Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Մեջբերումներ դասականներից

Մեջբերումներ դասականներից
Մայիս 2008, N 2

ԻՐԱՎՈՒՆՔԻ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹՅՈՒՆ. ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

Գեորգ Վիլհեմ Ֆրիդրիխ ՀԵԳԵԼ

 

Դասախոսության գրառում 1819/20թ.

 

Աբստրակտը իրավունքն է, դրա իրականացումը` պետությունը: Սովորաբար իրավունքը դիտարկում են որպես դժբախտություն, որը ոտնահարում է մարդու բնական իրավունքը: Չէ՞ որ խոսում էին կորուսյալ դրախտի մասին, բնական իրավունքի վերական·նման մասին: Իրավունքը երկրի վրա` սրբություն է, որը պետք է անխախտ լինի, բայց սրբությունն անխախտ է միայն երկնքում կամ մտքերում: Երկրի վրա իրավունքը կարող է վնասվել, խախտվել: Մեր գիտության խնդիրն է` իմանալ, թե ինչ բան է իրականում իրավունքը: Նման հետազոտությունը հատկապես անհրաժեշտ է մեր օրերում, երբ յուրաքանչյուրը կարծում է, թե տիրապետում է իրավունքի իր համոզման մեջ, և ուզում է, որ այն իրագործվի: Այդ իրավունքի չիրագործումը նա ինչ-որ սրբապիղծ բան է համարում, ինչին պետք է հակազդել: Փիլիսոփայությունը պետք է սահմանի իրավունքի հասկացությունը: Ի դեպ, արդեն լավ է, որ փիլիսոփայությանը նման պահանջներ են ներկայացնում: Սրանում է այն ըմբռնումը, որ իրավունքը կարելի է գտնել միայն մտքերի մեջ: Սովորաբար յուրաքանչյուրը կարծում է, թե իրավունքի է տիրապետում այն ձևով, ինչպես այն պատկերացնում է: Ոմանք հույս ունեն փիլիսոփայության մեջ գտնել այն հիմունքների գանձարանը, որոնք ընդունակ են լիովին վերացնել ամեն անիրավացի բան. նրանց առջև ներկայանում է երջանիկ կացություն, այնքան ավելի ցանկալի, որքան հեռու է այն իրականությունից: Մյուս կողմից` հավաստվում է. իրավունքը և փիլիսոփայությունը պատկանում են պետությանը: Ոգու կամքը ազատությունն է, իսկ ազատությունը պետության հիմքն է: Իրականում ճիշտ է, որ փիլիսոփայությունը, մի կողմից, գիտություն չէ իրականության մասին և չի սահմանում իրավունքը` ելնելով նրանից, ինչ տրված է: Փիլիսոփայությունն իր ըմբռնումը քաղում է բանականությունից, ներքին հասկացությունից: Այն, որ իրավունքի փիլիսոփայությունը պոզիտիվ գիտություն չէ, որը մենք մշակում ենք և, այդպիսով, կարծես հակադրվում է իրականությանը, կդառնա մեր դիտարկման առաջին կետը:

Պլատոնը («Պետություն», գիրք V) նկարագրում է փիլիսոփայության վերաբերմունքը պետությանը: Խոսելով փիլիսոփայության և իրականության մասին` հարկ է ավելի բաձր տեսակետ ընդունել: Պլատոնյան փիլիսոփայության մեջ մենք հայտանաբերում ենք նախադրյալն այն բանի, որ` 1) փիլիսոփայությունը ճշմարտությունը դիտարկում է մտքի ձևով, հասկացության ձևով: Եթե սա ըմբռնում է հասկացություններում, մտածողություն է, ապա ճշմարտությունը նրա այլ ձևերով, օրինակ, հիմնված զգացմունքի վրա, նույնպես ճշմարտություն է: Փիլիսոփայական ճշմարտությունն իր հատուկ ձևն ունի, 2) այդ ճշմարտությունն իրականությանը հակադրում է միայն պարտադրականություն: Մենք հաստատում ենք, որ ճշմարտությունը սուբստանցիալ է, որ այն նույնքան ներքին հասկացություն է, որքան իրականությունը, որ այն դատարկ պատկերացում չէ, այլ միակ իրավազորը: Այն պնդումը, որ ճշմարտությունը, աստվածայինը միայն անդրաշխարհիկ երկնային բարձունք է կամ ամփոփված է միայն ներքին սուբյեկտիվ մտքի մեջ, հակասում է կրոնին: Ընդունում են, որ բնությունն աստվածային է, իսկ մտածողությունն իբր թողնվել է աստծո կողմից, տրվել պատահականության կամքին: Այնինչ, ընդհակառակը, գաղափարն ամենագո է, այն մյուսների հետ միասին անտարբեր հանդիսատես չէ, այն համաոգևորող է, առանց որի չկա ոչինչ, որ կեցություն ունենա: Իրականությունը մարմինն է, գաղափարը` կենսատու հոգին. մարմինը փոշի կդառնար, եթե այն լքեր հոգին: Մենք ճանաչում ենք այն, ինչ կա, իրականը: Խորհելով Պլատոնի մասին` մենք հայտնաբերում ենք. եթե նրա պետության մեջ ինչ-որ թերություն չլիներ, այն անպայման իրականություն կդառնար: Նրանց, ովքեր խոսում են իրականության, ռեալության, փորձի մասին, իսկ իդեալը, ընդհակառակը, դատարկ բան են անվանում, չի կարելի կատարելապես անիրավացի համարել: Նրանք միայն իրենց հայելում ճիշտ չեն արտացոլել իրականությունը, այն չեն դիտարկել բանականության օգնությամբ, քանի որ այդ ժամանակ աշխարհն ինքն իրեն նույնպես բանական հանդես կբերեր: Ռեալը և իրականությունը ոգու թագավորությունն են: Պլատոնը ճանաչեց իր աշխարհի իրականությունը. բարոյականության սկզբունքը պարզության ձևի մեջ. սա է հունական ոգին, հունական բարոյականությունը: Հունական բարոյականությունն իսկապես այնպիսին էր, ինչպիսին հայտնաբերում ենք Հոմերոսի, Հերոդոտոսի, Սոփոկլեսի կերպարներում: Բայց բարոյականությունը հունական ոգու տեսքով չէր կարող մնալ այդ ձևի մեջ: Ավելի բարձր ձևերի պահանջներին համապատասխան` այն պետք է հանգեցներ երկատման, իսկ Պլատոնն արդեն զգում էր դա: Սակայն այդ երկատումը բարոյականության հին գաղափարի մեջ դրսևորվեց որպես կործանարար, քանի որ այն դեռևս ներդաշնակության չէր վերադարձել: Այնպես, ինչպես սպարտացիներն ար·ելեցին փողը` նկատի ունենալով այն, որ փողը վատ հակումներ է ծնում, բայց դրանով իսկ հասան միայն նրան, որ մարդկանց հո·իներում էլ ավելի ուժգին բռնկվեց ագահությունը, այդպես էլ Պլատոնն էր ուզում ոչնչացնել երկատում ծնող բարոյական ինքնագիտակցության սկիզբը. նրա պետության մեջ չպետք է լինեին ո՜չ սեփականություն, ո՜չ ընտանիք:

Փիլիսոփայությունը չպետք է դուրս գա իր ժամանակի սահմաններից. այն գտնվում է դրա մեջ, ճանաչում ներկան: Հավերժ ճշմարտիտը ո՜չ անցյալն է, ո՜չ ապագան: Այդ իր մեջ և իր համար Ճշմարիտն ինչ-որ անձև ու անկերպարանք բան չէ, այն կերպար է, ոգու դրսևորման որոշակի եղանակ. դա ներկայի, մյուսներից տարբերվող կերպարների ո·ու դրսևորումն է, հասկացության բարձրագույն դրսևորումը, ինչպիսին ինքն ըմբռնում է իրեն: Այդ կերպարը երկակի է. մասամբ այն պատկանում է փիլիսոփայությանը, մասամբ` առկա իրականության արտաքին պատկերին: Իրական կեցության մեջ այդ ոգին նման է գույնզգույն գորգի, որի վրա խաչաձևվում և մեկը մյուսի հետ մարտնչում են բազմաթիվ շահեր և նպատակներ: Այդ կերպարով փիլիսոփայությունը չի զբաղվում: Փիլիսոփայության ուսումնասիրման առարկան այդ պայքարի` մտքին վերադարձած թնդյունն է, ոգին` նրա պարզ կյանքի համակարգը:

Հիշեցնենք ասույթը. համաշխարհային իրադարձությունները և մարդիկ նախախնամության գործիք են: Այն մի ինչ-որ այլ բան է ստեղծում, ոչ այն, ինչ ուզում էին մարդիկ. երբ մարդիկ ցանկանում են իրագործել իրենց կամքը, նախախնամությունն իրականացնում է իրենը: Ավելի որոշակի սա կարելի է արտահայտել այսպես. իսկական ոգին սուբստանցիոնալն է, էականը, հիմքը, այն, ինչ մենք կենդանիների մոտ ցեղ ենք անվանում. ցեղն ի հայտ է գալիս բնազդի միջոցով: Դրանում է իրեն բացահայտում բնությունը: Բայց ցեղից բացի, համընդհանուր ոգուց բացի, ոգու առկա իրականությունը կազմում են եզակի մարդիկ: Մարդը չի գործում բնազդով ղեկավարվելով` դրա համար էլ նշանակություն է ձեռք բերում եզակիությունը: Մարդիկ միավորվում են, ստեղծում հանրություն: Նրանք իրենց առանձնահատուկ նպատակներն ունեն, և հենց այդ նպատակներն են մի կողմից` առանձնահատուկ, մյուս կողմից` համընդհանուրը նրանց մեջ ցեղն է: Սրանց են վերաբերվում կրքերը, որոնք իրենց բավարարումն են փնտրում: Դրանք վկայում են այն մասին, որ մարդիկ փնտրում են իրենց առանձնահատկությունը: Սա էլ հենց համընդհանուրի իրականացումն է: Գաղափարը, ուղղակի համընդհանուրը չի իրականացնում իրեն, այն իներտ է: Եռանդուն է միայն սուբյեկտիվությունը, այն համընդհանուրը վերածում է իսկապես կոնկրետի, առկայի: Իրական աշխարհը ներկայանում է որպես մի ինչ-որ երկակի բան. նրանում իրենց դրսևորում են անհատների նպատակները, եզակիների կամքը, որն իրագործող է և համընդհանուր: Այս արտաքին կողմը խիստ անհրաժեշտ է: Սակայն երբ իրականացվում է առանձնահատուկ շահերի փոխադարձ միահյուսումը, համընդհանուրը դառնում է սուբստանցիալ, անհաղթահարելի: Հետևաբար, քանի որ համընդհանուրը փիլիսոփայության կողմից ուսումնասիրվող իրական համաշխարհային ոգին է, արտաքին իրականությունը չի վերաբերում փիլիսոփայության բնագավառին: Այն առանձնացնում է միայն պարզը, իսկ բազմակերպը հանգեցնում է միասնության: Այս առումով փիլիսոփայության գործունեությունը կարելի է համեմատել մանրադիտակով հետազոտության հետ: Դիտարկելով կերպարի նուրբ ուրվագծերը խոշորացնող ապակու միջոցով` մենք ամենուրեք հայտնաբերում ենք անհարթություն. այն, ինչ անզեն աչքին հիասքանչ է երևում, այդ ժամանակ անճոռնի է թվում: Նույնն է և իրական գիտակցության պարագայում. նրա համար գոյություն ունեն եզակիություններ և բարդություններ: Փիլիսոփայությունը իրականության խառնակությունը վերադարձնում է իր պարզությանը, իր խաղաղ օթևանին` ազատ այդ շահերից: Հետևաբար, այն զբաղվում է իր գործով ոչ աշխարհի գործերից դուրս, այլ դրանցում դիտարկում է սուբստանցիալը: Այն ճանաչում է առկայի իրավունքը, քանի որ նույնիսկ ամենախայտաբղետ օտարածին շահերում, այնուամենայնիվ... կա համընդհանուրը: Այն ընդունում է իրականը որպես իրավունքի թագավորություն, գիտի, որ իրական աշխարհում նշանակություն կարող է ունենալ միայն այն, ինչն ամփոփված է ժողովրդի հասկացության մեջ: Անհեթեթություն կլիներ ժողովրդին պարտադրել հաստատություններ, որոնց ինքը չի հանգում սեփական զարգացման ընթացքում: Այն, ինչ ներքին ոգու մեջ ժամանակին է, տեղի է ունենում անպայմանորեն և անհրաժեշտաբար: Պետական կարգն այդ ներքին ոգու վիճակի գործն է: Այն հիմք է ծառայում. ո՜չ երկրի վրա, ո՜չ երկնքում չկա մի ուժ, որ կարողանա դիմակայել ոգու իրավունքին: Սա, ճիշտ է, ինչ-որ բոլորովին այլ բան է, քան ռեֆլեքսիան և այն պատկերացումները, որոնք ստեղծվում են աբստրակտ մտածողությամբ կամ բարյացակամ սրտաշարժությամբ: Այն, ինչ բանական է, իրական կդառնա, և այն, ինչ իրական է, կդառնա բանական:

Կրոնի մեջ աստվածայինը զ·ացվում է իր հավերժության ձևի մեջ. այն աշխարհում գոյություն ունի որպես իրական ոգի: Այս առումով փիլիսոփայությունը եկեղեցուն վերաբերվում է որպես հոգևոր կրոն: Նրա առարկան ճշմարիտն է իր հավերժության ձևի մեջ:

Ընդհակառակը, փիլիսոփայության ձևը, ճիշտ է, նաև հավերժի ձևն է, բայց մաքուր մտքի, մաքուր տարերքում հավերժի ձևը: Թեև փիլիսոփայությունն ուսումնասիրում է, թե ինչ է ոգին, այնուամենայնիվ, այն սահմանազատում է անցկացնում, քանի որ այն ինչ-որ այլ բան է, քան իրական ոգին: Այդ բաժանումը ձեռք է բերում ավելի կոնկրետ սահմանում, երբ մենք ուշադրություն ենք դարձնում այն բանին, թե երբ է առաջացել փիլիսոփայությունը: Դա տեղի է ունեցել այն ժամանակ, երբ ոգին մտքի ձևով իրեն հակադրեց արտաքին իրականության ձևին: Այսպես ենք մենք տեսնում փիլիսոփայությունը Պլատոնի, Սոկրատեսի, Արիստոտելի մոտ այն ժամանակներում, երբ Հունաստանի կյանքը մոտենում էր իր կործանմանը, իսկ համաշխարհային ոգին` իր իսկ ավելի բարձր գիտակցմանը: Պակաս հստակությամբ դա կրկնվում է Հռոմում` նախկին ինքնատիպ հռոմեական կյանքի վերացման և այլ կերպարանք ստանալուն զուգընթաց: Դեկարտը հայտնվեց այն ժամանակ, երբ միջին դարերը սպառել էին իրենց: Վերջապես առաջանում է հոգևոր կյանքի կենտրոնացումը, որում միտքը և իրականությունը դեռ միասնական չէին: Երբ այդ կենտրոնացումն իր զարգացման մեջ հասավ տարբերության, երբ անհատն ազատ դարձավ, իսկ այնուհետև փլուզվեց պետության կյանքը, այդ ժամանակ հանդես եկան մեծ ոգիները: Փիլիսոփայությունը հանդես է գալիս որպես առանձնացող ոգի: Երբ այն սկսեց գորշի վրա նկարել իր գորշ գույներով, տեղի ունեցավ մարմնի ու հոգու բաժանումը: Փիլիսոփայությունը չբերեց այդ խզումը. այն արդեն տեղի էր ունեցել: Փիլիսոփայությունն ընդամենը դրա նշանն է: Ինչպե՞ս դիտարկել այդ խզումը: Կարելի է ենթադրել, որ դա ընդամենը իդեալական, ոչ իսկական խզում է, որ ոգին լքում է իրականությունը որպես մեռած մարմին, որ դա աշխարհի կացությունն է, որում ազատ փիլիսոփայությունը համընկնում է աշխարհի կազմավորման հետ: Նման հայեցակետով` փիլիսոփայությունը պետք է որ հրաժարվեր ենթադրվող դիմակայությունից և նրանից, ինչը նրա իսկական նպատակն է: Քանի որ դրանում է հաշտեցման պահը. նա պետք է վերացնի բաժանումը տարանջատված գիտակցության մեջ:

 

 

 

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am