստիճաններին:

Արտաքին վտանգները հաղթահարել ենք, հերթը հասել է ներսի վանգներին: Այնուհանդերձ, մի կարևոր փոփոխություն ենք նկատում. խոզերի գարշահոտն այստեղ կտրվում էՙ տեղը զիջելով ծխին, այրվածի և ապխտած մսի հոտերին: Պարզ է. խոզերի այլագոյությունը կայանում է այստեղ` ծխաեփած չալաղաջի և այլ համադամների ձևով: Հուսանքՙ սա ավելի որակով են անում, քան ֆիլմերը:

Խարխլված աստիճաններով հանդգնում ենք մի կերպ բարձրանալ, որպեսզի հասնենք տնօրենի աշխատասենյակը: Լավ չեղավ, ինչո՞ւ չզգուշացրին, որ հետներս պետք էր անձրևանոց վերցնել: Որտեղից ասես, իսկ հիմնականում առաստաղից, ջուր է կաթում և, ինչպես երևում էՙ վաղուց, որովհետև տեղ-տեղ բորբոս է կապել:

Այս վտանգն էլ հաղթահարելուց հետո, վերջապես, մտնում ենք տնօրենի աշխատասենյակը, սակայն մեր հերոսական ջանքը միանգամից չի վարձատրվում նրա թանկագին ուշադրությամբ, քանզի տաք-տաք խոսում է հեռախոսով: Բառացիորեն մեկ վայրկյան ընդհատում է, որպեսզի ներողություն խնդրի և շարունակում խոսակցությունը:

- Այ ցավդ տանեմ, էդ ո՞նց ա թանկ, շուկայում հազար ութ հարուրից պակաս չես ճարի, խանութներում էլ երկու հազարի ա հասնում, ես քեզ թոմարի տասը կիլոն տալիս եմ տասնհինգ հազարով, էլի ասում ես թանկ ա... Այ ցավդ տանեմ, գալի ըտեղ չորս հոգով հաց ենք ուտումՙ հարուր հազար ես առնում... Խի բա ես չեմ տալի՞... Ինչ շունուշանգյալ գալի կլպում ա ինձ... Դու գիտես, գնա վրացական էժան միսն առ ու վարակի կլիենտներիդ:

Ասում է և լսափողը չրխկոցով դնում.

- Կներեք, որ ձեր թանկագին ժամանակը խլեցի: Դերասանական բաժնի վարիչը սպասում է:

Իջնում ենք նկուղ: Որքան հիշում եմ, միշտ այստեղ էր: Տասնյոթ տարեկան էի, երբ առաջին անգամ նկարահանվեցի ֆիլմում: Ինձ առաջնորդեցին այստեղ, որպեսզի քարտ լրացնեմ և լուսանկարներ թողնեմ: Բարեհամբույր, տարիքով կին էր, որը վերջում խնդրեցՙ այդուհետ որտեղ էլ նկարվեմ, գամ ավելացնեմ այդ քարտին և հատկապես նոր լուսանկարներ բերեմ: Եվ ես կանոնավորապես հարստացնում էի իմ քարտարանը: Բարեհամբույր, տարիքով կնոջը փոխարինեց երիտասարդը, որն ամեն անգամ ինձ տեսնելիս, այնպիսի դեմք էր ընդունում, ասես հենց նոր մի բաժակ քացախ է խմել: Եվ չնայած դրան, ես շարունակում էի լրացնել իմ քարտարանը:

Բացում եմ դուռը և նույն սեղանի մոտ նույն կնոջը տեսնում: Իրավացի էր Դոմինիկը, որ տարիքն առնելու հետ ոմանց կարիճային էությունը դուրս է գալիս և ընդմիշտ տպվում դեմքին: Սակայն դա չի խանգարում, որ ժպիտով դիմավորի ինձ: Նա նստած է կիսախավար, կիսանկուղային սենյակում, շրջապատված անթիվ ու անհամար թղթապանակներով: Դրանցից մեկն իմն է: Այնտեղ բազմաթիվ լուսանկարներ կան: Դրանք կարող են զգալիորեն հատուցել թանգարանում տեղի ունեցած կորուստը:

Ես բացատրում եմ իմ այցելության նպատակը և մասնավորապես հարցնում, թե ինչ կարծիքի է դերասանուհու մասին:

- Ես նրան շատ բարձր եմ գնահատում:

- Հաճելի է լսել: Իսկ դուք մտերի՞մ էիք...

- Չեմ կարող ասել, թե շատ մոտիկ էինք, մեր հարաբերություններն ավելի շուտ գործնական էին... Դե, գիտեք, դերասանները բարդ նկարագիր ունեն:

- Իրավացի եք: Վաղո՞ւց եք այստեղ աշխատում:

- Մոտ երեսուն տարի:

- Դուք ինձ շատ կարող եք օգնել: Ես գիրք եմ գրում նրա մասին և ենթադրում եմ, որ բազմաթիվ հետաքրքիր բաներ կարող եք պատմել:

Քացախոտ դեմքն ավելի է երկարում.

- Ցավում եմ, բայց պիտի հուսախաբ անեմ, հազիվ թե կարողանամ բավարարել ձեր հետաքրքրասիրությունը: Մեր հանդիպումները զուտ գործնական էին... Բացի այդ...

Նա լռում է և նյարդային շարժումով ծխախոտ վառում:

- Ես ձեզ չեմ ստիպում, եթե չեք ուզում, եթե որոշ բաներ խանգարում են ձեզ...

- Ոչ, ոչ, խանգարող ոչինչ չկա, պարզապես չէի ուզի օտար մարդկանց մոտ...

 

***

...Երեկոյան ժամը տասնմեկը կլիներ: Ներկայացումից հետո տուն մտնելուն պես, ամուսինս հայտնեց, որ Ռիգայից եկած ինչ-որ ռեժիսոր է փնտրել ինձ և խնդրել, որ տուն գալուն պես անպայման զանգեմ, որ դա շատ կարևոր է:

Զանգում եմ հյուրանոց: Լատվիական բնորոշ շեշտադրությամբ տղամարդու մի ձայն հարցնում է. «Իսկապե՞ս դուք եք»: «Այո, ես եմ», - փոքր-ինչ զարմացած պատասխանում եմ և անուն-ազգանունս կրկնում: «Շատ կուզեի աչքովս տեսնել և համոզվել, որ դուք իսկապես գոյություն ունեք»: Ձայնից երևում է, որ մարդը հարբած չէ: «Ափսոս, վաղն առավոտյան մեկնում եմ առանց ձեզ տեսնելու... Մինչդեռ խոսելու բան կար»: «Խնդիր չկա, մենք ուշ ենք պառկում, ամուսինս հիմա կգա ձեր ետևից»:

Կես ժամ չանցած, լատվիացի ռեժիսորը մեր տանն էր: «Ձեզ չզարմացրե՞ց իմ հարցը», - դիմում է նա ինձ: «Անկեղծ ասածՙ այո»:

Եվ պատմեց, թե ինչպես առավոտյան գնացել է դերասանական բաժին, որպեսզի ծանոթանա իմ թղթապանակին և իմ հասցեն ու հեռախոսը վերցնի: Սակայն «քացախոտ» կինը հայտնել է, որ այդպիսի անունով թղթապանակ չկա իրենց բաժնում: Հեռախոսն է խնդրել և հետևյալ պատասխանը լսել. «Չեմ կարող տալ, որովհետև այդպիսի դերասանուհի գոյություն չունի»: «Դուք համոզվա՞ծ եք», - հարցրել է ռեժիսորը: «Հարգելի ընկեր, ես անգիր գիտեմ Հայաստանի բոլոր դերասաններին, կրկնում եմ, այդպիսի անձնավորություն գոյություն չունի»:

Ռեժիսորը երեկոյան է իմացել, որ ես, այնուամենայնիվ, գոյություն ունեմ: Համենայն դեպս զանգել է տեղեկատու ծառայություն և իմ համարը խնդրել և, չնայած մեր հեռախոսն ամուսնուս անունով է գրանցված, հայտնել են:

Հայաստանից անհամեմատ ավելի կարգապահ երկրում ծնված ու դաստիարակված քաղաքացին ապշած ու վրդովված էր կատարված իրողությունից: «Երեսունհինգ տարի է կինոյում եմ, - ասում էր նա, - նախանձի և չարության ամենաբազմազան դրսևորումների եմ հանդիպել, բայց այսպիսին առաջին անգամն եմ տեսնում. նախանձ և չարությունՙ գումարած լկտի խաբեությանը»:

Նա խորհուրդ էր տալիս անպայման բողոքել, պահանջել, որ վերջ տրվի այդ խայտառակությանը... Բայց ո՞ւմ բողոքեր... Չարակամությանն առնչվում էր գրեթե ամեն օր, այն դարձել էր կյանքի անբաժան մասը, և ոչ միայն արվեստի աշխարհում... Իրոք, ինչպե՞ս էինք կարողանում ապրել այդ թունավոր մթնոլորտում...

 

***

Ես ժպտում եմ.

- Խնդրում եմ ինձ օտար մի համարեք, ես այստեղ ասես հարազատ տանը լինեմ: Եվ հետո, իմ նպատակն է Դերասանուհուն ճանաչել իր լավ ու վատ կողմերով, և որքան շատ իմանամ նրա մասին, գիրքս այնքան ավելի կշահի:

- Առանձնապես բան չունեմ պատմելու... Պարզապես, ասում էին, որ գոռոզ է, ձևեր է թափում, իբր ինտելեկտուալ դերասան է, շատ է երևակայում և այլն...

- Բայց նա իսկապես զարգացած կին է, կարելի է ասելՙ հավասարապես տաղանդավոր թե՛ բեմում, թե՛ գրականության մեջ:

- Բեմում չգիտեմՙ ինչեր է արել, բայց ասում են, թե ամուսինն է գրում նրա համար:

- Լսեք, ամուսինը փիլիսոփա է և ընդամենը հրապարակախոսական հոդվածներ էր գրում, իսկ հիմա այլևս ոչինչ չի գրում, զբաղված է միայն քաղաքականությամբ, իսկ տաղանդավոր դերասանուհին գրում է տաղանդավոր արձակ, ի դեպ, ոմանց կարծիքով, շատ ավելի լավ, քան ամուսինը:

- Չգիտեմ, ես ոչ ամուսնու գրածն եմ կարդացել, ոչ էլ նրա…

- Ինչպե՞ս կարելի է առանց կարդալու դատողություններ անել և մանավանդ վատաբանել:

Լուռ է: Ոչինչ չի ասում: Քացախած դեմքին ավելացել է ամրակուռ բթությունը, որի «ասելիքը» հետևյալն է. «Միևնույն է, չենք ընդունի, կուզես հազար փաստարկ ու ապացույց բեր, կուզի տեղով ոսկի դառնա, թեկուզ Նոբելյան մրցանակ ստանա, չենք ընդունի ևՙ վե՛րջ, որովհետև այդպես ենք որոշել, իսկ որոշել ենք, որովհետև գիտենք, որ ինքներս ոչնչություն ենք, գիտենք, որ նրա եղունգը չարժենք, հենց այդ պատճառով էլ չենք կարող անգամ նրա ֆիզիկական գոյության հետ հաշտվել, եթե ճար ունենայինք ջրից ու օդից էլ կզրկեինք, բայց քանի որ ճար չունենք, ձեռքներիցս եկածն ենք անում, միայն թե վնասենք, միայն թե սրտներս մի քիչ հովանա...»:

Բավական է որևէ երկրում այսպիսի տասը արարած լինի, որպեսզի այդ ժողովուրդը դատապարտվի մշտական անեծքի, բայց փոքրիկ Հայաստանում սրանք տասը չեն, հարյուրը չեն...

Ես տեսնում եմ, թե մեր զրույցն ինչպիսի տհաճ ընթացք է ստանում այս վհուկի համար, սակայն հենց դա է ինձ ստիպում «կողմնակի» մարդու իրավունքով մի երկու բան ասել նրան, չնայած գիտեմ, որ չի ընդունելու իմ խոսքերը, առավելևս չի փոխվելու, քանզի մեր մեջ բազմացած երկոտանիների այն տեսակից է, որ սնվում են սեփական թույնով, իսկ ճշմարիտ խոսքը նրանց ծիծաղն է միայն առաջացնում, և այնուամենայնիվ.

- Որքան հասկանում եմ, դուք այստեղ նստած եք ոչ միայն այս թղթապանակները հսկելու, այլև գուցե ավելի շատ ձեր դերասաններին, այսպես ասած, հաջողությամբ «վաճառելու» համար... Մանավանդ օտարներին, բայց դատելով ձեր խոսքերից, դուք ճիշտ հակառակն եք անում:

Ֆշշացնող գյուրզան սրա համեմատ անմեղ էակ է: Բարեբախտաբար թարգմանչուհուս հետ եմ, այլապես հազիվ թե այստեղից անվնաս դուրս գայի: Տարրական բարեկրթությունն իսպառ մոռանալով, կատաղած շպրտում է.

- Ես իմ գործը լավ գիտեմ, ինձ դասեր մի՛ տուր:

- Դաս տալու մտադրություն չունեմ, տիկին, ես կուզեի պարզապես, ծանոթանալ Դերասանուհու թղթապանակին:

Նրա դեմքին ժպիտ է հայտնվում, և ես գիտեմ, թե ինչու. հնարավորություն ստացավ մի նոր քսություն անելու.

- Ավա՜ղ, չեմ կարող ձեր խնդրանքը կատարել:

- Ինչո՞ւ:

- Որովհետև թղթապանակն այստեղ չէ:

- Հապա որտե՞ղ է:

- Մեր ռեժիսորներից մեկը տարավ, բառացիորեն մի քանի օր առաջ: Նոր ֆիլմ է նկարելու, դերասանուհի է փնտրում:

- Միայն նրա թղթապանակը վերցրե՞ց:

- Ոչ... ևս մի քանիսը:

- Այդ ռեժիսորի անունն ու հեռախոսը կարելի՞ է խնդրել:

- Այո, իհարկե, - սիրալիր ժպիտին առավել քաղցրալուր ձայն ավելացնելով պատասխանում է նա և թղթի կտորի վրա արագորեն գրում հեռախոսն ու ազգանունը, որն ինձ ոչինչ չի ասում: Գուցե նորերից է: Ավելի լավ:

Դուրս ենք գալիս շենքից և տեսնում տնօրենինՙ սառնարան-բեռնակրի բաց դռների մոտ կանգնածՙ մսի բեռնումն անձամբ հսկելիս: Ինչպես երևում է, կարողացավ համոզել, և ոչ  միայն ռեստորանի տիրոջը, քանզի տասը չէ, այլ, հավանաբար, մի հարյուր կիլո են բարձում: Երեսն ուրախությունից շողում է: Ես նրան ոչինչ չեմ պատմում իմ հանդիպման մասին, ոչ միայն, որ հիմա պատեհ չէ, այլև ընդհանրապես իմաստ չունի. ինչո՞ւ խախտել չարամաղձության սրբագործված ավանդույթը. այդպես եկել է, այդպես էլ կգնա, իսկ եթե դա որևէ մեկին դուր չի գալիս, թող, մեղմ ասած, բարի լինի ռադը քաշել այստեղից, ինչը և արել եմ, և անում եմ հիմա...

Երեկոյան պարզում եմ, որ այդպիսի ռեժիսոր գոյություն չունի, իսկ հեռախոսը... «Աղի հանքի» համարն է...

 

***

- Ես ձեզ համար անակնկալների մի ամբողջ շարք եմ պատրաստել:

Ձայնից անմիջապես ճանաչում եմ. ազատախոհ լրագրողն է, որի հետ պատիվ ունեցա ճաշելու պիցերիայում:

- Ձեր զանգն արդեն անակնկալ է:

- Սակայն դա ընդամենը սկիզբն է. շատ կուզեի, որ այսօր միասին ընթրենք:

- Այն նույն ճաշարանո՞ւմ:

- Դա մեզ վայել չէ:

- Հապա որտե՞ղ:

- Եթե ռեստորանի անունը տամՙ ձեզ ոչինչ չի ասի, դուք մեր քաղաքը չգիտեք:

- Ընդունում եմ հրավերը: Առաջնորդեք ինձ, մանավանդ որ խոստացել էիք:

- Բայց երկու պայմանով, մենակ պիտի գաք, քանի որ թարգմանչի կարիք չունեք և երկրորդՙ վճարողը ես պիտի լինեմ:

- Առաջին պայմանը հասկացա, բայց երկրորդը...

- Գիտե՞ք ինչու եմ այդպես ասում. որովհետև, որքան ինձ հայտնի է, Եվրոպայում ամեն մեկն իր համար է վճարում, անգամ կանայք:

- Չգիտեի... Ուրեմն, ես Եվրոպայում չեմ ապրել, որովհետև ինձ համար միշտ տղամարդիկ են վճարել:

- Հրաշալի է: Խնդրում եմ հագեք ձեր ամենաշքեղ զգեստը:

- Սիրով, եթե պնդում եք:

Երկրորդ և երրորդ անակնկալները մատուցվում են միաժամանակ. ես իջնում եմ փողոց և առջևս տեսնում մի տղամարդու, հավանաբար իմ տարիքի, որին և՛ ճանաչում եմ, և՛ չեմ ճանաչում, ավելի ճիշտ, հազիվ եմ ճանաչում պիցերիայի իմ սեղանակցին, որն ինձ հյուրասիրեց գինիով և մենախոսությամբ: Նա ածիլվել է, խառնիխուռն մազերը սարքել վերջին նորաձևությամբ, մուգ կոստյում է հագել, որը նրան շատ է սազում, փողկապն ու շապիկն էլ ընտրված են ճաշակով: Իսկական դենդի: Ուզած կինն ուրախ կլինի այսպիսի տղամարդու հետ հասարակության մեջ երևալ:

Ես ուշադիր նայում եմ նրան և քիչ է մնում ուրախությունից ճչամ. առջևս կանգնած է իմ ամենահամակրելի, ամենախելացի, ամենաբանիմաց և ամենախստապահանջ հանդիսատեսը: Չգիտեմ, նա ի՞նձ էր սիրահարված, իմ դերերի՞ն, թե՞ թատրոնին ընդհանրապես, բայց կյանքումս այդպիսի հավատարմություն չեմ տեսել... Նա չափազանց հազվադեպ է բացակայել իմ ներկայացումներից: Գալիս էր թատրոն միշտ կոկիկ հագնված, մեծ մասամբ նստում առաջին կարգերում, իսկ ներկայացման վերջում, որպես կանոն, ինձ ծաղկեփունջ էր մատուցում: Իմ ամեն մի նոր դերակատարումից հետոՙ կինոյում, հեռուստատեսությամբ կամ թատրոնում, ընդարձակ մի նամակ էր գրում, վերլուծելով, խրախուսելով, երբեմն էլ հետաքրքիր դիտարկումներ անելով: Եվ հիմա հուզմունքը քիչ մնաց խեղդի ինձ… Հիշեցի այդ օրերը և հազիվ կարողացա ինձ զսպել, որ չարտասվեմ, չգրկեմ նրան...

Անակնկալ է նաև մեքենան, որով եկել է իմ ետևից. ճերմակ «Նիսսան», դռներին գրվածՙ Ռեստորան «Վայելք»:

- Ես չգիտեմ, - հարցնում է իմ երկրպագուն, - Եվրոպայում այսպիսի ծառայություն կա՞... Մեքենան գալիս է քո ետևից, հետո տուն տանում:

Ռեստորանը քաղաքից դուրս է, բայց ոչ շատ հեռու: Մենք մտնում ենք մի արտառոց աշխարհ, պարսպապատ, հսկվող դարպասներով, անջատված մյուսՙ ավելի մեծ աշխարհի անթիվ ու անհամար հոգսերից... Երևի ճիշտ կլիներ, որ դարպասներին գրվեին Դանթեի նշանավոր տողերըՙ «փոքր-ինչ» փոխված. «Ո՛վ մտնողներ, թողեք հոգսերը համայն»:

Բայց ինձ զարմացնում է ոչ միայն այս շքեղությունը, այլ, որ անկախ լրագրողն այստեղի մշտական այցելուներից է: Հետաքրքիր է, ի՞նչ միջոցներով:

Դարպասն անցնելուն պես, մեզ ընդառաջ է գալիս ազգային տարազով մի երիտասարդ և առաջնորդում խրախճանքի սրահներից մեկը: Իմ ուղեկցին նա դիմում է անունով, մտերմավարի, բայց հարգալից: Մտնում ենք հայկական ամրոցների ոճով կառուցված մի շինություն: Այստեղ էլ նրան ընդունում են մշտական հաճախորդի պես:

Հյուրասիրությունն ու սպասարկումն, իհարկե, բարձր մակարդակով է: Այսպիսի համեղ և նրբին բաներ Հայաստանում երբեք չեմ կերել: Ես չեմ կարող ինձ զսպել և անպատշաճ հարցը չտալ.

- Կներեք, բայց այս ամենը պիտի որ թանկ լինի:

- Էժան չէ, - ծիծաղում է երկրպագուս: - Սակայն ես կարող եմ ինձ թույլ տալ, մանավանդ երբ ձեզ նման հյուր ունեմ:

Նա ձեռքի լայն շարժումով իմ ուշադրությունն է հրավիրում էկլեկտիկ ոճով կահավորված ընդարձակ սրահի վրա, որտեղ ընդամենը մի քանի ազատ սեղան կա, այն էլ, հավանաբար, ուր որ է կզբաղեցնեն:

- Այստեղ նայեք, ո՞վ կասի, որ այս ռեստորանը, վերջապես ֆեոդալական այս շքեղաշուք դղյակը կառուցվել է մի երկրում, որտեղ բնակչության կեսից ավելին համոզված չէ, թե վաղը կուշտ փորով հաց կուտի... Հապա նայեք այս լեցուն սրահին, կարծում եք այստեղ դյուրի՞ն է տեղ գտնելը: Միամիտ չլինեք, պետք է նախապես պատվիրել... Ցանկալի է երկու-երեք օր առաջ... Նայեք, նայեք այս երջանիկ դեմքերին... Սուրբ Պետրոսի դրախտը սրա հետ համեմատած պարզապես աղքատախնամի գիշերօթիկ էր...

Նա նորից իր տարերքի մեջ է.

- Եթե ես ֆիլմ նկարելու լինեի կործանվող Հռոմի կամ բյուզանդական պալատի զեխությունների մասին, կգայի ուղղակի այստեղ` մեղքի և հաճույքի այս կոմբինատը... Դուք դեռ չգիտեք, թե ինչե՜ր կան... Այստեղ ոչ թե յոթ, այլ մեղսագործելու յոթանասունյոթ հնարավորություն կա... Աստծո դատաստանի միջոցներն անզոր են այստեղ գործվող մեղքերը պատժելու համար... Եվ, ընդհանրապես, Աստծո օրենսգիրքը հնացել է, դարձել ծիծաղելի, կատարելապես անգործածելի... Այն պետք է ծայրեծայր վերանայել, հարմարեցնել արդի աշխարհին... Սատանան, պարզվեց, ավելի ուշիմ է, ավելի լավ է հասկանում ժամանակի ոգին և անմիջապես հարմարվում առաջընթացին... Իսկ Աստված իր բարությամբ և արդարությամբ մնացել է հազարամյակների խորքում...

- Ձեզ շատ հետաքրքիր է լսել, և ասեմ, ձեր մտքերի հետ համաձայն եմ, բայց դուք, կարծեմ, ուրիշ բան էին ուզում ասել:

- Այո, իսկապես... Կներեք, պատշաճ չէ սեղանի շուրջ, այն էլ կնոջ ներկայությամբ, խոսել այդ մասին, բայց քանի որ հարցրեցիք, պատասխանեմ. էժան չէ, եվրոպական գներ են, դեռ մի բան էլ ավելին... Կռահում եմ ձեր երկրորդ հարցը. ինչպե՞ս եմ կարողանումՙ անկախ լրագրողս, ամիսը գոնե մի երկու անգամ հյուրեր բերել այստեղ: Պատասխանեմ. իմ արդար վաստակով: Վաստակ ասելով, թերթերի ճղճիմ հոնորարները նկատի չունեմ, այլ չափազանց լուրջ և կատարելապես ազնիվ մի բիզնես: Բիզնես ասելով առևտուր կամ արտադրություն չհասկանաք: Այսինքնՙ ես արտադրում եմ, բայց գրչով:

- Հավանաբար արտասահմանյան թերթերի համար եք գրում:

- Ոչ մի արտասահման, ես գրում եմ մեր հայրենական իդիոտների համար... Եվ գիտե՞ք ինչ... Չեք պատկերացնի... Դիսերտացիաներ... Այո, այո, դի-սեր-տա-ցիա-ներ... Գերազանցապես հումանիտար գիտությունների գծով. պատմություն, գրականագիտություն, արվեստաբանություն... Այսօր Հայաստանում պաշտպանության դրվող յուրաքանչյուր տասներորդ դիսերտացիան գրված է իմ ձեռքով... Իսկ եթե անկեղծ լինեմ, ոչ թե գրված, այլ դեսից-դենից կտրած-կպցրած...

- Կներեք, իսկ մասնագիտությամբ ի՞նչ եք:

- Մաթեմատիկոս:

- Հապա ինչո՞ւ հումանիտար առարկաներ...

- Որովհետև մաթեմատիկան կոնկրետ գիտություն է, այնտեղ չես կարող խելքիդ զոռ տալ, հումանիտար գիտություններում, մանավանդ գրականագիտության և արվեստաբանության ասպարեզում ուզածդ զառանցանքը կարելի է գիտության տեղ ծախել:

- Իսկ պատվեր շատ ունե՞ք:

- Ասում եքՙ շա՞տ... Ներկա և նախկին դեպուտատների, նախարարների և նրանց տեղակալների, օրավուր շատացող մեծահարուստների և զանազան պաշտոնյաների առնվազն մեկ քառորդն իմ պոտենցիալ պատվիրատուներն են, բոլորն ուզում են տիտղոսներ ունենալ և պատրաստ են դրա համար վճարել:

- Եթե գաղտնիք չէ, որքա՞ն:

- Դա գաղտնիք չէ, բոլորը գիտեն... Թեկնածուականըՙ հինգ հազար դոլար, դոկտորականըՙ տասը հազար:

- Էժան է, - ծիծաղում եմ ես:

- Ես էլ եմ այդպես կարծում... Հավանաբար թանկացնեմ, նրանք շատ փող ունեն, կվճարեն...

- Ինչպես հասկացա, ձեր հասարակությունը հանդուրժում է կեղծ գիտնականների առկայությունը:

- Օ՜, ոչ միայն հանդուրժում է, այլև փառաբանում, պարգևատրում… Քիչ ավելի ուշ կպատմեմ այդ մասին, մեկ այլ տեղում, եթե, իհարկե, ընդունեք իմ հրավերը... Նախապես ասեմ, որ ամենամեծ անակնկալը ձեզ սպասում է այնտեղ:

Ես, իհարկե, հասկանում եմՙ ինչ է նրա մտքինը, կռահում եմ նաև, թե որն է լինելու «ամենամեծ անակնկալը», գնահատում եմ նաև գայթակղելու նրա նրբանկատ, կարելի է ասելՙ աննշմար կերպը(ի տարբերություն հափրացած «օքսֆորդականի»), բայց իմ մեջ զարմանալիորեն արթնացել է հայ կինը, նրա ամոթխածությունը, որովհետև գիտեմ, եթե գնացի, շատ դժվար է լինելու դիմադրելը...

Երևի ես ուշացրի պատասխանը և նա, յուրովի բացատրելով, առաջարկում է.

- Ես ձեզ լիովին հասկանում եմ, Դոմինիկ, ձեր տեղը լինեի, ես էլ կվարանեի: Բացի այդ, ասեմ, դուք ինձ ոչինչ պարտական չեք այս երեկոյի համար: Ընդհակառակը, ես եմ պարտական, որ պատիվ արեցիք ինձ հետ սեղան նստել, այդքանն արդեն ինձ համար մեծ բան էր, և եթե պահանջեք, որ հենց հիմա, այստեղից ուղղակի ձեզ տուն տանեմ... Դա կլինի այս հաճելի երեկոյի ամենատրամաբանական շարունակությունը, բայց ես քաջատեղյակ լինելով ձեր հետաքրքրասիրությանը...

Արդեն գիտեմ, թե խոսքն ինչի մասին է, բայց հուզմունքս զսպելով հարցնում եմ.

- Ի՞նչը նկատի ունեք:

- Այն, որ մտադրվել եք գիրք գրել անհետացած դերասանուհու մասին, և ասեմՙ շատերն են ողջունում ձեր այդ քայլը:

- Ո՞ւմ նկատի ունեք հատկապես:

- Նախևառաջ հանրապետությունում մնացած բոլոր պարկեշտ մարդիկ:

- Իսկ դրանցից զա՞տ:

- Այդ սուտ ընդդիմությունը շատ դժգոհ է, մանավանդ ձեր հերոսուհու ամուսինը: Նրանց թերթերից մեկն այսպես էր գրել. «Եվրոպայից ժամանած իրավապաշտպանը բռնության ճիրաններում տառապող ամուսնով զբաղվելու փոխարեն, որոշել է գիրք գրել նրա բացակա, Եվրոպայի ազատության մեջ գաղտնի «կայֆեր բռնող» կնոջ մասին»:

- Ինչպիսի՜ գռեհկություն:

- Ի՜նչ եք ասում, դա դեռ ոչինչ, եթե դրանց թերթերը կարդաք, ձեզ կթվա, թե հանրային պետքարան եք մտել... Այսինքնՙ այդ թերթից ուրիշ անդրադարձ պետք չէր սպասել. նրանք հույս ունեին ի դեմս ձեզ հերթական պաշտպանն ունենալ, բայց պարզվեց, որ Եվրոպայում ոչ բոլորն են նրանց քաջալերում: Բայց ամենատարօրինակն իշխանամետ թերթերի անդրադարձն է: Փոխանակ սպասողական լռություն պահպանեին, նրանցից մեկն, օրինակ, գրել է, թե դուք ցուցադրաբար բոյկոտում եք ձեր առաքելությունը և զբաղվում անկարևոր բաներով...

- Շնորհակալ եմ, իհարկե, մարդն անկարևոր է այստեղ, մանավանդ տաղանդավոր մարդը:

Նա լռում է, հիացական ժպիտով նայում ինձ և ավելացնում.

- Ինչ վերաբերում է ինձ, ես ողջունում եմ ձեր վճիռը... Որովհետև դուք ուզում եք անել այն, ինչի մասին ես երազում էի վաղուց, բայց չէի համարձակվում:

- Դուք երազում էիք գիրք գրել Դերասանուհու մասի՞ն... Ես ձեզ ճիշտ հասկացա՞...

- Չգիտեմ, գուցե մտորումներ... Համենայն դեպս ես նրա մասին այնքան նյութ եմ հավաքել, որ պարզապես հանցագործություն կլինի չօգտագործելը:

- Եվ ձեր «ամենամեծ անակնկալը», հավանաբար, այդ նյութերն են:

- Ճիշտ այդպես: Լավ իմացեքՙ եթե որոշել եք գրել նրա մասին, ապա վաղ թե ուշ, պիտի դիմեք ինձ, հետևաբար, ավելի լավ է հիմա…

- Ուրեմն ժամանակ չկորցնենք:

...Երկրպագուների պաշտամունքն իրենց սիրելի աստղերի հանդեպ կարող է ամենաարտառոց դրսևորումներն ունենալ, բայց, այն, ինչ տեսա նրա բնակարանում, գերազանցեց իմ բոլոր սպասումները: Հեթանոսության շրջանում տաճարներ էին կառուցում ի փառաբանություն իրենց պաշտելի աստվածների, սակայն իմ երկրպագուն իր տունն է վերածել տաճարի և նրա չաստվածը ես եմ:

Բնակարանի դուռը բացվելուն պես, իմ նկարն եմ տեսնում առջևսՙ գունավոր, խոշորացված, շրջանակված... Այդ լուսանկարը տպվել էր Մոսկվայում, պատկերազարդ հանդեսներից մեկի շապիկին: Մի՞թե ամսագրից է պատճենել...

- Այս լուսանկարի հեղինակը դո՞ւք եք:

- Ոչ, Մոսկվայից է: Պատվիրեցի, որ ինձ համար մեծացնի: Միակ օրինակն է թղթի վրա տպված: Ես նաև թվային պատճենն ունեմ:

Սա ընդամենը սկիզբն է: Հյուրասրահում իմ դիմանկարների մի ամբողջ շարք է պատերից կախված: Բոլորը ներկայացնում են ինձՙ տարբեր դերերում: Հոյակա՜պ լուսանկարներ: Առաջին անգամ եմ տեսնում դրանք:

- Իսկ սրանց հեղինակն ո՞վ է:

- Ես եմ, - համեստորեն պատասխանում է նա:

- Չի կարող պատահել: Դուք վարպետ լուսանկարիչ եք:

- Սրանք ընդամենը մի չնչին մասն են, ես հարյուրավոր լուսանկարներ ունեմ, որ մշտապես արել եմ նրա ներկայացումների ժամանակ:

- Բոլո՞ր:

- Այն, ինչ խաղացել է իր թատրոնում:

Նա մի քանի ալբոմ է ցույց տալիս.

- Ահա, այստեղ են:

Հետո թղթապանակներ է հանում.

- Իսկ սրանց մեջ հավաքված են բոլոր կարևոր և անկարևոր անդրադարձները նրա մասին, որ հայտնվել են մամուլում, տարբեր լեզուներով... Ավելի քան երկու հարյուր հրապարակում... Այս վիդեոկասետների վրա էլ տեսագրված են նրա ֆիլմերն ու հեռուստաներկայացումները...

Հետո տետրեր է հանում.

- Այստեղ իմ գրառումներն են նրա բոլոր... գրեթե բոլոր դերերի մասին...

- Ափսո՜ս, որ հայերեն չգիտեմ:

- Ես կթարգմանեմ, եթե իմ ֆրանսերենը ձեզ բավարարում է:

- Դուք շատ սիրալիր եք... Բայց ավելի ճիշտ չէր լինի՞, որ դուք գրեիք այդ գիրքը:

- Ես այդ մասին վաղուց եմ մտածում, բայց մի քանի հանգամանքներ ինձ խանգարել են: Նախ, միշտ ինձ թվացել է, թե չեմ կարողանա ամբողջ խորությամբ ներկայացնել նրա տաղանդը: Հետո, ըստ երևույթին բաներ կան, որոնց պետք է նայել որոշակի տարածությունից...

- Ինչպե՞ս կանվանեք այս ամենը. սե՞ր, պաշտամո՞ւնք, նվիրվածությո՞ւն, խենթությո՞ւն... Մի խոսքով, ինքներդ ասեք:

- Գուցե այդ բոլորը միասին:

- Դուք սիրե՞լ եք նրան... Ավելի ճիշտ, շարունակո՞ւմ եք սիրել... Ի դեպ, դուք ամուսնացա՞ծ եք:

- Սկսեմ վերջին հարցից: Ամուսնացած էի, և գիտե՞քՙ ինչն է տարօրինակ. սերն այս դերասանուհու հանդեպ հենց կինս արթնացրեց իմ մեջ ու բորբոքեց... Պարզապես պաշտում էր նրան, և ոչ միայն կինս: Երիտասարդ աղջիկներ կային, որ հագնվում և սանրվում էին նրա պես, նրա ոչ մի ներկայացումը բաց չէին թողնում... Այսօրվա հետ մի համեմատեք, երբ գռեհիկ ու ստորին կրքերն են իշխում ամենուր... Մեր երիտասարդությունը հոգևոր վերելքի տարիներին համընկավ, հասարակությունը գեղեցիկի ու վսեմի պահանջն ուներ, իսկ ո՞վ կարող է ամենից լավ մարմնավորել այդ ձգտումները, եթե ոչ գեղեցիկ, տաղանդավոր և խելացի դերասանուհին:          - Այսինքն, եթե ձեզ ճիշտ հասկացա, նա երիտասարդության կուռքն էր:

- Ես կուռք չէի ասի: Ավելի շուտ հիացմունքի առարկան էր: Որովհետև դա կույր պաշտամունք չէր, այլ կատարելագործվելու, ավելի լավը լինելու պահանջ... Ես էլ կնոջս հետ սկսեցի կանոնավորապես հաճախել նրա ներկայացումներին: Մի օր այնպես ստացվեց, որ մենակ գնացի... Հետո դա կրկնվեց մի քանի անգամ, և ես նկատեցի, որ կինս այլևս ցանկություն չունի իր սիրելի դերասանուհուն տեսնելու... Ավելին, սկսեց նրա մասին տգեղ բաներ խոսել...

- Ինչե՞ր, օրինակ...

- Բամբասանքներ, որ տարածում էին չար և նախանձ մարդիկ:

- Նրան շատ էին նախանձո՞ւմ:

- Քիչ է ասել, թե նախանձում էին: Նրա հանդեպ գործած ստորությունները եթե հավաքեմՙ գիրք կդառնա... Եվ գիտե՞ք, շատ չէին այդ նախանձողները, հիմնականում նրա կոլեգաները, բայց բավական էՙ մի քանի հոգի լինեն, որպեսզի թունավորվի արվեստագետի կյանքը:

- Եվ, այնուամենայնիվ, նա աշխատում էր, ստեղծագործում:

- Եվ ինչպե՜ս էր աշխատում, օրնիբուն, դերերՙ մեկը մյուսից հետաքրքիր, և ոչ մի տեղ չէր կրկնվում…

- Հետո՞, պատմեք ձեր կնոջ մասին:

- Ի՞նչ պատմեմ, մինչև հիմա ամաչում եմ նրա համար, որ ականջ էր կախում այդ բամբասանքներին: Թատրոնում մի ընկերուհի ուներ, մի անտաղանդ դերասանուհի... Ամեն օր զանգում և թույնի նոր բաժին էր սրսկում: Եվ գիտե՞ք ինչու, որպեսզի կնոջս միջոցով ինձ ստիպենՙ այլևս ծաղկեփունջ չմատուցել իմ սիրած դերասանուհուն: Դա ինձ, պարզապես, զայրացրեց և հենց դա ստիպեց բոլոր ներկայացումները դիտել... Ես հասկացա, որ տաղանդը պիտի պաշտպանված լինիՙ վերևից և ներքևից, պետության և ժողովրդի կողմից, իսկ ժողովուրդը ես էի, ուստի ամեն անգամ, ներկայացման ավարտին, դահլիճի և նրա կոլեգաների աչքի առջև հանդիսավորապես ծաղկեփունջ էի մատուցում... Դա ավելի բարդացրեց մեր հարաբերությունները, և ամեն ինչ վերջացավ ապահարզանով...

- Լավ, մի՞թե ծաղկեփունջն այդքան կարևոր էր, մի՞թե չէիք կարող հանուն ձեր կնոջ, վերջապես, հանուն ընտանեկան երջանկության հրաժարվել այդ ծաղկեփնջից:

- Խնդիրը միայն ծաղկեփունջը չէր, հասկանում եմ, ի վերջո տաղանդին երկրպագելու ուրիշ ձևեր կան, սակայն նա պահանջում էր, որ այլևս ոտք չդնեմ այդ թատրոնը, իսկ երբ հեռուստատեսությամբ նրա ներկայացումներն էին հաղորդում, ինչը հաճախ էր պատահում, գալիս և ցուցադրաբար անջատում էր: Մեր համատեղ կյանքն այլևս անկարելի էր դարձել:

- Փաստորեն դերասանուհին պատճառ դարձավ, որ բաժանվեք:

- Ոչ, դերասանուհին պատճառ դարձավ, որ մեզնից յուրաքանչյուրն իր վերաբերմունքը ճշտի արվեստի, բարոյականության, վերջապես, կյանքի հանդեպ:

- Դուք չպատասխանեցիք իմ հարցին. սիրե՞լ եք նրան...

- Այո, բայց ուրիշ սիրով, հեռավոր, աննյութական, անկարելի սիրով, ինչպես տրուբադուրներն էին սիրում իրենց Տիկնոջը:

- Իսկ մարմնական ցանկություն եղե՞լ է...

- Չէի ասիՙ չի եղել, բայց խառնված ուրիշ զգացմունքներին... Մի խոսքով, դժվարանում եմ բացատրել... Մի հարցրեք:

- Կուզեի՞ք ամուսնանալ նրա հետ:

- Օ, ոչ... Ո՛չ մի դեպքում... Ոչ թե, որ արդեն ամուսնացած էր... Հեռավոր սերը չի կարող ամուսնության հանգել, դա կդառնա սիրո գերեզմանը:

Ես նայում եմ այս ազնվական մարդուն և հիանում.

- Ինչպե՞ս եք կարողացել այդպես մաքուր մնալ...

- Դիմադրելով, - համեստորեն ասում է նա և ավելացնում. - Ի տարբերություն նրա ամուսնու, որը հոգին ծախեց սատանային:

- Ի դեպ, ի՞նչ կասեիք նրա մասին:

- Երիտասարդությանս տարիներին հիացած էի նրանով, նրա հոդվածներըՙ տպված և մանավանդ անտիպ, ինձ համար դասագրքեր էին... Մենք գնում էինք արտիստական սրճարան, որտեղ նա հաճախ էր նստումՙ նշանավոր գրողների և նկարիչների հետ, տեղ գրավում կողքի սեղաններին, որպեսզի նրան լսենք...

- Իսկ ինչպե՞ս ընկալվեց նրանց ամուսնությունը:

- Ի դեպ, ասեմ, որ Դերասանուհի՛ն նրան ընտրեց, չնայած ընտրության հսկայական հնարավորություն ուներ... Չափազանցություն չի լինի, եթե ասեմ, որ քաղաքի կեսը սիրահարված էր նրան, և հանկարծ ընտրում է ոչ թե հարուստ և պաշտոնյա որևէ փեսացուի, ոչ թե արևմտյան դրախտը խոստացող եվրոպացու կամ ամերիկացու, այլ անփող և անկախ մտավորականին... Եվ գիտեմ, որ սիրում էր, հպարտանում նրանով: Նրանց տունը դարձել էր յուրատեսակ հավաքատեղի առաջադեմ մտավորականության համար, մանավանդ որ այնտեղ մի դյութիչ մագնիս կար, որ քաշում էր բոլոր տղամարդկանց...

- Երջանի՞կ էին նրանք:

- Այո, սակայն դա երկար չտևեց:

- Քաղաքական փոփոխությունների պատճառո՞վ:

- Ամեն ինչ սկսվեց դեռևս այդ դեպքերից առաջ:

- Հետաքրքիր է, ո՞ւմ մեղքով:

- Ոչ ոք մեղավոր չէր... Ուրիշ կերպ չէր կարող լինել...

Նա ժպտաց.

- Մոտավորապես կրկնվեց նույնը, ինչ կնոջս հետ:

- Նա խանդո՞ւմ էր կնոջը:

- Թերևս… սակայն դա խանդ էլ չէր… Պարզվեց, որ նա շա՜տ է իր ամուսնու համար... Պարզվեց, որ այդպիսի կնոջը սիրելու համար, ես կասեիՙ նրա փայլի մեջ չկորչելու համար հզոր տղամարդ պիտի լինես, զորավոր անհատականություն:

- Իսկ մի՞թե ամուսինն այդպիսին չէր, մի՞թե նա մտքերի տիրակալ չէր, ինքներդ ասացիք, որ նա ձեր սերնդի ուսուցիչն էր:

- Այդպիսին էր մինչև ամուսնանալը, բայց ամուսնությունից հետո նրա փառքը խամրեց կնոջ կողքին: Նա հասկացավ, որ քաղաքի մտավորական ընտրանին իրենց տուն է գալիս ոչ այնքան իր արտառոց ու համարձակ դատողությունները լսելու, որքան հմայիչ և ոչ պակաս խելացի դերասանուհու կողքին լինելու...

- Գուցե դավաճանում էր ամուսնուն:

- Ոչ, չեմ կարծում... Ճիշտ է, բամբասանքներ էին շրջում... երբեմն... Ինչպես ամեն մի գեղեցիկ ու նշանավոր կնոջ մասին, բայց ես վստահ եմ, որ նա հավատարիմ էր ամուսնուն... Ամուսինն էլ, կարծում եմ, կասկածելու պատճառներ չուներ... Դա ավելի շուտ նախանձ էր, ոչ թե խանդ: Դե, պատկերացրեք նրա հոգեվիճակը. նա արդեն վաղուց համոզվել էր, որ ինքը գուրու է… Եվ հանկարծ, պարզում է, որ իրեն լսող չկա, որ իր երկրպագուները լքել են իրեն... Հասկանում եմ, այդպիսի բանը դժվար է մարսել:

- Իսկ դուք լինո՞ւմ էիք նրանց տանը:

- Այո, երբեմն... Այսպիսի մի դեպք եմ հիշում. ընկերներիցս մեկն Օրուելի «1984»-ն էր տվել ինձ, բառացիորեն քսանչորս ժամով: Ես պարզապես կլանեցի այդ վեպը, տեղնուտեղը զանգեցի ամուսնուն և հայտնեցի, որ կուզեի մի կես ժամով անցնել, որ շատ հետաքրքիր, կարևոր բան ունեմ ցույց տալու... Հեղինակի անունը և վերնագիրը չէի կարող ասել, վտանգավոր էր, գիտեինք, որ նրանց հեռախոսը լսում են... Ձայնից զգացի, որ տրամադրություն չունի, բայցևայնպես հրավիրեց: Մեքենայով արագ տեղ հասա, բարձրացա և վերելակի դռները բացվելուն պես, ընտանեկան վեճի ձայներ հասան ականջիս... Ամուսինն էր խոսում, բարձրաձայնՙ տրտնջալով. «Դու կարծում ես հե՞շտ է քեզ նման կնոջ հետ ապրել... Դու կլանել ես իմ ամբողջ էությունը, լցրել քեզնով... Ինձ ջնջել ես, վերացրել... Ինձ մի պարզ, հասարակ կին էր պետք, իսկ դու շատ ես փայլուն... Բոլորը քեզ են սիրահարված, բոլորը երազում են քո մասին... Կարծում ես հե՞շտ է այդպիսի կնոջ կողքին ապրել, դիմանալ...»:

- Իսկ կինը, նա ի՞նչ էր ասում:

- Նա քաջալերում էր ամուսնուն, համոզում, որ նրա նման մտավորական չկա Հայաստանում, որ դա բնական էՙ արտիստները միշտ ժողովրդականություն են վայելել... Բայց ամուսինը չէր մխիթարվում, և շարունակ կրկնում էր. «Դու ջնջել ես ինձ, մեջտեղից վերացրել...»:

- Ուզում եք ասել, որ ամուսնու մոտ արդեն թերարժեքության բարդույթ էր հայտնվե՞լ:

- Ճիշտ այդպես: Ուրիշ բան էլ կասեմ. նրա այդ ողբալի քաղաքական գործունեության մեղավորն էլ... ինչ-որ առումով կինն է:

- Բայց, կներեք, կինը հեռու էր, նա ի՞նչ գործ ունի:

- Ունի, այն էլ ինչպես... Ամուսնու այդ քայլը յուրատեսակ վրեժ էր, ռեվանշՙ նրա ակամա ստորացումների համար... Իբր, տեսՙ ես ով եմ, գցել էիր ստվերի մեջ, մինչդեռ հանրապետության առաջին դեմքերը ոչ մի քայլ չեն անում առանց իմ խորհրդի... Եվ այդ սնափառությունը հասցրեց նրան բարոյական կրախի...

- Ստացվում է, որ ամուսնու անկման մեղավորը կինն է:

- Անուղղակիորենՙ գուցե… Դժվար է նրան մեղադրել, ես գիտեմ, որ սիրում էր ամուսնուն և հիմա էլ, կարծում եմ, շարունակում է սիրել:

- Իսկ ամուսինը կարո՞ղ է դուրս գալ այդ փակուղուց:

- Ի՞նչ ասեմ, շատ է խրվել ընդդիմություն կոչված այդ ճահճի մեջ:

- Իսկ եթե կինը կողքին լիներ, կկարողանա՞ր փրկել:

- Գուցե կարողանար... Բայց արդյոք ուզո՞ւմ է փրկվել... Եվ հետո, հայտնի չէ, թե կինը որտեղ է, և կուզի՞ արդյոք հիմա գալ և հատկապես նրա կողքին լինել... Շատ բաներ փոխվեցին աշխարհում...

- Բայց չէ որ գալիս էր, վերջին պահին ինչ-որ բան ստիպել է նրան պարզապես անհետանալ... Արի ու իմացիր, թե ինչ է կատարվել այդ օրը... Իսկական առեղծված է...

- Ես կարծում եմ, որ առեղծվածային ոչ մի բան չկա, իսկ նրա անհետացման պատճառները պետք է փնտրել այստեղ... Ես նրա ֆիզիկական անհետացմանն առանձնապես չեմ հավատում, բայց հստակ տեսնում եմ մի ամբողջ դարաշրջանի, մշակութային մի ամբողջ շերտի, հարյուրամյակների ընթացքում ստեղծված արժեքների և ավանդությունների անհետացումը կարճ ժամանակի մեջ... Այդ ամենը դերասանուհու բնական միջավայրն էր... Ակվարիումից եթե ջուրը դատարկես, ձկների վիճակն ի՞նչ կլինի...

- Ինձ թվում է թանձրացնում եք գույները: Այդ ամենը, ինչ նկարագրեցիք, կատարվում է ամենուր, հինը մեռնում է, ծնվում է նորը, ճաշակներ են փոխվում, ավանդություններ հնանում: Կյանքն է այդպիսին, դա բնական, անխուսափելի, նույնիսկ օգտակար մի պրոցես է:

- Իրավացի եք, բնական է, երբ հինը ինքնաբերաբար փոխարինվում է նորով, մինչդեռ մենք բարբարոսաբար ոչնչացրինք, իսկ տեղը ոչինչ չենք կարող կամ չենք ուզում ստեղծել: Իսկ այն, ինչ չի շարունակվում, դատապարտված է անհետացման:

- Ձեզ նման քանի՞ հոգի կա Հայաստանում:

- Չեմ հաշվել, բայց պիտի լինեն…

- Ուրեմն, ոչինչ չի անհետանա, կշարունակվի:

- Երանի ձեր լավատեսությունն ունենայի, արդեն հոգնել եմ:

- Բայց կարողացել եք անհետացումից փրկել գոնե մի մասնիկը, մեկ հոգու... Ես պիտի գրեմ այս փոքրիկ թանգարանի մասին և կոչ անեմ Դերասանուհուն վերադառնալ Հայաստան, իրեն տեսնել այստեղ ամբողջությամբ պահպանված, անհետացումից փրկված:

Նրա հուսահատ դեմքը միանգամից փոխվում է, պատանեկան մի ազնիվ բան է հայտնվում այնտեղ.

- Դուք կարծում եք, որ կգա՞...

- Կգա՛: Ի դեպ, նա եղե՞լ է այստեղ, գիտի՞ այս... թանգարանի մասին:

- Ոչ, չի եղել, և կարծում եմ, որ չգիտի:

- Ավելի լավ, երբ իմանա, անպայման կգա... Իսկ երբ գա, գիտե՞ք, թե ինչ կանի:

- Ոչ, - շփոթված պատասխանում է նա:

- Նա կհամբուրի ձեզՙ հիացած ձեր նվիրվածությամբ, ազնվությամբ, ձեր ասպետականությամբ և հավատարմությամբ:

Ես կոնյակ եմ լցնում երկուսիս, բաժակ զարկում, միանգամից խմում, հետո, մոտենալով նրան, գրկում եմ ամուր և ցույց տալիս, թե ինչպես կհամբուրեր իր պաշտելի կինը... Նա ապշած է մի պահ, բայց անմիջապես հրկիզվելով իմ համբույրից, վերցնում է նախաձեռնությունը, և ես բնավ չեմ դիմադրում...

 

***

Քանի՞ տարի այս շենքը չեմ մտել...

Ես վախենում եմ հաշվել…

Մինչդեռ սա այն շենքն է, որի մասին ամենից շատ եմ մտածել վերջին տասնհինգ տարում: Իմ երազների մեծ մասն առնչվում են դրան… Ամեն անգամ վերադառնալիս, անպայման գալիս էի այս փողոցը, ցավով և կարոտով նայում հեռվիցՙ չհամարձակվելով անցնել շեմը… Որովհետև սա իմ թատրոնի շենքն է, և կյանքիս լավագույն տարիներն անցել են այստեղ: Այո, կյանքիս լավագույն մասը, չնայած անվերջանալի ինտրիգներին, մանր ու մեծ ստորություններին, նախանձին: Այդ ամենը ես հաղթել ու հաղթահարել եմ արվեստով: Ցեխը միշտ եղել է և կմնա, պարզապես ոմանք խրվում են մեջը և շպրտում նրանց վրա, ովքեր չեն ուզում խրվել: Իսկ ցեխ շպրտողների հանդեպ ոչ մի քեն չունեմ և վաղուց ներել եմ, նրանք ավելի շատ իրենց են վնասել, նախանձն ու չարությունը խանգարել են որևէ լուրջ բան անելու արվեստում, այնինչՙ կարող էին... Նույնիսկ շնորհակալ եմ նրանց` իմ թշնամիներին, քանզի ստիպեցին ինձ անել ավելին, քան պատրաստվում էի:

Իմ այցելությունը նախապատրաստված է. տնօրենին զանգել են, բացատրել, և նա ոգևորությամբ է ընդունել: Բարձրանում եմ թատրոնի աստիճաններով, շրջում ‎ֆոյեն… Պատերին լուսանկարներ են փակցված. տեսարաններ ներկայացումներից, առաջինից մինչև վերջինը: Թատրոնի պատմությունն է և, ի զարմանս ինձ, չեմ գտնում իմ պատկերը ոչ մեկի վրա, մինչդեռ… Բայց քանի որ արդեն ընտելացել եմ ստորությանը, այս «անհետացումն» էլ «սառնասրտորեն» ընդունում եմ որպես օրինաչափություն:

Հեռվից տեսնում եմ, թե ինչպես է մոտենում տնօրենը` ուրախությունը դեմքին: Նա գիտե հյուրեր ընդունել, մանավանդ արտասահմանից, որովհետև կարողանում է ամեն մի հանդիպումն իր շահերին ծառայեցնել: Ես մոտավորապես պատկերացնում եմ, թե ինչ հունով է ընթանալու մեր զրույցը, ուստի միանգամից անցնում եմ գրոհի.

- Դուք նրա պակասը չեք զգո՞ւմ:

- Իհարկե, զգում եմ, չէ որ վերջին տարիներին թատրոնից հեռացել են..., - և սկսում է թվարկել անուններ…

- Այդ անունները, որ թվարկեցիք, իրենց տաղանդով, իրենց հմայքով նրան հավասա՞ր էին:

- Գիտեք ինչ, այդպես չի կարելի ասել, թատրոնում ամեն մեկն իր տեղն ունի:

- Անկասկած, բայց կարո՞ղ է միջակ և անշուք դերասանը փոխարինել բեմական փայլ ու հմայք ունեցողին:

Պատասխանը ես գիտեմ, և գիտեմ, թե ինչու եմ այս հարցը տալիս, որովհետև ուզում եմ հոգու հետ խաղալ, որովհետև գիտեմ, որ հիմա հաջորդելու է մի գերտխմարություն և լկտի դեմագոգիա, որն արդեն երեսուն տարի է այս մարդը հաջողությամբ կրկնում է և հիպնոսացած հանրությունն ընդունում է առանց որևէ ինտելեկտուալ դիմադրության: Վերջապես, այդ հարցը տալիս եմ, որովհետև հրաշալի գիտեմ արժեքների անփոփոխելի նրա համակարգըՙ ոչ միայն արվեստում, այլև կյանքում: Այդ կառույցի վերին տեղերը գրավում էր մերձավորների ստվար խումբը, որտեղ ոչ բոլորն էին դերասան:

Դրանք թատրոնի «սրբազան կովերն» էին, և ամբողջ կոլեկտիվը պատիվներ պիտի մատուցեր, նրանց մասին խոսեր բացառիկ ակնածանքով, գրեթե որպես կիսաստվածների:     

Գործի էին դրվում անթույլատրելի բոլոր միջոցները, որոնցից ամենագործածականը և արդյունավետը քծնանքն էր: Արժանապատվություն ունեցող դերասանները ստիպված էին լինում հեռանալ թատրոնից, եթե տեղ ունեին գնալու, իսկ եթե չունեինՙ պիտի լուռ հանդուրժեին այդ նվաստացումները կամ ամենօրյա պայքար մղեին սեփական արժանապատվությունը պահպանելու համար: Իսկ արժանապատվություն ունենալու համար այդ հազվագյուտ խիզախները թանկ էին վճարում: Օրինակՙ ես երեք տարի նոր դեր չստացա: Սակայն «շեֆն», առանց իր գիտության, մեծ լավություն արեց ինձ, ահագին ազատ ժամանակ ունեցա և սկսեցի ավելի շատ նկարահանվել: Դերերը հաջորդում էին իրար, մամուլում հիացական հոդվածներ էին տպվում: Մեծ ժողովրդականություն ձեռք բերեցի, ինչը թատրոնում չէին կարող անուշադրության մատնել: Նա հասկացավ, որ ինձ հետ պետք է լրջորեն հաշվի նստի, ուստի որոշեց կտրուկ փոխել իր քաղաքականությունը: Ոչ, ես նոր դերեր չստացա: Այսինքնՙ ներողություն, ստացա, բայց խաղացի՞...

Օրինակՙ հրավեր եղավ կինոյից, մեկ ամիս պիտի բացակայեի: Առաջիկա չորս-հինգ շաբաթում իմ ներկայացումներից ոչ մեկը դրված չէր խաղացանկում, հետևաբար, կատարելապես ազատ էի: Բայց, ենթարկվելով կարգուկանոնին, մտա «շեֆի» մոտ թույլտվություն ստանալու: Ինձ լսելուն պես, դեմքին տիեզերական մի թախիծ հայտնվեց: «Թարս ա ստացվում, էլի, - սրտնեղած ասաց նա: - Ամբողջ քաղաքը խոսում ա, թե վերջերս ինչու ես էդքան քիչ խաղում: Ես էլ, մեղքս ինչ թաքցնեմ, ընդունում եմ էդ քննադատությունը: Քեզ նման դերասանուհին հաճախակի պիտի երևա բեմում... Մի խոսքով, չերկարացնեմ: Էս վերջին երկու շաբաթը գիտե՞ս ինչով եմ զբաղված... քեզ համար պիես եմ փնտրում: Այսինքն, պիես շատ կա, բայց ես փնտրում եմ քեզ վայել մի գործ, որ դու քո ամբողջ փայլով ներկայանաս... Եվ գտաՙ Իբսենի «Նորա»-ն: Գիտեմ, դու վաղուց երազում ես այդ դերը խաղալ, ես էլ ամեն ինչ անում եմ, որ խաղաս, հրամանը մի քանի օրից կկախեմ... Եվ հանկարծ մտնում ասում ես, թե մեկ ամսով պիտի բացակայես... Կինոն ես լավ գիտեմ, մեկ ամիսը երկու կդառնա, դու էլ Իբսեն չես խաղա, ինձ էլ հա կմեղադրեն, թե քեզ դեր չեմ տալիս... Ի՞նչ ասեմ, դու որոշիրՙ հարազատ թատրոնն ա քեզ համար թանկ, թե կինոն...»:

Իհարկե, նախապատվությունը տալիս եմ թատրոնին, ոչ միայն, որ «հարազատ» է, այլև որ պիտի իմ երազած դերը խաղամ: Բնականաբար, հրաժարվում եմ կինոյի գայթակղիչ դերից և սկսում օրնիբուն Իբսեն կարդալ: Օրերն անցնում են, բայց հրամանը չկա: «Կլինի, կլինի», - ասում է նա: Ամիսն է անցնում, դարձյալ չկա: Մտնում եմ մոտը: Առանց աչքերը թարթելու, հերթական սուտն է հորինում. «Կներես, չստացվեց, հավատա, ես շատ էի ուզում, բայց մի պիես են ուղարկել Մոսկվայից, ժամանակակից հեղինակ ա, շատ ուժեղ կապեր ունի, հիմա պիտի դա անեմ, հաջորդն, անպայման, Իբսենը կլինի...»:

Անցնում է ևս մեկ ամիս, և նոր պիես է բեմադրում, որը ոչ մի կապ չունի ոչ Մոսկվայի, ոչ էլ Իբսենի հետ, և որտեղ ես դեր չունեմ: Եվ նման ճղճիմ պատմությունների անվերջանալի մի շարք:

Չէ, երկրպագուս իրավունք ուներ ասելու, որ իմ հանդեպ գործված ստորությունները եթե հավաքվեն, ապա մի գիրք կդառնան: Ինչ որ է… Նրանք, միևնույն է, երբեք չեն ընդունի իրենց արածը:

Ահա թե ինչու ցանկություն չունեմ հաշիվ պահանջելու: Ամբողջ կյանքում կարողացել է կատվի պես չորս թաթի վրա իջնել: Հիմա էլ կիջնի, չնայած կատարյալ ավերակ է դարձել: Իսկ ես ուզում եմ մի քիչ նրա հոգու հետ խաղալ: Պայուսակից հանում եմ ընդհանուր տետրըՙ իմ գրառումներով, որ մայրս վստահեց ինձ:

- Սա յուրատեսակ օրագիր է, որ ինձ հանձնեցին մի քանի օր առաջ: Այստեղ ձեր մասին բավական խոսվում է... Լավ բաներ են ասվում, երախտագիտության խոսքեր կան:

- Իսկապե՞ս, - թերահավատ հարցնում է նա:

- Հավատացեք, որՙ այո: Բայց նաև ցավ կա, դժգոհություն...

- Պատկերացնում եմ, թե ինչեր է գրել, - միանգամից փոխվում է նա:

- Հանգիստ եղեք, վիրավորական ոչ մի արտահայտություն չկա:

- Օ, նա միշտ ազնիվ է եղել, մենք ճիշտ է, հաճախ էինք վիճում, բայց բարեկրթության սահմանները երբեք չենք խախտել:

- Այնուհանդերձ, ինչո՞վ կբացատրեք նրա դժգոհությունը:

Մի դառը ժպիտ է հայտնվում դեմքին.

- Դա ինձ չի զարմացնում, կարծում եք միակ դժգոհը նա՞ է... Իմ ճակատագիրն էՙ ամենից շատ դժգոհում են նրանք, ովքեր ամենից շատ են ստացել: Բոլորը երախտամոռ են: Ինչ վերաբերում է նրան, միայն մի բան կասեմ. իմ հարազատ աղջկա պես եմ նայել:

Շատ հետաքրքիր խոստովանություն է. եթե իրոք այդպես է, նշանակում է տևական փորձեր է արել սեռական կապի մեջ մտնել հարազատ աղջկա հետ: Չգիտեմՙ աղջիկը զիջել է, թե ոչ, բայց ես շատ թանկ եմ վճարել մերժելու համար:

«Օրագիրն» եմ բացում.

- Այստեղ նա խոսում է մի սղագրության մասին, որն… ինչպես ասեմ, անհետացել է, նույնիսկ ոչնչացվել…

Ես միտումնավոր դադար եմ տալիս, իսկ տնօրենի երեսը ձգվում է, նրա մանրիկ և խամրած աչքերը կենդանանում են:

- Դերասանուհին գրում է, որ մոսկովյան հյուրախաղերի վերջում, մի ամփոփիչ խորհրդակցություն է եղել մինիստրությունում, որտեղ թատերագետները բարձր են գնահատել նրա խաղը, համարել են նույնիսկ «Մեծ դերասանուհի» և, իբր, դա առաջացրել է ձեր զայրույթը…

Ես նորից դադար եմ տալիս, հետո հարցնում.

- Դա ճի՞շտ է, այդպիսի քննարկում եղե՞լ է:

- Նման բան ես չեմ հիշում, - ներողամիտ ժպիտով պատասխանում է «շե‎ֆը»:

- Իսկ դերասանուհին գրում է, որ այդ քննարկման սղագ‎րությունն ուղարկվել է Հայաստան, նույնիսկ տեսնողներ են եղել, իսկ հետո անհետացել է կամ ոչնչացվել:

- Դա զրպարտություն է, տիկին, - վրդովվում է «շե‎‎‎ֆը»: - Ի՜նչ քննարկում, ի՜նչ սղագրություն… Նման բան չի եղել…

- Եղել է, պարոն, եղել է: Ես զանգեցի Մոսկվա և խնդրեցի, որ պատճենն ինձ ուղարկեն… Այս երկու օրը կստանամ… Ձեզ համար մեկ օրինակ քսերոքս կանեմ, կարծում եմ ձեզ կհետաքրքրի:

Նրա դեմքին քարե դիմակ է: Այդ արտահայտությունն էլ ինձ լավ ծանոթ է: Դա նշանակում է, որ այլևս սպառվել են դեմագոգիայի նրա պաշարները: Բայց դա չի նշանակում, թե նահանջել է. դուք կարող եք ուրիշ փաստարկներ էլ բերել, նա այդպես` քարի դեմքով կնստի, մինչև որ հոգնեք ու ձեռքը թափ տաք… Ի վերջո, շահողը նա կլինի: Ուստի տալիս եմ իմ վերջին հարցը.

- Եթե վերադառնար, կընդունեի՞ք նրան:

- Իսկ կվերադառնա՞... Մանավանդ հիմա...

Նա լռում է, նայում աչքերիս մեջ.

- Անկեղծ ասած, չէի ուզի, որ վերադառնար… Նորից նախկին պատմությունները կսկսվեն, էլի պիտի նախանձեն, կյանքս ուտեն, բողոքեն, թե ինչու եմ նրան դերեր տալիս… Այսպես ավելի լավ է, թող մնա այնտեղ, իսկ մենք այստեղ հանգիստ կաշխատենք… Նա էլ է դա հասկանում, գնալուց առաջ երեսիս շպրտեց. «Ես շա՜տ-շատ եմ ձեզ համար»: Երևի ճիշտ էր ասում… Ի դեպ, - խոսքը փոխում է «շեֆը», - այսօր նրա ներկայացումներից մեկն է, անշուշտ, ուրիշ դերակատարով, եթե ժամանակ ունեք, ես ձեզ հրավիրում եմ:

Ժամանակ ունեմ և սիրով   ընդունում եմ հրավերը: Չընդունել չեմ կարող. դա իմ վերջին ներկայացումն էր այս բեմում, տասնվեց տարի առաջ... Որից հետո…

Ես նայում եմ երկակի զգացումներով: Սա այն ներկայացումն է, որի համար նախապես, երբեմն ամիսներ առաջ, պետք էր տոմս պատվիրել... Ոչինչ չի փոխվել, նույն բեմն է, նույն դեկորները, նույն երաժշտությունը, նույն կոստյումները... Փոխվել են միայն դերակատարները, և ես այն տպավորությունն ունեմ, թե գավառական մի ներկայացում եմ նայում… Բայց ես պարտավոր չեմ, ուստի առաջին գործողության ավարտից առաջ, խավարի մեջ, դուրս եմ գալիս դահլիճից, որպեսզի ոչ ոք իմ արցունքները չտեսնի...

 

***

Այսօր առավոտյան եվրոկոմիսարի զանգն ինձ հանեց քնից. «Արդեն եղավ»: «Կներեք, ի՞նչը»: «Անակնկալը, որի մասին խոսում էի ձեզ հետ մի քանի օր առաջ»: «Եվ ո՞րն է այդ անակնկալը»: «Դուք թերթեր չեք կարդո՞ւմ»: «Ես հայերեն չգիտեմ»: «Ուրեմն, խնդրեք ձեր թարգմանչուհուն...»:

Թարգմանչուհուս զանգելու ցանկություն չունեմ, մանավան որ եվրոկոմիսարի «անակնկալն» ինձ չի հետաքրքրում, և մանավանդ որ ժամը ութն է, և ես մեծ ցանկություն ունեմ վերադառնալու անկողին: Բայց չի հաջողվում ընդհատված քունս վերագտնել. փողոցից տարօրինակ աղմուկ է լսվում, առանձին բառեր են հասնում ականջիս. «Հաղթանա՛կ», «Կորչի՛ բռնակալությունը», «Մենք հաղթեցինք», «Կպայքարենք մինչև վերջ»...

Ըստ երևույթին այսօր ինձ վիճակված չէ սովորականից մի քիչ ավելին մնալ անկողնում, ուստի հաշտվելով այդ մտքի հետ, ելնում և մոտենում եմ պատուհանին:

Դիմացի մայթին ստվար խումբ է կանգնած, մոտ հիսուն հոգի: Հայաստանի դրոշն են բռնել, ինչ-որ պլակատներ, և բոլորի հայացքն ուղղված է վեր, դեպի մեր պատուհանները: Այնտեղ ամուսինս է կանգնածՙ իր զոլավոր պիժամայով, որ տպավորություն է ստեղծում, թե բանտից նոր է դուրս եկել կամ թե շարունակում է մնալ այնտեղ, նրա թիկունքից երևում է Լիրբը, որն իմ խալաթը շուտափույթ վրաքաշելով, մոտենում է պատուհանին, անձրևաորդի պես խլվլալով, ամուսնուս և պատուհանի փեղկի արանքն է խցկվում և «Ռոտ ֆրոնտի» շարժումով ձեռքը բարձրացնում վեր: Ամուսինս ավելի զուսպ է. Լենին պապիկի պես ձեռքի թեթև շարժումով է ողջունում:

Անմիջապես զինվում եմ հեռադիտակով և նրանց քնաթաթախ դեմքերը տեսնում: Երևում է, որ ինձ պես բառացիորեն նոր են դուրս եկել անկողնից: Այնուամենայնիվ, ստիպված եմ զանգել թարգմանչուհուս.

- Հանրապետության նախագահը համաներումի հրաման է ստորագրել, որ ուժի մեջ է մտել երեկ կեսգիշերին... Բոլոր քաղբանտարկյալներն ազատված են:

Շատ կուզեի իջնել փողոց և «խղճի կալանավոր» հորջորջվածների կերպարանքները տեսնել մոտիկից, գուցեև խոսել նրանց հետ, չէ որ, ի վերջո, դրա համար եմ եկել, բայց չեմ իջնում սկզբունքորեն. նախ, ստիպված պիտի շնորհավորեմ, ինչը ոչ մի դեպքում չեմ անի, որովհետև, դատելով իմ կարդացած հարյուրավոր էջերից, դրանք հիմա պիտի բանտում գտնվեին և մնային այնտեղ հնարավորին չափ երկարՙ ի բարօրություն այս բազմաչարչար ժողովրդի...

Հեռադիտակով մեկ առ մեկ ուսումնասիրում եմ այդ կերպարանքները, և ոչ մի համակրելի դեմք չեմ տեսնում, մեկը մյուսից արգահատելի, սրիկայի և ստահակի դասական կերպարանքներ... Արարիչն արդյոք պատկերացնո՞ւմ էր, որ իր հունցած կավից այսպիսի հրեշներ են դուրս գալու, և հիմա, երբ վերևից նայում է դիվական այս շաբաշը, արդյոք չի սոսկո՞ւմ...

Արդարադատության այս ծաղրուծանակը եթե կատարվեր աշխարհի որևէ երկրում, ես ամենաշատը կմտածեի հանցանքի և պատժի համապատասխանության հերթական խախտումի մասին, բայց հիմա ես իմ պետության, իմ ժողովրդի հետ մեկտեղ ստորացված, անարգված, բարոյապես ջախջախված եմ զգում... Ի՞նչ ապագա կարող է ունենալ մի երկիր, որտեղ տականքն իր հարազատ տունն ավերելուց ու պղծելուց հետո, ճաղերի ետևը հայտնվելու փոխարեն, փաստորեն հայտարարվում է ազգային հերոս... Գոնե մեկը լիներ, մի կերպ կհանդուրժեինք, կասեինքՙ ցավալի թյուրիմացություն է, որտե՞ղ չի լինում... Բայց հիմա, այս պահիս, «ազգային հերոսների» մի ամբողջ ոհմակ է հոխորտում պատուհանիս տակ...

Սակայն, իսկապես, չկա չարիք առանց բարիք. այս համաներումը վերջնականապես ազատում է ինձ ամեն տեսակի պարտավորություններից: Մնում է հավաքված նյութերը հետս տանեմ Եվրոպա, չնայած, ենթադրում եմ, դրանք այլևս ոչ մեկին պետք չեն, լավագույն դեպքում կհանձնեն հաշվապահությունՙ որպես կատարված աշխատանքի ապացույց:

Միանգամից մի զարմանալի թեթևություն է իջնում վրաս: Ինձ թվում է նույնիսկ, որ ես արդեն ես եմ և կարող եմ որպես այդպիսին անցկացնել իմ այցելության վերջին օրերըՙ իմ հարազատ քաղաքում: Անմիջապես փորձում եմ թարգմանչուհուս միջոցով ժամադրվել մորս հետ, թեկուզ հենց հիմա: Պատասխան զանգ. մայրս ուրախ է ինձ ընդունել, բայց երեկոյան, և հետո, ես ստիպված եմ մենակ գնալ, քանի որ թարգմանչուհիս այսօր զբաղված է հույժ կարևոր գործով:

Ես շատ չեմ տխրում: Ավելի լավ. մայրս մի քիչ գերմաներեն գիտի, ես էլ «մի քիչ» հայերեն, մի խոսքով, լեզու կգտնենք:

Երեկոյան կողմ, կողքի խանութում նորից ծանրաբեռնվելով, բարձրանում եմ մորս մոտ: Մի քանի անգամ զանգում եմ, բայց դուռը չի բացվում: Սկսում եմ անհանգստանալ: Ես գիտեմ, թե նա որքա՜ն ճշտապահ է: Վերջապես ոտնաձայն եմ լսում: Դուռը բացվում է, մայրս անհանգիստ դեմքով ներողություն է խնդրում, շտապում կողքի սենյակը և շարունակում ընդհատված խոսակցությունը. «Չեմ հասկանում ուղղակի ինչ են ասել... հիվա՞նդ է, վթա՞ր է եղել, թե՞ ինչ... Բա ընկերուհիդ, որ զանգեց, չասա՞ց կոնկրետ, թե ինչ է պատահել... Լավ, համարը տուրՙ ես ինքս կզանգեմ...»:

Մայրս մինչև նոր համար հավաքելը, մոտենում է ինձ և նորից ներողություն խնդրում: Չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչ է կատարվում... Ինչ-որ «վատ բան», բայց ի՞նչ, ո՞ւմ հետ... Մորս ձայնն եմ լսում նորից.

- Բարի երեկո, տիկին Արփինե...  Ձեր համարը հարևանս տվեց, ասաց այսօր ինչ-որ հաղորդում եք նայել... Այո, այո, լեզուս չի բռնումՙ ասեմ... Լավ, չեմ հասկանում, մեկ ասում եք վատ, մեկ էլ ասում եքՙ այնքան էլ վատ չի... Կես ժամ հետո պիտի կրկնվի՞... Շնորհակալ եմ, գնամ հեռուստացույցը միացնեմ...

Մայրս, չափազանց մտահոգ, գալիս է հյուրասրահ, նստում առջևս և ինքնիրեն ասում. «Էս բոլորը որոշել են ինձ սպանել»: Հետո, տեղից ելնելով, հեռուստացույցն է միացնում: Կարճ շալվարով պառաված մի տրավեստի, երեխային նմանակելով, հեքիաթ է պատմում: Մայրս իջեցնում է ձայնը և վերադառնում իր տեղը:

- Կներեք, - դիմում եմ նրան: - Կարո՞ղ եմ իմանալ, թե ինչ է պատահել: Տեսնում եմ, որ շատ անհանգիստ եք:

- Կարծում ես գիտե՞մ, աղջիկս, որ քեզ էլ ասեմ:

Ես ցնցվում եմ: Չէ՛, ըստ երևույթին, ինքնաբերաբար այդպես դիմեց:

- Չլինի՞ վատ բան եք լսել մոտիկ մարդու մասին:

- Մոտիկը ո՞րն է, ասում են աղջկաս մասին այսօր վատ լուր են հաղորդել...

Նորից եմ ցնցվում.

- Վա՞տ... Ի՞նչ ասել է վատ:

- Նույն հարցը ես եմ տալիս, բայց ոչ ոք կարգին չի ասում, թե ինչ:

- Լուրերի հաջորդ թողարկումը ե՞րբ է:

- Հիմա ուր որ է կսկսվի:

Հաշվի առնելով, որ ես այստեղ ողջ և առողջ նստած եմ, միակ «վատ բանը», որ կարող է պատահել մորս աղջկան, արկածախնդրության բացահայտումն է... Բայց եթե այդպես է, ինձ անպայման կզանգեին Լոզանից... Եվ ոչ միայն... Ես պատկերացնում եմ, թե ինչ իրարանցում կսկսվեր, մորս հեռախոսն անդադար կզնգար, և հիմա ես ոչ թե այստեղ, այլ պաշտոնական անչա՜փ կարևոր մի հիմնարկում կլինեի...

Ես մոտենում եմ մորս և ամենայն ջերմությամբ գրկում նրան.

- Հանգստացեք, ձեր աղջկան ոչ մի վատ բան չի պատահել:

Մայրս հարցական նայում է ինձ.

- Ի՞նչ գիտես, աղջիկ ջան, ուզում ես ինձ հանգստացնե՞լ:

- Գիտեմ, որ ասում եմ:

- Գիտե՞ս, թե ենթադրում ես:

- Չեմ ենթադրում: Համոզված եմ:

Մայրս տխուր նայում է ինձ, ձեռքս բռնում.

- Բարի սիրտ ունես, երանի քո ասածի պես լինի...

Լուրերն արդեն սկսվել են: Քսանը նոր բոլորած արագախոս մի ճտպտան աղջնակ, միևնույն տոնայնությամբ մատուցում է քաղաքական, տնտեսական և մշակութային լուրերը: Սկսվում է արտասահմանյան բաժինը. Նյու Յորք, Անկարա, Բրյուսել, Մոսկվա... և ահա, Ցյուրիխը... Էկրանով մեկ տեսնում ենք Ազգային հեռուստատեսության թղթակցին, որը միկրոֆոնը էսկիմոյի պես բերանին մոտեցնելով, սկսում է ռեպորտաժը.

- Մենք կանգնած ենք Ցյուրիխի դիահերձարանի առջև: Քիչ հետո հանդիպելու ենք այս հաստատության տնօրեն դոկտոր Անդրեաս Կյունցին: Քանի որ անհետացած դերասանուհու մեր համառ փնտրտուքները ոչ մի արդյունք չտվեցին, ստիպված եղանք դիմել այս հաստատությանը... (Թղթակիցը գլուխը տխրագին թեքում է): Մեր ձեռքի տակ եղած Դերասանուհու լուսանկարները նախապես հանձնել էինք դոկտորին, որ, եթե, Աստված մի արասցե, իր նման մեկը հայտնվի այստեղ (ինչպիսի՜ մեղմաբանություն, «հայտնվի՜», քիչ է մնում քրքջամ, բայց չեմ անում, որովհետև մայրս ձեռքը բերանին դրած, սոսկումով նայում է էկրանին), մեզ անմիջապես տեղեկացնեն: Այսօր առավոտյան մեզ հայտնեցին, որ արտաքին նույն տվյալներով և գրեթե նույն տարիքի մի կին է բերվել, սակայն դեմքի վնասվածքները թույլ չեն տալիս հաստատել, թե դա Դերասանուհին է: Մենք առայժմ ձեռնպահ ենք մնում որևէ...:

Շարունակությունն այլևս չեմ լսում: Մայրս սիրտն է բռնել, գլուխն արդեն հակվել է կրծքին... Ի՜նչ բախտ էր, որ հենց այսօր եկա մոտը... Բառացիորեն սլանում եմ խոհանոց, բացում պատից կախված թիթեղյա դեղատուփը, աջ անկյունից վերցնում անուշադրի լուծույթը (ի՜նչ լավ է, որ այս տանն ամեն ինչ իր տեղում է մնացել) և ակնթարթի մեջ վերադառնում մորս մոտ: Ճի՛շտ ժամանակին:

Նա ուշքի է գալիս և, զարմացած հայացքը հառելով ինձ, հայերեն ասում.

- Էս աղջկան Աստված ուղարկեց ինձ մոտ:

Ես կուզեի հենց հիմա նրան հայտնել, որ ես եմ, քո աղջիկը, բայց վախենում եմ, որ սաստիկ ցավի ցնցումից հազիվ ուշքի եկած մայրս, սաստիկ ուրախությանը չդիմանա: Ուստի պետք է նրան քայլ առ քայլ նախապատրաստել այդ լուրին:

- Մի հուզվեք, տիկին, կրկնում եմ, ձեր աղջիկը ողջ է, նրան ոչ մի վտանգ չի սպառնում, և հիմա նա աշխարհի ամենաապահով տեղում է:

- Իսկ ինչո՞ւ են այդպիսի բան հաղորդումՙ դա անելու բան է՞...

Ասում է և լալիս: Իմ արցունքներն էլ սկսում են հոսելՙ ուրախությունից, որ մորս կողքին եմ, որ կարող եմ հիմա բացել նրան իմ գաղտնիքը և հիմնավորապես հանգստացնել.

- Ես քեզ ասում եմ, որ աղջիկդ աշխարհի ամենաապահով տեղում է, ողջ-առողջ, երջանիկ... Չես հավատո՞ւմ, նայիր, առջևդ է...

Այս բառերն ասում եմ հայերեն, հետո ձեռքը բռնում և մոտեցնում շուրթերիս.

- Ես եմ, ե՛ս, լավ նայիր, քո աղջիկն եմ... Ճիշտ ասացիրՙ ինձ Աստված ուղարկեց... Չես հավատո՞ւմ, հապա ուշադիր նայիր, ձայնս չես ճանաչո՞ւմ... Բա չես հարցնո՞ւմ, թե այս դեղն ինչպես կարողացա իսկույն գտնել, ի՞նչ գիտեի, թե որտեղ է... Ուզո՞ւմ ես ասեմ, թե փոքր ժամանակ, երբ նեղանում էի, որտեղ էի թաքնվում... Իսկ ամենից շատ ի՞նչ էի սիրումՙ կուզե՞ս ասեմ, դու էլ շարունակ կրկնում էիրՙ այդքան մի կեր, ատամների համար լավ չէ, իսկ պատմեմ, թե ինչպես ոտքս վնասեցիՙ բակում խաղալիս... Ասե՞մ, թե ինչ էիր կարդում մահճակալիս մոտ նստած, երբ մեկ շաբաթ հիվանդ պառկած էի... Ասա, ուրիշ ի՞նչ պատմեմ, որ հավատաս... Պատմե՞մ, թե ինչպես տասը հազար ռուբլի գտար մեր դռան առջև և ամբողջությամբ վերադարձրիր, երբ իմացար, թե ով է դրանց տերը, և շենքում բոլորը քո մասին ասում էինՙ կամ գիժ է, կամ միլիոնատեր... Կուզե՞ս նստենք այսպես իրար կողքի և ամբողջ գիշեր քեզ պատմեմ այս տանն ապրած իմ կյանքըՙ օր առ օր, որպեսզի համոզվես, որ քո աղջիկն եմ...

Ես նայում եմ նրա հանդարտված դեմքին և տեսնում, որ արդեն համոզվել է, բայց չի ընդհատում, որ չխաթարի հրաշագործ պահը, իսկ ես շարունակում եմ խոսել-խոսել-խոսել, որովհետև տեսնում եմ, թե իմ ձայնը ինչպես է ջնջում ահավոր ցնցումի հետքերը: Վերջապես, մեղմ ժպտալով, մազերս է շոյում և ասում.

- Էս ո՜նց ես ջահելացել... Չճանաչեցի...

- Հիմա հավատացի՞ր, որ ես եմ:

- Ո՞նց չհավատամ... Իհարկե, դու ես:

Այդ պահին հեռախոսն է զնգում: Մայրս հանգիստ, արցունքի վերջին կաթիլները սրբելով, մոտենում է.

- Հա, դու ես..., - լսափողը փակում է և շշնջում. «Եղբայրդ է», իսկ ես նշան եմ անում, որ նրան ոչինչ չհայտնի իմ ներկայության մասին: - Հանգիստ եղիր, տղա ջան, իհարկե, չեմ հավատում... Մի մտահոգվիր, ես բնավ հուզված չեմ... Բայց այսպես չեմ թողնի... Թերթում բաց նամակ կտպեմ, կբողոքեմ այդ հաղորդման դեմ...

Մայրս նորից իր տարերքի մեջ է, նշանակում է ամեն ինչ լավ է: Ավելին, հիմա նա է հանգստացնում եղբորս: Հետո լսափողը դնում է և միանգամից դառնում ինձ.

- Աղջիկս, ամեն ինչ լավ է, դու ողջ-առողջ այստեղ ես... Բայց այդ ի՞նչ խաղեր են, ինչպե՞ս հասկանանք, օտարի անունով եկել ես այստեղ... Բա վտանգավոր չէ՞...

- Ես քեզ ամեն ինչ կպատմեմ... Այս գիշեր կմնամ այստեղ, քո կողքին: Երկար պատմություն է, բայց ոչ մի վտանգ չկա, հանգիստ կաց:

- Ինչպե՜ս ես փոխվել, լավացել, ջահելացել…

- Դա էլ կպատմեմ, համբերիր: Իսկ հիմա... Ես շատ քաղցած եմ, ահագին մթերք եմ բերել, արի մի բան պատրաստենք, նստենք քեֆ անենք երկուսով, չէ որ այսօր մեզ համար տոն է:

- Ես արդեն ամեն ինչ արել եմ, հյուր էի սպասում, չէ՞... Դե, շուտ օգնիրՙ սեղան գցենք:

...Կեսգիշերը վաղուց էր անցել, բայց մենք շարունակում էինք զրուցել: Ես պատմեցի նրան ամեն ինչ, բոլոր մանրամասներով: Վերջում նա ասաց. «Ոչ մեկին չասես այդ մասին»:

Առավոտյան ամուսինս զանգում է այստեղ: Ինձ է փնտրում:

- Իմացա՞ք, թե երեկ ինչ սոսկալի լուր հաղորդեցին:

- Իմացա, բարեբախտաբար այդ պահին այստեղ էի:

- Իսկապես որ, բարեբախտաբար... Հուսամ այդ կինը շատ ծանր չընդունեց:

- Ծանր, շա՜տ ծանր, և եթե այդ պահին կողքին չլինեի... Իսկ դուք ինչպե՞ս ընդունեցիք:

- Խորին վրդովմունքով: Փաստորեն ոչինչ դեռ չեն պարզել, բայց հանրապետությունով մեկ տագնապ են գցում:

- Իսկ ինչպե՞ս տարաք... Ձեր սիրտը չցավե՞ց...

- Դա ի՞նչ հարց է, իհարկե, ցավեց:

- Հուսամ, ձեր կողքին գոնե մեկը կար, որպեսզի այդ տխուր պահին մխիթարեր:

Ամուսինս ծիծաղում է.

- Տիկին Դոմինիկ, ես ողջունում եմ ձեզ. դուք այնպես եք նույնացել ձեր պերսոնաժի հետ, որ պատրաստ եք նույնիսկ հանդես գալ որպես նրա լիիրավ ներկայացուցիչ:

- Շատ ճիշտ նկատեցիք:

Հազիվ եմ ինձ զսպում, որպեսզի չասեմ, թե պատրաստ եմ նաև նրա որոշ պարտականություններն ստանձնել:

- Լավ, կատակը մի կողմ, - կտրուկ փոխում է նա նյութը: - Վաղը երեկոյան ազա՞տ եք:

- Առայժմ ոչ մի ժամադրություն չունեմ:

- Ուրեմն, ոչ մեկի հետ մի պայմանավորվեք: Շատ կուզեի վաղը տեսնել ձեզ, այստեղ... իմ տանը...

Բառերը դժվարությամբ են դուրս գալիս բերանից:

- Դա լիովին համապատասխանում է իմ ծրագրերին, ես էլ կուզեի մեկնելուց առաջ հանդիպել... Եվ ցանկալի է առանց երրորդ անձի, որպեսզի ազատ խոսենք:

- Այդպես էլ կլինի, - անմիջապես պատասխանում է նա և տեղնուտեղն ավելացնում, հավանաբար, որպեսզի ուրիշ բան չկասկածեմ. - Մենք փաստորեն չխոսեցինք իմ կնոջ մասին, մինչդեռ, կարծեմ, հիմա դուք հիմնականում դրանով եք զբաղված:

Մայրս թափանցող հայացքով նայում է ինձ:

- Ամուսի՞նդ էր, - հարցնում է:

- Այո:

- Ի՞նչ է ուզում:

- Ուզում է հանդիպենք, խոսելու բաներ կան, - արդարանալով բացատրում եմ մորս:

- Պիտի գնա՞ս:

- Մայրիկ, ամուսինս է, ի վերջո:

- Գիտեմ, որ ամուսինդ է, բայց դու նրա մոտ չես գնալու որպես նրա օրինական կին... Նրա միտքը ծուռ է, փաստորեն դավաճանելու է քեզ:

- Նա արդեն ինձ շատ է դավաճանել ուրիշների հետ, թող մի անգամ էլ ինձ հետ դավաճանի ինձ: Եթե, իհարկե, համարձակվի… - ծիծաղում եմ ես:

- Դու գիտես, քո տեղը լինեիՙ չէի գնա, - ասում է նա և բազմանշանակալից նայում ինձ: Իսկ ես կարծես օրիորդ լինեմ, որ մորիցս թույլտվություն եմ խնդրում առաջին ժամադրության համար:

 

***

Սեղանին հոյակապ օղու լիտրանոց շիշն է, կարմիր և սև խավիար, թանկարժեք ձկնեղեն, սունկ և տարաշխարհիկ ուրիշ համադամներ: Շվեդական սև հացը նույնպես դրսից է: Անանաս, կոկոս, բանան… 

Սեղանի մոտ հիմա երկուսով ենք: Մինչդեռ, այն տարիներին աթոռները չէին բավականացնում, տեղավորվում էին ով ինչպես կարող էր: Կարևորը սեղանի շուրջ լինելն էրՙ այդ ավանդական «ագապներին» ներկա գտնվելը, տաղանդավոր և ինքնատիպ մարդկանց լսելը:

Ես նայում եմ դատարկ աթոռներին և ահավոր ցավ զգում. մի քանիսն այլևս չկան, մի քանիսը հեռու են, մի քանիսն էլ ամուսնուս տեսնելու ցանկություն չունեն... Կկարողանա՞մ լցնել այս սոսկալի պարապը, և հնարավո՞ր է արդյոք... Անցյալդ կորչում է աչքերիդ առջև, և կորուստը ոչնչով չես փոխարինի, եթե նույնիսկ ևս մի կյանք ունենաս... Միակ մխիթարությունը, ժամանակավոր, անշուշտ, այս օղին է, որ տիեզերական թախծի պես լցվելու է մեջդ:

- Մենք երկուսս էլ ուզում էինք, որ այս հանդիպումը կայանա: Ես ճի՞շտ եմ, - հարցնում է նա:

- Հավանաբար, այո: Միայն թե իմ ցանկության պատճառը ձեզ քաջ հայտնի է, սակայն ձերը… մի՞թե նույնն է:

- Ե՛վ այո, և՛ ոչ: Մենք կխոսենք ձեր հերոսուհու մասին... Անպայման: Բայց այնքանով, որքանով ինձ է առնչվում:

- «Ինձ» ասելով ձեր անձը նկատի ունե՞քՙ որպես ամուսին, մտավորական, թե՞...

- Ես նկատի ունեմ իմ քաղաքական գործունեությունը:

- Դուք որոշել եք ինձ այսօր զարմացնել:

- Ամենևին: Առաջին հայացքիցՙ այո, կինս բացարձակապես ոչ մի առնչություն չունի քաղաքական իմ գործունեության հետ...

Նա լցնում է բաժակները, միանգամից դատարկում և դարձյալ լցնում, մի կտոր բան ուտում և նորից խմում...

- Իսկապես, ի՞նչ առնչություն կարող էր ունենալ մի մարդ, թեկուզ հարազատ, որը վճիռ ընդունելու պահին այստեղից հազարավոր կիլոմետրեր հեռու էր և պատկերացում անգամ չուներ, թե այստեղ ինչ է կատարվում ինձ հետ... Եվ, սակայն, առնչություն ունեցավ:

- Գուցե անուղղակի՞...

- Ոչ, ամենաուղղակի:

Նա երրորդ բաժակն է լցնում և, մինչև խմելը, նկատում է, որ իմս դեռ լիքն է: Ես զգում եմ, որ նա պահանջ ունի խոստովանելու, խոսելու մի քանի բաների մասին, որ պահում էր իր մեջ, խեղդում, բայց հիմա այլևս անկարող է զսպել, իսկ օղին պիտի փշրի վերջին փականքները: Այս ինտրիգն ինձ գրավում է, ուստի ես էլ եմ մտնում խաղի մեջՙ դատարկելով իմ բաժակը: Ի վերջո, առաջին անգամ չէ:

- Մեր հարաբերությունները շատ բարդ էին: Դրսից էին թվում երանելի, մինչդեռ ներսում երկու անհատականությունների տևական պայքարն էր...

- Ընտանեկան խնդիրնե՞ր:

- Ոչ, ավելի բարդ էր…

- Դուք դավաճանո՞ւմ էիք նրան:

- Ո՜չ, դա փաստորեն անկարելի էր:

- Ինչո՞ւ:

- Նրանում այնքա՜ն կին կար, չէիր էլ հասցնի բոլորին ճանաչել…

- Ասել կուզի, նա Դոն Ժուանի փնտրած կինն էր:

- Լավ ասացիք, Դոն Ժուանը եթե նրան հանդիպեր, առասպելը կավարտվեր, և նա կդառնար օրինակելի ամուսին:

- Դա բախտավորություն կլինե՞ր Դոն Ժուանի համար:

- Հավանաբար, այո, բայց գրականությունը կզրկվեր մի փառավոր կերպարից:

- Իսկ դուք բախտավո՞ր էիք, ես նկատի ունեմ ձեզ երկուսիդ:

- Առաջին շրջանումՙ այո, մենք երջանիկ էինք, բայց, ինչպես գիտեք, համատեղ կյանքն ամեն օր խնդիրներ է ծնում: Ես մանր, առօրյա հոգսերը նկատի չունեմ, այլ որ… Մի խոսքով, երկու ընդգծված անհատականությունների համար ընտանիքը ծանր փորձություն է:

- Դուք, կարծում եմ, պետք է իրար լրացնեիք…

- Պիտի լրացնեինք, բայց, ավա՜ղ, ստացվեց այնպես, որ մեկս սկսեց ճնշել մյուսին:

 - Հավատս չի գալիս, չէ՞ որ դուք տարբեր բնագավառներում էիք:

- Հարցը բնագավառը չէր, այլ մարդու տեսակը: Սկզբում նա կարծես նեղված էր, որ ընկերներս գալիս էին հիմնականում ինձ լսելու, և ասես որպես ռեվանշ, սկսեց շուրջը հավաքել իր երկրպագուներին:

- Ես նախանձում եմ ձեզ երկուսիդ, դուք շատ հետաքրքիր կյանքով եք ապրել:

- Նախանձելու բան չկար... Այդ երեկոների ընթացքում ես շատ հաճախ ինձ ստորացված էի զգում, կարծես ավելորդ լինեի այս տանը:

- Դերասանուհու փառքի հետ, իսկապես, դժվար է մրցել, անգամ ամենաճանաչված փիլիսոփայի համար:

- Ես հրաշալի հասկանում էի իրավիճակը. նա սովոր էր միշտ ուշադրության կենտրոնում լինել, բայց ես չէի ուզի, որ բեմը մտներ տուն... Պատահում էր, որ ներկայացումից հետո անսպասելի հայտնվում էրՙ երկրպագուներով շրջապատված... Ունայնություն կար այդ իրարանցումի մեջ, այդ էքզալտացիան նյարդայնացնող էր, մակերեսային... Երբեմն թվում էր, թե դիտմամբ են անումՙ իրենց վրա ուշադրություն գրավելու նպատակով...

- Այն, ինչ պատմում եք, թատերական աշխարհի նորմալ բարքերն են, որոնք ձեզ նման մտավորականին կարող էին չափազանցված թվալ: Հավանաբար դրանք ձեզ ծանոթ չէին մինչև ամուսնությունը:

- Այդ բաներն ինձ հայտնի էին, պարզապես, սովոր չէի երկրորդ դիրքերում հայտնվել: Դուրսը ես շարունակում էի մտավորականության լիդեր մնալ, իսկ տանն ընդամենը աստղի ամուսին էի:

- Կարծում եք, ձեր կինը հատո՞ւկ էր անում դա:

- Ոչ, նա այդպիսի բան չէր կարող թույլ տալ իրեն, ընդհակառակը, միշտ հիանում էր ինձնով, և չնայած դրան, այդպես էր ստացվում... Մեզնից անկախ...

- Այդ ընթացքում շարունակո՞ւմ էիք սիրել նրան:

- Դժվար հարց եք տալիս:

- Անկեղծ եղեք, այս զրույցը գրքիս մեջ չի մտնելու:

- Կուզեքՙ դրեք, ինձ համար արդեն միևնույն է:

Նորից է լցնում` չորրորդ բաժակը:

- Ասում եքՙ անկեղծ լինեմ... Այո, պահեր էին լինում, որ ես այլևս չէի սիրում նրան... Չէի ասի, թե դա ատելություն էր, ավելի շուտՙ օտարացում, ասես խորթ մարդ լիներ ինձ համար:

- Եվ դուք, որ պիտի լինեիք դաշնակիցներ ու լրացնեիք իրար, ձեզնից անկախ դարձաք հակառակորդներ: Ես ճի՞շտ հասկացա, իրո՞ք այդպես էր:

- Այո, գրեթե այդպես:

- Իսկ նա զգո՞ւմ էր այդ խորթացումը:

- Ինչպե՞ս կարող էր չզգալ... Նա շատ զգայուն մարդ էր:

- Է՞ր... Արդե՞ն...

- Ոչ, ոչ, ինձ սխալ չհասկանաք, ես պարզապես նկատի ունեմ այդ անցած ժամանակը: Այո, նա զգում էր, ավելին, ջանում էր ամեն ինչ անել, որպեսզի այդ տպավորությունը ջնջվի իմ միջից: Եվ, գիտե՞ք, նրա այդ մեծահոգի վարմունքից            ինձ ավելի ստորացված էի զգում, որովհետև դրանով ավելի էր ընդգծում իր առավելությունը, մինչդեռ, եթե դա լիներ կանացի քմահաճույք, սնափառության դրսևորումՙ միշտ առաջինը լինելու, ես ներողամտությամբ կնայեի... Տարօրինակ է, չէ՞:

- Մի՞թե հնարավոր չէր խեղդել այդ զգացումը:

- Ես անզոր էի… հասկանում էի, հոգուս խորքում ընդունում, որ սխալ եմ, բայց ոչինչ չէի կարող անել... Մենք այլևս ասես հարազատ չլինեինք, իսկ դա կրկնակի ծանր էր նրա համար... Որովհետև նրա կյանքն արվեստում դժվար էր, ուստի մեկի կարիքն ուներ, որը բարոյական նեցուկ հանդիսանար, խորհրդատու…

- Իսկ ինչո՞վ էր դժվար նրա կյանքն արվեստում:

- Տաղանդավոր մարդու համար կոլեկտիվում գտնվելը միշտ դժվար է, միջակություններն են, որ հարմարվել գիտեն, ստեղծագործական որևէ լուրջ պահանջ չունեն, սկզբունք չունեն և ապրում են արվեստում հաշտ ու անշուք կյանքով: Իսկ տաղանդավոր մարդը կատարյալ գլխացավանք է իր շրջապատի համար: Դեռ ոչինչ, եթե դա գրող է կամ նկարիչ, և իր արտադրանքը գերազանցապես իրենից է կախված: Դրությունը բարդանում է, երբ տաղանդը հայտնվում է կոլեկտիվում, որտեղ ջախջախիչ մեծամասնությունը գորշություններ են... Իսկ եթե հաշվի առնենք, որ տաղանդների մեծ մասն իսպառ զուրկ են դիվանագետի հատկություններից, ապա կարելի է պատկերացնել նրանց դժոխային առօրյան լիլիպուտների միջավայրում...

- Մի՞թե տարիների փորձը նրան չստիպեց որոշ դասեր յուրացնել:

- Տարիների հետ նա, անշուշտ, որոշ ճկունություն ձեռք բերեց, բայց նրա էությունը դրանից չփոխվեց, իսկ գորշությունները չդադարեցրին իրենց ինտրիգները:

- Ձեր կարծիքով ի՞նչն էր նրան խանգարում, այսպես ասած, բարիդրացիական հարաբերություններ հաստատել կոլեգաների հետ և իր գործն անել:

- Մաքսիմալիզմը: Դա օգնում էր նրան արվեստում և խանգարում կյանքում: Կատարելության նրա ձգտումը հոգնեցրել էր բոլորին: Արդեն ասացի. արվեստի աշխարհում մեծ մասամբ միջակություններ ենՙ քչով բավարարվող, իսկ նա շարունակ պահանջում էր ավելին անել... Եվ պահանջում էր նրանցից, ովքեր անկարող էին իրենք իրենց գերազանցել: Եվ քանի որ միջակությունները բացարձակ մեծամասնություն են կազմում, ապա պատերազմ են սկսում տաղանդի դեմ և հաղթում:

- Իսկ նա միայն ուրիշների հանդեպ էր խստապահա՞նջ:

- Իհարկե, նաև իր հանդեպ, բայց կացությունը դրանից չէր փոխվում, ընդհակառակը, կատարելության իր ձգտումով ավելի էր բորբոքում նախանձը:

- Ստացվում է, որ տաղանդը պիտի գլուխը կախ, սուսուփուս ապրի, որպեսզի չհարուցի անտաղանդների վրդովմունքը:

- Ճիշտ է, դուք ծայրահեղության հասցրիք, բայց փաստորեն այդպես է:

- Իսկ ի՞նչ կարող է լինել այն արվեստի ապագան, որը կերտում են անտաղանդները:

- Այդ արվեստն ապագա չի կարող ունենալ:

- Ոչ էլ ներկա:

- Լիովին համաձայն եմ:

Ձեռքը տանում է դեպի շիշը, որ հինգերորդ բաժակը լցնի, բայց ես շեշտակի նայում եմ նրան, այնպես, ինչպես մեր երիտասարդության տարիներին, երբ չափն անցնում էր, և իմ լուռ հայացքն ազդեցություն էր ունենում:

- Եվ քանի որ գորշությունները կարողացան ձեր տիկնոջն անհետացնել այստեղից, դուք գտաք, որ ճիշտ պահն է նրան երկրորդ հարվածը հասցնել: Ինչպես ֆրանսիացիք են ասումՙ coup de grՉce[1]: Ես ճի՞շտ հասկացա:

- Ոչ, գույները պետք չէ թանձրացնել: Իմ քաղաքական գործունեությունը հարված չէր, այլ, ինչպես արդեն ասացի, ռեվանշ: Դա փորձ էր վերականգնելու իմ հեղինակությունն իմ իսկ աչքերում: Եվ հետո միայն նրա հանգամանքը չէր: Մի շարք բաներ զուգադիպեցին, որոնցից ամենակարևորը քաղաքական փոփոխություններն էին:

- Նա, կարծեմ, այստեղ չէր:

- Այո, նա այստեղ չէր, և ես կարիք չունեի նրա հետ խորհրդակցելու, որովհետև վաղուց էի սպասում այդ փոփոխություններին, ինչ-որ առումով ես դրանք նախապատրաստել էի, և անհասկանալի կլիներ, թե ինչու եմ հեռու մնում դրանցից:

- Դուք առաջարկեցի՞ք ձեր ծառայությունները, թե՞ ձեզ հրավիրեցին:

- Դա հանդիպակաց եղավ: Իմ համակիրներից և նախկին ուսանողներից մի քանիսն արդեն բարձր պաշտոններ էին գրավում, մենք հաճախ էինք հանդիպում տարբեր առիթներով, նույնիսկ մի քանի անգամ այստեղ եկան խորհրդակցելու որոշ հարցերի շուրջ... Ես արդեն գործի մեջ էի, հասկանո՞ւմ եք, փաստորեն օրնիբուն աշխատում էի նոր իշխանությունների համար, այնպես որ իմ դեպուտատ ընտրվելը լիովին տրամաբանական էր: Դուք պիտի որ այդ ամենի մասին կարդացած լինեք մեր ուղարկած նյութերում:

- Նյութերին ծանոթ եմ, այստեղ էլ շատ բան իմացա, բայց կուզեի ձեզնից լսել այն, ինչը գիտակցաբար չեք ներկայացրել փաստաթղթերում, այն, ինչի մասին խուսափում եք խոսել...

- Անկարելին մի պահանջեք ինձնից: Ամեն մեկս ունի մի բան, որի մասին, հավանաբար, միայն Աստծո դատաստանում պատմի:

- Այսօր հենց Աստծո դատաստանն է, - ասում եմ և բաժակս լցնում:

Օղին արդեն զարմանալի թեթևությամբ է խմվում: Նշանակում է սկսում եմ հարբել: Ավելի լա՛վ: Ուստի անցնում եմ գրոհի.

- Առավոտյան, երբ զանգեցիք, ես զգացի, որ պարապ ժամանցի համար չեք կանչում, որ ուզում եք ինչ-որ կարևոր բան հայտնել ինձ... Եթե ավելի ճշգրիտ ասեմՙ ուզում եք խոստովանել: Ես իրավացի՞ եմ:

- Հավանաբար, չեք սխալվում:

- Այդ դեպքում, խնդրում եմ անկեղծ լինեք, ես տեսնում եմ, որ դուք ուզում եք թոթափվել այդ ամենից... Ես ձեզ մեղքերի թողություն չեմ կարող տալ, բայց գուցե կարողանամ ավելին անել...

Նա լուռ է: Ես հասկանում եմ, որ բառերը մեկ առ մեկ պիտի քաշեմ բերանից.

- Ես ձեզ ամենապարզ հարցը կտամ. որո՞նք են ձեր հետագա անելիքները որպես քաղաքական գործիչ:

- Չգիտեմ:

- Բայց ձեր ընկերները ոգևորված են, խոսում են պայքարը շարունակելու մասին:

- Դա իրենց գիտենալիքն է:

- Բայց նաև ձերը:

- Հավանաբար, սակայն համոզված չեմ:

- Կարո՞ղ ենք ասել, որ չնայած ձեր ընկերների ոգևորությանը, անձամբ դուք հիասթափված եք:

- Հիասթափությունն ավելի շուտ սկսվեց, գրեթե առաջին օրերից, և գնալով խորացավ:

- Ուրեմն, պիտի հրաժարվեիք այդ գործունեությունից, խզեիք կապերը ձեր ընկերների հետ:

- Դյուրին չէր:

- Ինչո՞ւ: Ի՞նչն էր ձեզ պահում. փո՞ղը, փա՞ռքը, իշխանատենչությո՞ւնը...

- Ասացիքՙ փո՞ղը... Իմ բնակարանը նայեք, մի՞թե ես նման եմ փողասերի: Ինչ վերաբերում է փառքին, ապա ես դրա կարիքը չունեի: Իսկ իշխանատենչությունը երբեք հատուկ չի եղել ինձ:

- Հապա ի՞նչն էր պահում ձեզ:

- Պատվախնդրությունը: Քաղաքականությունը խաղի նման է, միանգամից չես կարող հրապարակը լքել, մանավանդ երբ գիտես, որ շահողը չես:

- Եվ գուցե այդ պատճառով չէիք ուզում, որ ձեր կինը վերադառնա, իսկ երբ վերադարձավ, ի դեպ, իր նախաձեռնությամբ, դուք ամեն ինչ արեցիք, որ հնարավորին չափ շուտ նորից գնա Եվրոպա: Կարծեմ այդպե՞ս է եղել:

Նա ցնցվում է, աչքերի պղտորությունը միանգամից անհետանում է.

- Ինչե՜ր եք խոսում: Ո՞վ է ձեզ այդպիսի բան ասել:

- Ինքը:

- Ո՞վ, ինքը:

- Ձեր կինը:

- Ե՞րբ, որտե՞ղ... սա ի՞նչ բանդագուշանք է:

- Ոչ, դա բանդագուշանք չէ, ես նրա օրագիրն եմ կարդացել:

- Ի՞նչ օրագիր, որտեղի՞ց եք վերցրել:

- Մայրը տվեց: Մի ամբողջ տետրՙ գրառումներով լցված: Ի դեպ, նա գրել է այն օրերին, երբ մեկ ամսով եկել է և չի ցանկացել ձեզ տեսնել:

Նման շրջադարձ չէր սպասում:

- Նա ճի՞շտ է գրել: Դուք խոստացաք անկեղծ լինել:

- Ճիշտ է, - գլխիկոր խոստովանում է նա:

- Բայց ինչո՞ւ, դա անտրամաբանական էր... դուք այլևս չէիք սիրո՞ւմ նրան:

- Ես չէի ուզում, որ նա իմ պարտությունը տեսնի: Իսկ սիրելը... Ես նրան միշտ սիրել եմ:

- Հիմա է՞լ:

- Հիմա ավելի շատ եմ սիրում:

- Իսկապե՞ս:

Նա զարմացած նայում է ինձ.

- Ինչո՞ւ եք այդպիսի հարց տալիս:

- Որովհետև ինձ թվում է, թե անկեղծ չեք:

- Շարունակում եք կասկածե՞լ:

- Այո, և ասեմ, թե ինչու: Ցյուրիխի ոստիկանությունը պարզել է, որ ձեր կինը թռիչքից առաջ զանգել է ձեզ: Ժխտել չեք կարող, որովհետև ձեր համարն է գրանցված: Զրույցը տևել է ընդամենը մեկ րոպե: Հայտնի չէ, թե ինչ եք խոսել, բայց այդ զանգից հետո նա չի ներկայացել թռիչքի և անհետացել է: Շատ կուզեի իմանալ, թե ինչ եք խոսել այդ մեկ րոպեի ընթացքում: Հուսամ, հիշում եք:

Նա լուռ է:

- Կարող եք չասել, բայց դժվար չէ ենթադրել, թե նա ինչեր է լսել ձեզնիցՙ բառեր, որոնք ստիպել են ոչ միայն հրաժարվել թռիչքից, այլև ավելին...

- Կներեք, բայց սա սկսում է նմանվել հարցաքննության:

- Գուցե, բայց սեփական խղճի հետ, և քանի որ համեմատությունն արեցիք, ապա ավելացնեմՙ առանց փաստաբանի... Նրա ներկայությունն ավելորդ կլիներ, քանզի ինքներդ ձեզնից պաշտպանվելու կարիք չունեք...

Հեռախոսի զանգն ընդհատում է ինձ: Ես նայում եմ ամուսնուս: Նա տեղից չի շարժվում: Վեցերորդ, թե յոթերորդ զանգից հետո վերջապես մոտենում է:

- Ալո... Ի՞նչ փաստաթուղթ... Հա, հիշում եմ, բայց իրադրությունը փոխվեց, և որոշեցինք միառժամանակ սպասել... Ես կտրականապես դեմ եմ, որ իմ ստորագրությունը դրվի այդ փաստաթղթի տակ... Հետո, էս ուշ ժամին զանգել եք… այդպիսի նամակը պետք է հանգիստ, մանրամասնորեն քննարկել... Հետո ինչ, որ վաղը մեկնում է, ի՞նչ պարտադիր է եվրոկոմիսարի միջոցով ուղարկել, փոստ կա, ինտերնետ կա... Ինչո՞ւ եք այդպես շտապում, ես նույնիսկ տեքստը կարգին չեմ կարդացել... Ուշադիր լսիր ինձ, խնդրում եմ ոչինչ չձեռնարկել, սպասեք, ես հիմա կգամ...

Լսափողը դնում է և մոլորված հայացքով նայում ինձ:

- Ի՞նչ է պատահել, - հարցնում եմ:

- Ընկերներս որոշել են բողոք ուղարկել Ստրասբուրգ:

- Ինչի՞ց են բողոքում, չէ՞ որ համաներում եղավ:

Ամուսինս դառը ժպտում է.

- Հենց համաներումից են բողոքում:

- Չեմ հասկանում, ազատվեցին, էլ ի՞նչ են ուզում:

- Նրանք գտնում են, որ այդ համաներումը քաղաքական ֆարս է, քանի որ քաղբանտարկյալների մեծ մասը շարունակում են մնալ բանտերում:

- Դուք էլ եք այդպես կարծո՞ւմ, իսկապե՞ս այդքան քաղբանտարկյալ կա Հայաստանում:

- Հարցը քանակը չէ... Դա, ի վերջո, վիճելի է... Այլ որ համաներումից հետո մենք պետք է մեր բոլոր հարցերն աշխատենք լուծել երկրի ներսում: Իշխանությունները ցույց տվեցին, որ կարող են գնալ զիջման, նշանակում է պետք է լցվել համբերությամբ և նոր ռազմավարություն մշակել... Ես համոզված եմ, որ այդպես մենք կկարողանանք ոչ միայն մնացածներին ազատել կամ վիճակը թեթևացնել, այլև ուրիշ, ավելի լուրջ հաջողությունների հասնել: Ահա թե ինչու ես կտրականապես դեմ եմ, որ այսուհետ մեր կողմից որևէ բողոք գնա Եվրոպա:

- Արդյոք բոլո՞րն են ձեզ նման մտածում:

- Առայժմ` միայն ես:

- Հիմա ի՞նչ եք անելու:

- Ուզում եմ գնալ նրանց մոտ, որպեսզի համոզեմ հրաժարվեն այդ նամակի գաղափարից:

Ասում է և նայում ինձ: Ես հասկանում եմ, թե ինչ է նշանակում այդ հայացքը:

- Ես կսպասեմ ձեզ, մեր խոսակցությունը կիսատ մնաց, հավատացեքՙ ձեզ համար դա ավելի կարևոր է, քան այդ...

- Բայց կարող է երկար տևել…

- Կսպասեմ այնքան, որքան պետք է... Գնացե՛ք, - հրամայելու պես ասում եմ ես:

Նա հնազանդ գլխով է անում և դուրս գալիս:

Վարագույրի ճեղքից տեսնում եմ, թե ինչպես սև «Համմերը» սև գիշերվա մեջ կլանեց ամուսնուս ու տարավ, իսկ ես սկսում եմ սեղանը հավաքել, ինչպես այն տարիներինՙ հյուրերի հեռանալուց հետո: Խնամքով լվանում եմ սպասքը, դնում իր տեղը և վերադառնում սենյակ:                            

Ժամը տասնմեկն է: Այս ժամին ես նոր ներկայացումից տուն էի գալիս ՙ եռանդով լի, և օրվա երրորդ մասը շարունակվում էր տանըՙ հյուրերի հետ, ընթերցանությամբ կամ պարզապես հեռուստացույցի առջև...

Ես միացնում եմ հեռուստացույցը և, էկրանին նայելու փոխարեն, աչքս ընկնում է անտաղանդ բնանկարին: Անմիջապես հանում եմ պատից և տանում կողքի սենյակը: Դնում եմ պահարանի ետևը և ուրախությամբ տեսնում, որ իմ դիմանկարն այնտեղ էՙ փոշիների մեջ կորած: Հանում եմ, խնամքով մաքրում և վերահաստատում իր նախկին տեղում: Սենյակը միանգամից փոխվում է, ասես արևի պայծառ շողերը լցվեցին ներս:

Սակայն տուն դառնալով, նախևառաջ փոխում էի զգեստներս, լվացվում...

Ես հանում եմ երեկոյան զգեստս, բարձրակրունկ կոշիկները, մազերս արձակում և մոտենում պահարանին: Այստեղ իմ բացակայությամբ փոփոխություններ են տեղի ունեցել. երկաթյա ձողից կախված զգեստներս բաժանվել են երկու մասի: Աջ կողմում, ինչպես երևում է, Լրբի բռնազավթած հագուստներն են, որոնց մեծ մասը ես եմ գնել տարբեր տարիներին, աշխարհի տարբեր քաղաքներում... Առանց երկար-բարակ մտածելու, լցնում եմ դրանք մի տարողունակ տոպրակի մեջ և դնում դռան մոտ: Այդ պղծված զգեստներն այլևս իմը չեն...

Պահարանի ձախ կողմը, կարծես թե մնացել է անեղծ: Դրանց մեջ է իմ ամենասիրած երեկոյան զգեստըՙ շքեղ, ճերմակ և չափազանց sexy... Լիրբն այս շորը հագնելու մասին երազել անգամ չէր կարող, որովհետև սա պետք է հագնել մերկ մարմնին, առանց կրծկալի: Ընդամենը մեկ անգամ հագա, քսան տարի առաջ, իմ ծննդյան օրը…. Հետո՞... Հետո խառը տարիները եկան...

Հայելու առջև կանգնած, հանվում եմ, հագիս այլևս ոչինչ չկա: Նայում եմ և հիանում... Այնպիսին եմ, ինչ քսան տարի առաջ… Դոկտորը սքանչելի գործ է արել: Այո, ես կարող եմ, իրավունք ունեմ այս զգեստը հիմա հագնելու, որովհետև հենց այսպիսի մարմնի համար է կարված, այսպիսի կարևորագույն օրը հագնելու համար...

Սակայն չեմ շտապում: Նախ փոխում եմ մահճակալիս սպիտակեղենը: Բարեբախտաբար ամեն ինչ մնացել է իր տեղում: Վճռված է. այս գիշեր ես պիտի քնեմ այստե՛ղ, իմ անկողնո՛ւմ:

Հիմա կարող եմ հագնել…: Իսկապես վարպետ դերձակի ձեռքով է կարված. բոլորովին չի հնացել, կարծես նոր է գնված boutique-ից: Ես փոխվում, դառնում եմ կատարելապես ուրիշ կին... Նայում եմ ինձ և ափսոսում, որ հիմա, այս պահին, մասնագետ լուսանկարիչ չկա կողքիս, ի՜նչ հոյակապ նկարներ կստացվեին...

Վերևի բնակարանում ժամացույցի տասներկու զարկերն են հնչում: Տասնհինգ տարի առաջ էլ այսպես էր: Երախտագիտությամբ եմ լցվում հարևանիս հանդեպ, որ պահպանել է այդ հինավուրց պատի ժամացույցը... Այդ զարկերն ինձ ավելի են հաստատում իմ իրավունքների մեջ, հիշեցնում, որ ես եմ իսկական տանտերը... Արժե այս առթիվ խմել: Շիշը դնում եմ սեղանին, և այդ պահին լսում, թե ինչպես տան առջև կանգ առավ «Համմերը»: Ամուսինս վերադարձավ:

Անմիջապես բյուրեղապակյա երկու գավաթ եմ վերցնում, բացում շամպայնը, լցնում և սեղանի մոտ հանդիսավորապես կանգնած սպասում…

Քիչ հետո բացվում է մուտքի դուռը, նա մտնում է ներս, անցնում միջանցքը և, ինձ տեսնելով, քարանում: Հետո լուսանկարն է տեսնում պատին:

…Մենք բաժակ ենք զարկում, խմում, և ես մագնիսացնող հայացքով նայում եմ նրան: Նա մոտենում է և լուռ գրկում ինձ, ինչպես տարիներ առաջ, երբ առաջին անգամ հագել էի այս զգեստը... Հուսամ, կզգա, որ այս անգամ էլ ուղղակի մերկ մարմնի վրա եմ հագել...

 

***

Ժամանակն իսկապես ետ է գնացել տասնհինգ տարով: Ասես ոչինչ չի փոխվել: Ինչպես այն ժամանակ, ամեն օրվա պես, անկողնումս սպասում եմ, որ ամուսինս վերջացնի ածիլվելը և ազատի լոգանքի սրահը: Հետո իմ հերթն է գալու, և ես ամեն ինչ պիտի արագ անեմ, որպեսզի հասցնեմ նախաճաշ պատրաստել, իսկ այդ ընթացքում նա իջնելու է առաջին հարկՙ թերթերը բերելու և բազմոցին նստած աչք ածելու, երբեմն-երբեմն էլ, որոշ հետաքրքիր լուրեր ինձ համար բարձրաձայն կարդալու:

Միայն թե հեռուստացույցն ու կոմպյուտերն այսօր փոխարինել են թերթերին: Կոմպյուտերի առջև նստած էլեկտրոնային փոստն է նայում: Հետո միացնում է հեռուստացույցը:

Սառնարանն էլ նույնն է, ինչ տասնհինգ տարի առաջ, պարունակությունըՙ նույնպես, չնայած, այսօր, Երևանի խանութներում ամեն ինչ կարող ես գտնել: Խոհանոցում էլ ամեն ինչ նույնն է մնացել, այն աստիճան, որ քիչ է մնում հայերեն հարցնեմ. «Ձուն խաշած կուտե՞ս, թե՞ ձվածեղ անեմ»:

Նրա հոռի սովորությունն էլ չի փոխվել, այն տարբերությամբ, որ ուտելու հետ թերթ կարդալու փոխարեն սուրճ է խմումՙ աչքերը հեռուստացույցին հառած: Նման դեպքերում մոտենում թերթը ձեռքից վերցնում էի, իսկ հիմա ի՞նչ անեմ, հեռուստացույցն անջատե՞մ...

Լոգանքից հետո հագել եմ իմ մուգ կարմիր շքեղ խալաթը: Նախ, որովհետև առավոտներն այդպես էի անում, երկրորդՙ գիտեմ, որ Լիրբը սրան չի դիպել, քանի որ երեկ լոգարանում իմ մյուս խալաթն էր կախվածՙ կանաչը, որն այժմ տոպրակի մեջ է, պղծված զգեստների հետ:

Ես նստած եմ իմ մշտական տեղումՙ դեմքով դեպի վարագուրված պատուհանը, մեջքով դեպի միջանցք: Ես էլ, ամուսնուս պես, հայացքս հառել եմ «Philips»-ի էկրանին: Միակ բանը, որ փոխվել է այս տանը: Նայում եմ մերթ էկրանին, մերթ իմ մեծադիր, հոյակապ լուսանկարին: Դա պատկերն է մի դերասանուհու, որը հայտնվեց ժամանակին բեմի մոգական լույսի ներքո և անհետացավ նույնպիսի խորհրդավորությամբՙ թողնելով բացառիկ կնոջ հուշը: Նա եկավ ու գնաց անվերադարձ: Եվ թող այսպես պահպանվի մարդկանց հիշողության մեջ... Անգամ ինքս կարող եմ նրան նայել հեռվից...

Բացվող դռան ձայն եմ լսում, որին անմիջապես հաջորդում է Լրբի գռեհիկ հեգնանքը.

- Աչքներս լույս, արդեն միասին կոֆե եք խմում, հա՞... Կարող ա՞ ուրիշ բան էլ եք միասին արել:

Նա տանտիրոջ պես ներս է մտնում և քննական հայացք նետում աջ ու ձախ.

- Կնկադ անկողնում ես պառկացրել, հա՞... Բա ասում էիր, թե ոչ մեկն իրանից բացի իրավունք չունի ընդեղ պառկելու... Էս լրբին տեսարՙ չոքերդ թուլացա՞ն...

Ես հանգիստ ձայնով դիմում եմ ամուսնուս.

- Չեք կարծո՞ւմ, որ այս անկիրթ արարածն անելիք չունի այստեղ:

Ամուսինս լուռ գլխով է անում:

Նրա հայտնությանը ես սպասում էի, ուստի վերցնում եմ լեցուն տոպրակը, բացում մուտքի դուռը և շպրտում աստիճաններին: Այնուհետև, շանթահարող հայացքս մեխելով նրա աչքերի մեջ, ձեռքի կտրուկ շարժումով հրավիրում եմ դուրս:

Նա տեսածին չի հավատում: Հայացքը գցում է մերթ ամուսնուս, մերթ ինձ: Հանկարծ իմ լուսանկարն է տեսնումՙ պատին, իր նախկին տեղում: Դա արդեն վերջնական հաստատումն է, որ այս տանն ինքը լրիվ ավելորդ է: Ընդամենը երեք բառ է դուրս գալիս նրա բերանից.

- Ուրեմն, ըտենց, հա՞...

Սակայն համոզված եմ, որ ուրիշ բան էլ պիտի ասի, քանի որ տականքն այդպիսին չէր լինի, եթե վերջին խոսքն իրեն չվերապահեր.

- Դու սա չես մարսի, դու գիտես, թե ես ինչ հնարավորություններ ունեմ, աշխարհով մեկ կխայտառակենք, վաղը թերթերում գրված կլինի, որ Եվրոպայից բոզեր ես բերում, տունդ դարձրել ես բորդել... Իսկ էդ լրբին ես գիտեմ, թե ինչ կանեմ...

Ես կրկնում եմ ձեռքիս շարժումը, այս անգամ հաղթական ժպիտով, վերցնում եմ նրանից բանալին, դուռը ետևից երկու պտույտով փակում, վերադառնում սեղանի մոտ, վերջացնում սուրճս և իմիջիայլոց ասում.

- Ինձ թվում էՙ սա նրա վերջին այցելությունն է:

- Ես էլ եմ այդպես կարծում, - պատասխանում է ամուսինսՙ առանց հայացքը էկրանից կտրելու:

- Կարծում եմՙ այս նկարն էլ այլևս չի իջեցվի պատից:

Ամուսինս հայացքը վերջապես կտրում է էկրանից.

- Դուք իսկապես սիրահարված եք իմ կնոջը…

- …

           

***

Որքա՜ն քիչ ժամանակ է մնում նոր կյանքի համար…

Ես այդպես էլ հյուրանոց չգնացի: Վերջին երկու օրը մնացի մորս տանը: Եվ երկու օրն էլ անցկացրի նրա հետ: «Տոմսս պատռեմ», - ասացի նրան: «Հիմարություն չանես, - սաստեց նա ինձ: - Վերադարձիր, գործերդ վերջացրու, հետո հանգիստ ուղեղով կորոշես անելիքդ»: «Իսկ հետո՞...»: «Հետո, ի՞նչ»: «Գործերս ավարտեմ ու վերջնական հետ գա՞մ, թե՞ մնամ»: «Եթե միայն ինձ համար ես գալու, պետք չէ... Ես իմ կյանքն ապրել եմ, աղջիկս, դու դեռ ջահել ես, մտածիր քո մասին»: «Ես էլ մի կյանք ապրեցի և նույնիսկ հասցրեցի կորցնել, անգամ հետքը չեմ գտնում…»: «Մի բողոքիր, Աստված քեզ հնարավորություն է տվել նոր կյանք սկսելու»:

Այո, նոր կյանք, նոր կերպարանքով, բայց որտե՞ղ, ինչպե՞ս... Եվ կարո՞ղ եմ այդ նորը շաղկապել հնին, և կկապվի՞ արդյոք, արդյոք չի նմանվի՞ կոտրված և կպցված ափսեի, որի մեջտեղով անցնում է բաժանման գիծը... Եվ ի՞նչ երաշխիք, որ այս մեկն էլ չի անհետանա…

Բայց քանի որ սկսել եմ արկածախնդրությունը, պիտի շարունակեմ…   

Իսկապես, ինչո՞ւ չօգտվել դոկտորի ընձեռած հնարավորությունից: Ես շարունակ բողոքել եմ, թե դրսում անցկացրած տարիներս կորած են... Կորած, չնայած կատարված հսկայական աշխատանքին: Այդ տարիները վերադարձվել են ինձ: Հիմա ինձ ամենաշատը երեսունհինգ կտան: Ես ճիշտ այդքան էի անձնագրով, երբ մեկնում էի այստեղից:

Բայց կյանքն իր սահմաններն ունի: Դոկտորն ինձ երիտասարդացրեց… Կյանքիս տևողությունն էլ պիտի նույնքան երկարի՞... Որքա՞ն ժամանակ է մնում ինձ նոր կյանքի համար... Տասնհինգ տարի առաջ ես կասեիՙ մոտավորապես այնքան, որքան ապրել եմ: Այսօր չեմ կարող նույնն ասել... Շագրենակաշին անողոքաբար կծկվում է...

 

***

Ճանապարհող չկա: Ոչ մեկին հրաժեշտ չտվեցի, պարզապես անհետացա…

Թռա ժամանակին, առանց ուշացումի: Իսկ եթե ավելացնեմ, որ թռիչքի ողջ ընթացքում քնած էի, ապա կարող եմ ասել, թե օդանավ նստելն ու իջնելը մեկ եղավ:

Դոկտորը, փոքրիկ ծաղկեփունջը ձեռքին, սպասում է ինձ: Հանձնումի արարողությունը տևում է շատ կարճ և առանց որևէ հույզի: Ծաղիկների հետ նա ինձ է մեկնում մի ծրար.

- Այստեղ ձեր անձնագիրն է և մի փաստաթուղթ, որ մեր կլինիկայում եք ենթարկվել պլաստիկ վիրահատման:

- Բայց ես դրա կարիքը չունեմ, դոկտոր:

- Կունենաք, երբ ստիպված լինեք ոստիկանությանն ապացուցել, որ ձեր անձնագրի լուսանկարը պատկերում է ձեր նախկին դեմքը...

- Հետո՞:

- Հետո նոր դեմքով անձնագիր կստանաք:

Ես վերադարձնում եմ Դոմինիկի անձնագիրն ու հեռախոսը:

- Ճիշտ ժամանակին է, - ասում է նա: - Երեք ժամից մեկնում ենք Լոնդոն:

Հայացքով փնտրում եմ Դոմինիկին:

- Նա այստեղ չէ, մեկ ժամից կմոտենա:

Ուրիշ բան չի ասում, ոչինչ չի հարցնում իմ ուղևորության մասին: Պարզապես սեղմում է ձեռքս և շրջվում, որ հեռանա:

- Մի րոպե, դոկտոր, - հանկարծ հիշում եմ ես և ճամփորդական պայուսակից հանում թղթապանակը: Այդտեղ իմ առաքելությանն առնչվող բոլոր փաստաթղթերն են:

Դոկտորը հարցական նայում է ինձ:

- Սա պիտի հանձնեք Դոմինիկին, այստեղ հաշվետվության նյութերն են:

- Դա այլևս ոչ մեկին պետք չէ: Նրանք ազատված են: Համաներում եղավ: Մենք հասանք մեր նպատակին: Կներեք, մոռացանք ձեզ զգուշացնել, որ իզուր չչարչարվեք: 

Դոկտորը ներողամտություն հայցող ժպիտով նայում է ինձ, հետո մոտենում է քիչ հեռվում դրված աղբամանին և թղթապանակը գցում մեջը:

 

***

...Ես կանգնած եմ Ցյուրիխի օդանավակայանում և չեմ հասկանում, թե ինչու եմ այստեղ: Եկե՞լ եմ, թե՞ պիտի գնամ... Առջևս նույն սրճարանն է, որտեղից երկու ամիս առաջ գնացի դոկտորի մոտ... Քայլերս տանում են դեպի նույն սեղանը: Նստում եմՙ հայացքս անորոշ կետի հառած…

- Այստեղ ինքնասպասարկում է…

Կողքի սեղանից է, մի երիտասարդ:

Սուրճ եմ վերցնում և վերադառնում տեղս:

Մեքենայաբար բացում եմ անձնագիրս: Այնտեղից ինձ նայում է մի դեմք, որն այլևս գոյություն չունի...

Ես ինքս անհետացել եմ իմ մեջ…

Դուրս եմ գալիս օդանավակայանից և մտնում կայարան:

Ցյուրիխն ինձ դիմավորում է մռայլ… ամպամած…

Չգիտեմ, թե ուր պիտի գնամ, ուստի, առանց մտածելու, նստում եմ առաջին պատահած գնացքը, որն անմիջապես շարժվում է տեղից, ասես ինձ էր սպասում, և որը չգիտեմ, թե ինչ ուղղությամբ է ընթանալու...

Փարիզ-Ցյուրիխ-Երևան,

2009 թ.

 

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am