Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Պատմություն

Պատմություն
Ապրիլ 2008, N 1

ԻԴԵԱԼԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱԶՄԱԿԵՐՊՄԱՆ ՓՆՏՐՏՈՒՔՆԵՐԸ ՀԵԼԼԵՆԻՍՏԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆՈՒՄ.

Երվանդ Մարգարյան, պատմագիտության թեկնածու, դոցենտ

ՔՎԱԶԻՈՒՏՈՊԻԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆԸ ԶՈՒՏ ԱՐԵՎՄՏՅԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹ Է 


Արևմտյան փիլիսոփայական և իրավական-քաղաքական մտքի ողջ գոյընթացը բնորոշվում է հասարակական կեցության կատարյալ ձևերի անընդհատ որոնումներով` ժամանակ առ ժամանակ նախապատվությունը տալով մերթ մեկ, մերթ մյուս ձևին: Համեմատելով Արևելքն ու Արևմուտքը` չինական ուտոպիայի հետազոտող Ա. Կոբզևը գրում է, որ կոնֆուցիուսյան մտածողը չի ունեցել այն քննական վերաբերմունքն իրականության նկատմամբ, որը բնորոշ է եվրոպական մշակույթին: Կոբզևի համոզմամբ` չինացի իմաստունները գրեթե չեն անդրադարձել անդրանցական (տրանսցենդենտ) կեցության, վերին և անկախ սկզբի ճանաչման խնդիրներին: Ահա թե ինչու, նրա կարծիքով, Արևելքում չի ստեղծվել ոչ մի ավարտուն ուտոպիական տեսություն, որն ի վիճակի կլիներ հակադրվել իշխող վարձու գաղափարախոսությանը, հասարակական կառույցի այլընտրանքային ոչ մի օրինակ, ինչպիսին էին Կոսմոպոլիսը, Երկնային թագավորությունը, Արևապոլիսը և այլն: Եվ թեև ուտոպիան հոմանիշ չէ գաղափարախոսությանը, ավելին, այն, որպես կանոն, ձևով դիցաբանական է, նրանում, այնուամենայնիվ, հաճախ առկա է գաղափարախոսական որոշ ծանրաբեռնվածություն, սակայն հասարակական գոյընթացի առանձին փուլերում այն կարող է դառնալ իշխող գաղափարախոսության հիմքերը քայքայող և միաժամանակ մարդկային համակեցության նոր ձևեր կերտող գործիք: Այսպիսով, ուտոպիական մտածողությունը զուտ արևմտյան երևույթ է, որը միշտ ի հայտ է գալիս հասարակական զարգացման որոշակի փուլերում:
Ուտոպիայի նախահիմքի և ձևի կազմավորումը չի կարող տեղի ունենալ սոցիալապես չեզոք միջավայրում: Հասարակական գիտակցության ընդերքում ձևավորվող ուտոպիական կառույցները միշտ լցված են կենդանի բովանդակությամբ և ժամանակի ընթացքում կարող են միս ու արյուն ձեռք բերել: Կեղծ ուտոպիան հաճախ հանդես է գալիս իբրև անհատական գիտակցության արտադրանք և միայն հետո հայտնվում լայն զանգվածների քաղաքական նկրտումների շրջանակներում: Այն, ինչ այսօր ուտոպիա է, վաղը կարող է դառնալ իրականություն1: «Les utopies ne sont souvent que des vՌritՌs prematurռes»2:
 Նոր դարաշրջանին հարիր և ներդաշնակ համակեցական կառույցին միտված գաղափարաբանության դրսևորումներից է նախահելլենիզմի ուտոպիական կառույցը: Դրա վառ օրինակն է Քսենոփոնի պատմա-իմաստասիրական «Կյուրոպեդիա» երկը, որում մարգարեաբար, թեև իդեալականացված ձևով, ներկայացված է նոր ծնվող հելլենիստական դարաշրջանի հասարակական կառուցվածքը:
Երկի հիմքում դրված է տրամաբանորեն փոխկապակցված գաղափարների մի կուռ համակարգ: Ժամանակակիցներից շատերի նման, տեսնելով պոլիսային հանրապետության ճգնաժամը և տվյալ ժամանակահատվածում վերջինիս չկայացածությունը, Քսենոփոնը, ելնելով անձնական փորձից ու հենվելով նորագույն իմաստասիրական ուսմունքների վրա, մշակում է նոր քաղաքագիտական ուսմունք` միտումնավոր քողարկված ուտոպիական ձևերով: Սոկրատեսի աշակերտը, հրաժարվելով զուտ հանրապետական իշխանության բանաձևից, փոխարենը նախապատվություն է տալիս իշխանության խառը ձևին, որը համատեղում է նախկինում անհամատեղելի համարվող կատեգորիաները` ազնվապետական ռացիոնալիստական հանրապետությունը, ժողովրդավարությունը և ինքնակալությունը: Այսպիսով, Քսենոփոնը ձգտում էր ոչ միայն հաշտեցնել վառ անհատականությունը և հանրապետական արժեքները, այլև անհատականացված անձնավորությանը ծառայեցնել հանրապետությանը, դարձնել նրան հանրապետական հաստատությունների պաշտպանը, այլ ոչ թե գերեզմանափորը3: Քսենոփոնի համոզմամբ` հանրապետական առաքինությունները և անսահմանափակ խելքն ու կամքը համատեղող անձնավորության ձևավորմանը կարելի է հասնել պայդեայի միջոցով, որն էլ դարձավ «Կյուրոպեդիայի» («Կյուրոսի վարժեցումը») հիմնագաղափարը:
Քսենոփոնի կեղծ ուտոպիական ուսմունքներն աշխույժ հետաքրքրություն էին առաջացնում ոչ միայն ժամանակակիցների, այլև հելլենիզմի բազում գործիչների շրջանում: Բացառություն չկազմեց նաև Հայաստանը, որտեղ իշխողներն ու իմաստասերները փորձում էին կենսագործել աթենական փիլիսոփայի տեսական կառույցները:
Այսօր, երբ քաղաքագիտական միտքը դարձյալ գտնվում է համակեցական ձևերի և կառույցների փնտրտուքների մեջ, անտիկ փիլիսոփաների պարադիգմները, ինչպես և հելլենիստական շրջանի հայ տեսաբանների ու պրակտիկների փորձառությունը կրկին ստանում է արդիական հնչեղություն և կարող է յուրօրինակ հուշարարի դեր խաղալ մեր ժամանակների ցավոտ սոցիալական և բարոյագիտական հարցերի լուծման գործում: Նրանց մեջ, թերևս, ամենաարդիականը շարունակում է մնալ համատեղելիությունը անհատականացված անձի փառասիրական նկրտումների հետ: Վերջինս, հիասթափված հանրապետական արժեքաբանական համակագից, կա’մ փակվում է փղոսկրե աշտարակում, կա’մ ձգտում է անսահմանափակ իշխանության:


ՍԻՆՈՅԿԻԶՄԸ` ՈՐՊԵՍ  ՀԵԼԼԵՆԱՑՄԱՆ ԳԼԽԱՎՈՐ ԳՈՐԾԻՔ


Անտիկ հեղինակների վկայությամբ` իր հելլենիստական տերության շինվածքը կառուցելիս` Տիգրանը բախվեց ոչ միայն արտաքին թշնամիների դիմադրությանը, այլև ներքին ընդդիմության տարերային հակազդեցությանը: Երկրի ներսում արքայի միջոցառումների հիմնական ընդդիմությունը դարձավ տարբեր երկրամասերի տոհմիկ ավագանին: Հելլենիստական միապետի հզորացումն անխուսափելիորեն պետք է հանգեցներ երկրի ներսում ավագանու դերի անկմանը և նրանց իշխանության սահմանափակմանը: Անտիկ հեղինակներն ուղղակիորեն նշում են, որ Տիգրանը ստիպված էր գործադրել կոշտ միջոցներ տոհմիկ ավագանու ընդդիմությունը ճնշելու համար4: Այդ դիմակայությունն առանձին դեպքերում Տիգրանի համար ավելի վտանգավոր էր, քան արտաքին մարտահրավերները: Հատկապես համառորեն տոհմիկ ավագանին դիմադրում էր Տիգրանի` երկիրը հելլենականացնելու, այն civil poli դարձնելու փորձերին: Հենց այդ նպատակով նա ձեռնարկեց սինոյկիզմ: Տիգրանակերտի սինոյկիզմը կատարվում էր երկու եղանակով. մի կողմից` հայոց հողի վրա օտարերկրյա քաղաքային բնակչության բռնագաղթեցման ճանապարհով և մյուս կողմից` երկրի տարբեր մասերից նոր մայրաքաղաք ընտանիքներով և սպասավորներով տոհմիկ ավագանու բռնի վերաբնակեցմամբ: Այսպիսով, Տիգրանը ձգտում էր տոհմիկ ավագանուն կտրել արմատներից, իմա` փոքր հայրենիքից, հելլենիստական մեգապոլիսի կաթսայի մեջ նետելու և դրա մշակութային բովի մեջ «ձուլելու» նպատակով: Դրա շնորհիվ, Տիգրանի մտահղացմամբ, տեղական ինքնիշխան ազնվականները պետք է վերածվեին կայսերահպատակների և հելլենիստական պոլիսի քաղաքացիների:
Անտիկ Հունաստանում սինոյկիզմն ընկալվում էր հենց այդ տեսանկյունից: Այսպես, հույն հեղինակներն Ատտիկայի միավորման սկիզբը և Աթենքի պատմության մեկնարկը համարում էին Թեսևսի սինոյկիզմը5: Հետազոտողների մեծամասնությունը համոզված է, որ Թեսևսի սինոյկիզմը պետք է ուղեկցվեր Ատտիկայի բնակչության որոշ մասի (ամենայն հավանականությամբ` արիստոկրատիայի) Աթենքում բռնի վերաբնակեցմամբ6: Այսպիսով, սինոյկիզմը հույների կողմից ընկալվում էր իբրև տիեզերաստեղծ, արարչական մղում, քաղաք-պետության և նոր դարաշրջանի պատմության սկիզբ: Նույն կերպ էին սինոյկիզմն ընկալում հռոմեացիները` այն համարելով իրենց հայրենի քաղաքի պատմության սկիզբը: Իբրև սրբազան և տիեզերանորոգ արարք` սինոյկիզմը ներկայացվում էր նաև Տիգրանի գաղափարախոսների կողմից:


ՀԱՅ ՆՈՐ ՍԵՐՆԴԻ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ


 Երկրի հելլենականացմանն ուղղված մյուս արմատական քայլերից էր հայ տոհմիկ ավագանու զավակներին իրենց միջավայրից բռնի ուժով կտրելը յասենական տիպի գիշերօթիկ վարժարաններում դաստիարակելու նպատակով: Այստեղ պատանիները կրթություն էին ստանում արևմուտքից հրավիրված այնպիսի ուսուցիչ-փիլիսոփաներից, ինչպիսիք էին Ամփիկրատես Աթենացին, Մետրոդորոս Սկեպսացին և այլք: Նրանց վրա էր դրված նաև հայոց արքայազների դաստիարակության պատասխանատվությունը: Այսպես, Տիգրանի ջանքերով Տիգրանակերտում, ըստ երևույթին, թագավորական նստավայրին առընթեր, ստեղծվել էր յուրօրինակ վարժարան, Ցարսկոյե սելոյի նման: Այս նոր աշխարհընկալման դարբնոցում կռում էին երիտասարդ արիստոկրատների նոր սերունդ` դաստիարակված politesse-ի ոգով և ընտելացված հելլենիստական պոլիսի տարբեր հարանիշներին, առանց որոնց այդ ընտրախավն այլևս չէր կարող պատկերացնել իր կյանքը:
Politesse–ի տարածման մյուս բնորոշ գործիքներից էր հայոց թագուհի Կլեոպատրայի արքունական սրահը: Տիկնանց տիկինն իր շուրջը հավաքել էր հույն փիլիսոփաներին, թատերգուներին և երիտասարդ արիստոկրատներին: Թագուհու սրահի զարդն էին վերոհիշյալ Մետրոդորոս Սկեպսացին և Ամփիկրատես Աթենացին: Այդ է վկայում Պլուտարքոսը, որն իր «Զուգակշիռքում» պատմում է նենգ մեքենայությունների և բանսարկությունների զոհ դարձած այդ երկու հույն փիլիսոփաների մասին. «Տիգրանի արքունիքում իր վերջը գտավ հռետոր Ամփիկրատեսը, - գրում է հույն պատմիչը, - որին եթե արժե հիշատակել, ապա միայն նրա աթենական ծագման7 համար: Ինչպես պատմում են, նա իբրև վտարանդի ժամանեց Տիգրիսի Սելևկիա, և երբ նրան խնդրեցին ճարտարախոսության դասեր տալ, մեծամտորեն և հեգնաբար պատասխանեց. «Տաշտակի մեջ դելֆինը չի տեղավորվի»: Այնուհետև նա գնաց Տիգրանի կին և Միհրդատի դուստր Կլեոպատրայի արքունիք, բայց շուտով զրպարտվեց. նրան արգելեցին ամեն տեսակի շփում հույների հետ, և նա ինքն իրեն սովամահ արեց: Նա նույնպես պատվով թաղվեց Կլեոպատրայի կողմից, և նրա գերեզմանը գտնվում է Սափայի մոտ (մի ինչ-որ տեղի անուն այդ երկրում)» (XXII):
Ուշագրավ է, որ աթենացի փիլիսոփան արժանապատվությունից ցածր համարեց ապրելն ու դասավանդելը Տիգրիսի Սելևկիայում` ըստ էության Պարթևական թագավորության ամենամեծ քաղաքում, որը գտնվում էր Տիզբոնի գրեթե անմիջական հարևանությամբ: Դրա փոխարեն նա նախընտրեց հաստատվել հայոց թագուհու պալատում, որում, ըստ երևույթին, անտիկ politesse-ի մակարդակը բավական բարձր էր, թերևս, ավելի բարձր, քան Միհրդատ Պոնտացու արքունիքում, որտեղից սերում էր ինքը` Կլեոպատրան: Հակառակ դեպքում, Մետրոդորոսը չէր նախընտրի հայոց արքունիքը պոնտական թագավորի պալատից, իսկ Ամփիկրատեսն իր չհավանած Սելևկիայից կմեկներ ոչ թե Հայաստան, այլ նույն Պոնտոս: Պոնտական արքունիքում տիրող վայրի բարքերի մասին պատմում է նույն Պլուտարքոսը: Նա կարեկցանքով է նկարագրում ազնվազարմ աթենուհի Միլետցի Մոնիմեի տառապանքները: Վերջինս, ամուսնանալով Միհրդատի հետ, ըստ Պլուտարքոսի, դարձավ ոչ թե թագավորի կին, այլ նրա գերին. «Նա օրերն անցկացնում էր սգի մեջ` անիծելով իր գեղեցկությունը, որը նրան տվեց տեր` ամուսնու և բարբարոսական զնդան` ամուսնության և տան օջախի փոխարեն: Նա ստիպված էր ապրել Հունաստանից հեռու` միայն երազում տեսնելով այն երջանկությունը, որի համար նա փոխանակեց իսկական հելլենական կյանքի բարիքները» (XVIII):
Այլ էր պատկերը հայոց արքունիքում: Խրախուսելով արիստոկրատական սրահները և արմատավորելով politesse-ի ապրելակերպը` Տիգրանը ոչ միայն ձգտում էր քաղաքակրթել իր երկիրը, այլև համախմբել ազնվատոհմիկ վերնախավը լուսավորյալ միապետության գաղափարների շուրջ: Որոշ հետազոտողների համոզմամբ` նույն նպատակին է ծառայել զարգացած և ուշ միջնադարում Եվրոպայում լայն տարածում ստացած կուրտուազային ծիսակարգը: Ավելի ցայտուն դա արտահայտվեց նոր դարաշրջանի լուսավորյալ միապետների պալատական կյանքում: Հետազոտողների համոզմամբ` կուրտուազային կյանքը, առավել արդյունավետ, քան որևէ այլ բան, համախմբում էր ազնվազարմ պատանիներին իրենց սենյորների շուրջը, և այդ գործում առանձնահատուկ դեր էր հատկացվում սրահի տիրուհուն: Ահա թե ինչու հայոց թագուհու պարտականությունների մեջ էր մտնում ներքաշել իր արքունիքի մեջ որքան կարելի է շատ ազնվազարմ երիտասարդների, որպեսզի նրանք կտրվեն իրենց նախկին միջավայրից, իսկ նրանց բարքերը մեղմվեն ու հղկվեն8:
Ի տարբերություն հայրերի և պապերի, ազնվազարմիկների այդ սերունդը հիացմունքով էր նայում իր կայսերը և հավատարիմ էր նրան հոգով և մարմնով: Ընտրյալ և նվիրված երիտասարդների այդ խավից թագավորը հետագայում պատրաստվում էր հավաքագրել երկրի բարձրաստիճան պաշտոնյաների և նախարարների հիմնական զանգվածը: Հատկանշական է, որ երբ Լուկուլլոսը Ք. ա. 69թ. պաշարեց Տիգրանակերտը և բոլորի աչքի առջև ջախջախեց Տիգրանի բանակը, քաղաքի բնակիչներն ու կայազորն առանց երկար տատանվելու` ընդունեցին քաղաքը հանձնելու հռոմեական զորավարի առաջարկը: Եվ միայն ազնվազարմ պատանիների մի խումբ, փակվելով միջնաբերդում, անձնատուր չեղավ և կռվեց մինչև վերջ` եղերական մահ ընդունելով հռոմեական փորձառու լեգեոնականների դեմ անհավասար պայքարում: Հատկանշական է, որ այդ պատանիների նկատմամբ հատուկ դաժանություն ցուցաբերած Լուկուլլոսը ոչ մի վնաս չհասցրեց քաղաքի մյուս բնակիչներին. նրանք բոլորը վերադարձան այն քաղաքները, որտեղ ապրել են մինչև սինոյկիզմը: Մի հարվածով ոչնչացնելով Տիգրանի կողմից այդքան խնամքով աճեցված արիստոկրատների մի ամբողջ սերունդ` Լուկուլլոսը ձգտում էր առաջին հերթին Հայաստանում արմատախիլ անել Տիգրանի սերմանած նոր կայսերական աշխարհընկալման ծիլերը: Արդյունքում` այդ գաղափարաբանության կրողներից Հայաստանում մնացին շատ քչերը` թերևս միայն թագավորական ընտանիքի անդամները,  և նրանց մեջ` արքայազն Արտավազդը, որը հորը փոխարինեց Ք. ա. 55թ.:


ՆԱԽԱՀԵԼԼԵՆԻԶՄ. ԻԴԵԱԼԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆ ԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԻ ՆԱԽԱՏԻՊԸ


 Այդ կապակցությամբ կուզեինք ավելի հանգամանորեն անդրադառնալ Տիգրանի ձեռնարկած միջոցառումներին` ուղղված իր կայսրության գաղափարաբանական հիմնավորմանը: Այդ նպատակի համար նա ստեղծել է մի յուրօրինակ գաղափարախոսական կենտրոն, որում մշակվում էին նոր քաղաքական ուսմունքի9 հիմնադրույթները: Հետազոտողների կարծիքով` Տիգրանի կայսրության գաղափարախոսները դարձան վերոհիշյալ հույն փիլիսոփաները` հատկապես Մետրոդորոս Սկեպսացին10: Թեև Մետրոդորոսի աշխատությունները մեզ չեն հասել, այնուամենայնիվ անուղղակի տվյալների հիման վրա կարելի է որոշ ենթադրություններ անել այդ գաղափարաբանության բնույթի մասին: Նոր գաղափարաբանության հիմնական դրույթները կամ Նիցշեի պատկերավոր արտահայտությամբ` «իդեալների արտադրման».11 մեխանիզմները նա քաղել է ուշ անտիկ հեղինակների երկերից: Մեր համոզմամբ` իր ուսմունքը մշակելիս Մետրոդորոսն առաջին հերթին պետք է օգտվեր երկու հեղինակների` Իսոկրատեսի և Քսենոփոնի գաղափարներից: Հակառակ շատ անտիկ մտածողների, որոնք, գիտակցելով դեմոկրատական կառավարման ձևերի և նախկին քաղաքակրթական արժեքների ճգնաժամը, դրա հաղթահարման ճանապարհները շարունակում էին որոնել ավանդական պոլիսի շրջանակներում, Իսոկրատեսն ու Քսենոփոնն առաջարկում էին նոր ուղիներ: Հատկապես համոզվելով, որ պոլիսային պետություններն ի վիճակի չեն ինքնուրույնաբար հաղթահարել քաոսի ու լճացման երևույթները, որոնք Պելոպոնեսյան պատերազմից հետո դարձան հունական քաղաքական կյանքի անբաժանելի մասը, նրանք անտիկ քաղաքակրթության զարգացումը տեսնում էին հոմոնոմիայի` ավանդական պոլիսային և միապետական ձևերի համաձուլման մեջ:
Այստեղ կուզեինք հատուկ կանգ առնել Քսենոփոնի գաղափարների վրա, որոնք առավել ցայտուն արտացոլում են գտել վերջինիս ծրագրային և, ըստ էության, ամփոփիչ աշխատության`«Կյուրոպեդիայի» մեջ: Քսենոփոնի պատմավեպը կատարյալ միապետական իշխանության ներբող է, որում, սակայն, միապետությունը պատկերված է ոչ թե արևելյան բռնապետության տեսքով,  այլ իբրև անտիկ պոլիսի և կայսրության համաձուլում: Դրանում հավասարաչափ ներկայացված են իշխանության երեք ձևերը` դեմոկրատական, արիստոկրատական և միապետական: Անշուշտ, Քսենոփոնի ստեղծած պատկերը ուտոպիական է: Պետության գլուխն այստեղ արքան է, որը միաժամանակ քրմապետ է և ժողովրդական ժողովի առաջնորդ, բացի այդ, նա իրականացնում է բարձրագույն ռազմական իշխանությունը: Թեև թագավորի իշխանությունը ժառանգական է, Քսենոփոնը բազմիցս ընդգծում է, որ արքան իշխում է ոչ թե իբրև բռնակալ, այլ առաջնորդվում աստվածների սահմանած և ողջամիտ բանականության օրենքներով (Nоmоs)12:
Պարսկական նահապետական պետությունը «Կյուրոպեդիայում» պատկերված է իբրև պոլիսային կառույց, որը համատեղում է տոհմացեղային և քաղաքացիական կազմակերպություններին բնորոշ գծերը: Լինելով ազատ` պարսիկները բաժանվում են լիիրավ քաղաքացիների` հոմոտիմոսների և մնացած, իրավազուրկ զանգվածի` սովորական ժողովրդի: Հոմոտիմոսների արտոնյալ դասին կարող են պատկանել միայն նրանք, ովքեր հատուկ վարժարաններում, պետական հսկողության ներքո, ստացել են ճիշտ դաստիարակություն: Երիտասարդ սերնդի դաստիարակությունն այստեղ իրականացվում է հատուկ տարիքային խմբերի շրջանակներում` տղաներ (մինչև 16-17 տարեկան), էֆեբոսներ (հաջորդ 10 տարին) և այրեր (հաջորդ 25 տարին): Դասից դաս անցնելու համար սաներին անհրաժեշտ էր հաղթահարել բավական բարդ նվիրաբերական փորձություններ, որոնց նպատակն էր ապացուցել ֆիզիկական պատրաստվածությունը (տղաների համար), քաղաքացիական առաքինությունների (էֆեբոսների համար) և ապա իմաստնությամբ օժտվածությունը (այրերի համար): Միայն նրանք, ովքեր անցել են մարմնական պատրաստվածության և քաղաքացիական առաքինության դպրոց, կարող էին դառնալ լիիրավ այրեր-հոմոտիմոսներ: Այն հոմոտիմոսները, որոնք միշտ անշեղորեն կատարել են իրենց քաղաքացիական պարտքը, ժամանակի ընթացքում կարող էին անցնել ամենաբարձր դասի շարքերը` ավագանու խորհրդի մեջ:
Ըստ Քսենոփոնի` հոմոտիմոսներ պատրաստող վարժարանը բաց է բոլոր պարսիկների համար, սակայն, ըստ էության, հասանելի է միայն ունևոր քաղաքացիների երեխաներին, որովհետև միայն նրանք կարող են պահել երեխաներին` չստիպելով վաղ տարիքից աշխատել և ուսուցիչների հսկողությամբ զբաղվել ինքնակատարելագործմամբ: Հոմոտիմոսներից կազմված ընտրախավը պետք է դառնար նոր պետության գլխավոր հենարանը: Նման համակարգի արդյունքը պետք է լիներ կորպորատիվ քաղաքացիական հասարակության ի հայտ գալը, որի հիմքում դրված էին արիստոկրատական ռացիոնալիզմի գաղափարները, որոնք իդեալական պետական կառուցվածքի անհրաժեշտ պայման են համարում պետական կառավարման երեք տեսակների համաչափ հարաբերակցությունը. դեմոկրատական, արիստոկրատական և միապետական: Իդեալական պետության ստեղծման մեջ հատուկ տեղ էր հատկացվում իդեալական տիրակալին, որն օժտված էր տարբեր բարեմասնություններով, որոնք իրենց մեջ համակցում են այն ամեն լավը, որ կարելի է փոխ առնել պետական կառուցվածքի բոլոր երեք տեսակներից13:
Հատկանշական է, որ իր երևակայական կատարյալ պետությունը Քսենոփոնը տեղադրում էր ոչ թե Արևմուտքում, օրինակ` իր սիրելի Սպարտայում կամ իր հակախոհ Պլատոնի պես` Հերկուլեսյան սյուներից այն կողմ` Ատլանտիդայում, այլ Արևելքում, որտեղ շուտով իսկապես պետք է ստեղծվեր առաջին հելլենիստական միապետությունը` Ալեքսանդր Մեծի տերությունը, և ապա նրա բազմաթիվ հաջորդները: Ըստ երևույթին` Քսենոփոնը, Իսոկրատեսը, ինչպես և նրանց շատ այլ ժամանակակիցներ գիտակցում էին, որ նոր տիպի քաղաքակրթության ձևավորումն անհնարին է անտիկ պոլիսային արժեքներով կաղապարված Հունաստանի հողի վրա: Քսենոփոնը դա պետք է գիտակցեր առավել պարզ, քան որևէ մեկը, քանի որ լավ էր ուսումնասիրել թե’ Արևելքի, թե’ Արևմուտքի կյանքը: Արդյունքում` նա եկավ այն համոզման, որ ապագա հելլենիստական (հետագայում նաև Բյուզանդական) տիպի սինկրետիկ պետություն կարող է ձևավորվել միայն Արևելքում և դրա ստեղծողը պետք է լինի վառ անհատականություն` Մեծ տիտղոսի արժանի: Ահա թե ինչու «Կյուրոպեդիայում» այդ պետությունն ստեղծողը` Կյուրոս Մեծը, պատկերված է Մարաստանի, Պարսկաստանի և Հայաստանի խորապատկերի վրա:
Ավելին, Քսենոփոնի ստեղծագործության գլուխներից մեկի (Գ, Ι) իմաստային առանցքը կազմում է երիտասարդ արքա Կյուրոսի և իր պատանեկության ընկեր հայոց թագաժառանգ Տիգրան Երվանդյանի ագոնը (մրցավեճ): Այդ երկու նշանավոր գործիչները միասին դաստիարակվել են հոմոտիմոսներ կրթող վարժարանում և օժտված են քաղաքացիական բարձրագույն առաքինություններով ու իմացությամբ: Այսպես, Տիգրանը ներկայանում է իբրև արժանավոր քաղաքացի, որը, չնայած իր երիտասարդ տարիքին, հանդես է գալիս իբրև սոփեստական գիտելիքների կրող. նա կատարելապես տիրապետում է պոլիսային կյանքի հիմքը կազմող փիլիսոփայական հռետորության արվեստին (τέχναι `ρητορικοί)14:
Ըստ էության, հայոց թագաժառանգը նոր տիպի տիրակալ է, որին իր իմացության, և ինչու չէ` իմաստասիրական հմտության շնորհիվ հաջողվում է փրկել մերձավորներին և ողջ երկիրը: Միևնույն ժամանակ նրա հայրը` հայոց արքան, «Կյուրոպեդիայում» ներկայացվում է իբրև պրոֆան` համապատասխան բնորոշ կեցվածքով: Առանձին դեպքերում նա թողնում է ուղղակի խղճուկ տպավորություն, և Քսենոփոնն անգամ չի նշում նրա անունը: Հայոց արքան այստեղ ի հայտ է գալիս իբրև  դարն ապրած ավանդական նահապետական բարքերի կրող: Այդ բարքերը թեպետ ժամանակավրեպ են, բայց շարունակում են պայքարն իրենց գոյության համար. պատահական չէ, որ արքան հրամայում է սպանել նոր աշխարհընկալումը մարմնավորող իր զավակին կրթած հույն ուսուցչին:
Մինչդեռ երկի հիմնական շարժիչ ուժը հենց այդ հույն սոփեստն է, որը, լինելով «Ձգտող» Ստոյայի գաղափարների կրող` արքայազն Տիգրանին վարժեցրել է այդ փիլիսոփայական ուղղության բարձր գաղափարներով: Երկրում նկարագրված անցքերի ծավալման պահին ինքն այլևս ողջ չէր. արժանանալով մարգարե-իմաստասերի արքետիպային ճակատագրի` նա մահպատժի էր ենթարկվել: Դրա պատճառն այն էր, որ ստոյայի գաղափարներով տոգորված և արդեն երիտասարդ տարիքում իմաստնացած Տիգրանը սկսում է սոփեստին անվանել «հայր» և «խրատատու»: Ավելին, նա վիճարկում է հոր որոշումները, թելադրված ոչ թե բանականության ձայնով, այլ զգացմունքներով և կրքերով: Պարզելով, թե ում ազդեցությամբ է դա արվում, հայոց արքան հրամայում է սպանել փիլիսոփային, որը, կանխատեսելով դեպքերի ընթացքը, հանգիստ ընդունում է մոտակա մահվան լուրը, որով ավելի մեծ հիացմունք է առաջացնում աշակերտի մեջ: Սակայն փիլիսոփայի ֆիզիկական մահից հետո նրա գաղափարները շարունակում են ապրել` փոխելով աշխարհը: Ի դեմս արքայազն Տիգրանի` սպանված փիլիսոփան շարունակում է կյանքը, մինչդեռ իրեն մահապատժի ենթարկած թագավորը վաղուց մեռած է: Եվս մի բնորոշ մանրամասն. նույնանման արքետիպային մահվան, սակայն արդեն իրական կյանքում (թեպետ երբեմն դժվար է հասկանալ` որտեղ է ավարտվում վեպը և սկսվում իրական կյանքը), արժանացել է մեկ այլ փիլիսոփա` արքայազն Արտավազդի ուսուցիչ և դաստիարակ Մետրոդորոսը`«Ձգտող» Ստոյայի վառ ներկայացուցիչը:


«ԻԴԵԱԼՆԵՐԻ ԱՐՏԱԴՐՈՒՄԸ»


Ըստ Քսենոփոնի, հելլենիստական պետության արքետիպը գտնվում է Արևելքում, նախաալեքսանդրյան ժամանակաշրջանում, և դրա ակունքների մոտ կանգնած են այնպիսի նշանավոր գործիչներ, ինչպիսին են Կյուրոսն ու Տիգրանը: Նրանցից առաջինը, թերևս, մարմնավորում է իդեալական քաղաքական գործչի ակտիվ, նախաձեռնող ձիրքը, մինչդեռ Տիգրանը խորհրդանշում է բանական սկիզբ և օրենք, Nоmоs: Այդ և մի քանի այլ հանգամանքները չէին կարող վրիպել Տիգրան Բ-ի գլխավոր գաղափարախոս Մետրոդորոսի աչքից: Վերջինս եղել է «Ձգտող» Ստոյայի վառ ներկայացուցիչ: Ուստի, մեր կարծիքով, Մետրոդորոսի ստեղծած քաղաքական ուսմունքի հիմքում պետք է ընկած լիներ Քսենոփոնի «Կյուրոպեդիայի» գաղափարախոսությունը: Դա թվում է առավել համոզիչ, քանի որ Մետրոդորոսի պատվիրատու և հովանավոր Տիգրան Մեծն իր փառավոր նախնի Տիգրան Երվանդյանի անվանակիցն էր: Դրա մեկ այլ անուղղակի հաստատումը կարելի է համարել այն, որ հայկական ավանդության ու հնարավոր է` նաև մեզ անհայտ այլ աղբյուրների վրա հենվող Մովսես Խորենացին ևս նույնացնում է Տիգրան Մեծին և Տիգրան Երվանդյանին: Հնարավոր է` այդ զուգահեռները գոյացել են արդեն Ք.ա. Ι դարում հայոց արքունիքին կից մի տեսակ գաղափարախոսական կենտրոնում, որի ականավոր անդամներն էին Մետրոդորոսը և իր սան Արտավազդը:
Այսպիսով, Տիգրանի հիմնական խնդիրն էր ինքնատիպ լուսավորյալ միապետության հիմնումը, որտեղ արքան կառավարում է իր հպատակներին ոչ թե որպես բռնակալ, այլ համաձայն բանականության և հասարակական անհրաժեշտության օրենքների` հենվելով լուսավորյալ հպատակների նշանակալի խավի վրա, որն անցել է բարոյաքաղաքական կրթության դպրոց` փիլիսոփա-ուսուցիչների 15 ղեկավարությամբ: Հենց այդ ընտրյալ խավից էլ արքան պատրաստվում էր հավաքագրել պաշտոնյաների ապարատի16 հիմնական զանգվածը:
Ինչ-որ առումով Տիգրանը, թեկուզ և կարճ ժամանակով, նախանշեց Հռոմեական պրինցիպատի (որը երբեմն անվանում են «միապետական հանրապետություն») հիմնական գաղափարը: Դեռ ավելին, նրան հաջողվեց հաշտեցնել երկու` առաջին հայացքից անհանդուրժելի և իրարամերժ թվացող երևույթները` հանրապետական իդեալները և վառ անհատականությունը: Այդ զուգակցումն առավել վառ իր արտահայտությունը գտավ Մետրոդորոսի` թերևս ամենատաղանդավոր աշակերտ Արտավազդի կերպարում: Եվս մի հետաքրքիր զուգահեռ` հայոց արքայազն Արտավազդն ունի բացահայտ նմանություն Քսենոփոնի վեպում պատկերված թագաժառանգ Տիգրանի հետ, իսկ վերջինիս ուսուցիչը զարմանալիորեն նման է Մետրոդորոսին, անգամ իր ճակատագրով: «Կյուրոպեդիայում» Տիգրանի հույն ուսուցչին խանդի հողի վրա սպանում է հին բարքերը մարմնավորող հայոց արքան. Մետրոդորոսին սպանում է Արտավազդի պապը` Միհրդատ Եվպատորը, այն բանից հետո, երբ նրան քինախնդիր պոնտացու պահանջով հանձնում է անձամբ ինքը` Տիգրան Բ-ն: «Կյուրոպեդիայում» հույն փիլիսոփան մահն ընդունում է Սոկրատեսի պես հանգիստ և արժանապատվորեն, ինչպես վայել է իմաստունին: Նույն արքետիպային պայմանաձևն են խաղարկում մեկ այլ դրամայի հերոսները, այս անգամ իրական Հայոց արքունիքում (Սենեկայից և Ներոնից մեկ դար ավելի վաղ):


ՈՒՍՈՒՑԻՉ-ՓԻԼԻՍՈՓԱՆ


 Ավելի հանգամանորեն անդրադառնանք լուսավորյալ միապետին և պետության քաղաքական էլիտային viri boni ոգով կերտող փիլիսոփա-ուսուցչի կերպարին: Ինչպես արդեն ասվեց, նրանց թվում հատուկ տեղ է գրավում Մետրոդորոսը: Մեր տեղեկություններն այդ մտածողի մասին խիստ սակավ են: Ուստի իր կենսագրության վրա լույս սփռող յուրաքանչյուր մանրուք շատ կարևոր է: Հայտնի է, որ նա սերում էր հարուստ Տրովադա քաղաքից, որն աշխարհին տվել է շատ ականավոր մարդկանց: Կիկերոնը հայտնում է, որ Մետրոդորոսը գրեթե իր ժամանակակիցն էր և ըստ երևույթին ծնվել է մոտ Ք. ա. 106թ.: Կրթություն ստացել է Աթենքի ակադեմիայում (ex Academia rhetorem natus Metrodorum {Cicero, De Orat., III, 20}): Փայլուն փիլիսոփա էր, բարոյախոս, հռետոր և պատմաբան, գրել է աշխատություններ բնագիտության և այլնի մասին:
Վերլուծելով Մետրոդորոսի գաղափարախոսության հիմնադրույթները` Ա. Ստեփանյանն առանձնացրել է վերջինիս մշակած ուսմունքի հիմնական դրույթները. «…ա) աշխարհը ճանաչելի է` մարդու գիտակցությունն (և վերջինիս հիման վրա կառուցված գիտությունը) ի վիճակի է թափանցել երևույթների էության մեջ, բ) շրջապատող իրականությունը (այդ թվում և հասարակականը) կարելի է կառուցել բանականության և նպատակադրության սկզբունքով, գ) հասարակական հարաբերությունների կարգավորող միջոցն օրենքն է` ուղղված արդարության հաստատմանը մարդկային համակեցության կարևորագույն սկզբունքին, դ) համաշխարհային պատմության մեջ նախանշվում են երկու հակառակ միտումներ` ապակառուցողականությունը, որը ներկայացնում է Հռոմը և կառուցիկությունը, որը ներկայացնում է Արևելքը: Այդ երկուսի պայքարի արդյունքից է կախված աշխարհի ճակատագիրը:
Մետրոդորոսի` Պոնտոսում գտնվելու ժամանակ այս հիմնարար գաղափարներին գումարվեց ևս մեկը: Այն վերաբերում էր համաշխարհային պատմական զարգացման գործընթացի զսպանակաձև ուղուն»17:


ՔԱՂԱՔԱՑԻ՞, ԹԵ՞ ԻՄԱՍՏՈՒՆ


Մետրոդորոսի քաղաքական ուսմունքի առանձնահատկությունները հասկանալու համար նախևառաջ ուրվագծենք վերջինիս գաղափարախոսական հենքը հանդիսացող պատմասիրական հայացքները: Հասարակական և քաղաքական համաղետները, հանրապետական արժեքների էրոզիան վերափոխում էին մարդու աշխարհընկալումը: Վերջինս ավելի սուր, քան երբևէ, ընկալում էր դարաշրջանի ճեղքվածությունը և իր ճակատագրի անկայունությունը: Տարբեր դպրոցների փիլիսոփաները (ստոիկները, էպիկուրյանները, կինիկները) ձգտում էին ստեղծել նոր բարոյագիտական նորմեր, որոնք ավելի հարիր կլինեին անցումային շրջանին և գոնե ինչ-որ չափով թույլ կտային պահպանել հոգու անդորրն ու ներքին ներդաշնակությունը: Այսպես, Էպիկուրոսը (341-270) համարում էր, որ իմաստունը պետք է ձերբազատվի ճակատագրի և մահվան վախից: Երջանկության կարելի է հասնել ինքնակատարելագործմամբ, որը մարդուն տալիս է հանգստություն և հոգու անվրդովություն, իսկ դրա համար պետք է զերծ մնալ ակտիվ գործունեությունից.
Ապրի’ր աննկատ:
Ով չի բավարարվում քչով, նրան ամեն ինչ էլ քիչ է (Էպիկուրոս):
Կինիկների հայացքները քիչ էին տարբերվում էպիկուրյանների կենսափիլիսոփայությունից: Դատապարտելով հասարակության մեջ տիրող անարդարությունը` կինիկները կոչ էին անում ընչազրկության և իրենց խոսքերը հաստատում սեփական օրինակով` բավարարվելով նվազագույնով, կամ ապրում էին աղքատության մեջ: Կենսակտիվ քաղաքացու կատարելատիպը սկսեց փոխարինվել իմաստունի, ոգեպես հզոր անձնավորության կերպարով, որն ունակ է և ձգտում է «դրսից» նայել մարդկային հույզերին և տառապանքներին: Էպիկուրյանների և կինիկների դրույթները վտանգավոր ճեղքվածքներ էին բացում հանրապետական արժեքաբանական համակարգում և ըստ էության դարձան հանրապետական արժեքների բացահայտ մերժման դրսևորումներից մեկը:
Պոլիսային արժեքների համար ավելի մեծ վտանգ էին ներկայացնում Մեծ (կամ Հին) Ստոյայի գաղափարները, որոնց հիմքերը դրվել էին դեռևս պլատոնյան Ակադեմիայում: Այնուհետև դրանք համակարգվել էին Քրիսիպոսի կողմից: Այդ դպրոցի հետևորդներ Պոնետիոսը և Պոսիդոնիոսը կերտել են ստոիկյան իմաստունի կերպարը, որը գոյացել է անհատապաշտության և կոսմոպոլիտիզմի համադրության արդյունքում: Այդօրինակ իմաստունը ճանաչում էր իրեն ոչ թե որպես հայրենի երկրի, այլ «աշխարհի քաղաքացի» և ամեն ինչ (այդ թվում և քաղաքականությունը), բացառությամբ մարդկային առաքինությունների և արատների, համարում ոչ էական: Պոնետիոսն այդ երկու ծայրահեղությունների միջև տեղադրեց առաքինության և իմաստնության ձգտող մարդուն, նաև արարքների այն կարգը, որոնք պարտադիր պետք է կատարի լավ քաղաքացին` հայեցողականի նկատմամբ նախապատվությունը տալով գործնական առաքինություններին: Այսպես, լավ քաղաքացու` vir bonus, կատարելատիպը ստացավ փիլիսոփայական հիմնավորում, մինչդեռ ստոիկների կոսմոպոլիտիզմը վերածվեց ձևավորվող համաշխարհային տերության ստեղծման նպատակահարմարությանը և անհրաժեշտության վերաբերող սովորական վարկածի: Այդ միտումներից զերծ չմնաց նաև Հռոմը: Այստեղ առանձնակի մեծ տագնապ էին ապրում պահպանողական հանրապետականները, որոնք այդ ամենում իրավացիորեն տեսնում էին պոլիսակենտրոնության վերջը և որպես դրա հետևանք` նաև ողջ անտիկ աշխարհի մարումը: Զուր չէ, որ այդ գաղափարները սուր քննադատության արժանացան Կիկերոնի և հռոմեական վերնախավում մեծ համբավ վայելող որոշ ստոիկների կողմից:


«ՓՂՈՍԿՐԵ ԱՇՏԱՐԱԿ» ԿԱՄ ՊԱՐԱՊ ԺԱՄԱՆԱԿ


 Հիմնական խնդիրը vita activia և vita conteplativa` ակտիվ կենսակերպի և հայեցողական կենսակերպի համադրումն էր: Այն սուր հնչեղություն ստացավ ժամանակի գրեթե բոլոր մտածող մարդկանց մեջ, հատկապես Սենեկայի կողմից: Հայեցողական փիլիսոփայական կենսակերպի հիմնավորումը մենք գտնում ենք վերջինիս «Ազատ ժամանցի մասին» տրակտատում, որտեղ հեղինակը համեմատում է ստոիկների և էպիկուրյանների վերաբերմունքը հանրօգուտ գործունեության (res publica) հետ: Էպիկուրոսի կարծիքն ամփոփվում է հետևյալ կերպ. «Իմաստունը չպետք է զբաղվի հասարակական գործերով, բացառությամբ ծայրահեղ անհրաժեշտությունից»: Զենոնի տեսակետը Սենեկան ձևակերպում է այսպես. «Իմաստունը պետք է զբաղվի res publica, եթե նրան ոչինչ չի խանգարում» (De otio, III, 2): Այնուհետև, սակայն, Սենեկան հայտարարում է, որ չկա պետություն, որ կարող է հանդուրժել իսկական իմաստունին, և չկա իմաստուն, որ կարող է դիմանալ որևէ իրական պետությանը (VIII, 1-4): Ուստի գործնականում սափիենսը պետք է նախընտրի оtium, հայեցողական կենսակերպը, որը համահունչ էր էպիկուրյանների կատարելատիպին:Սենեկան համարում է, որ ըստ էության դա չի հակասում ստոյայի ուսմունքին, քանի որ իմաստունը, հեռանալուվ «փոքր» պետությունից, չի դադարում լինել «մեծ» պետության (աշխարհի) քաղաքացին և ծառայում է նրան` յուրացնելով բարին ու ճշմարիտը: Սակայն այդ կեղծ արդարացումն իրականում  ավելի է հեռացնում փիլիսոփային ավանդական հռոմեական դիրքորոշումից: Իմաստասիրական ժամանցին նվիրվելու կոչերն ընկած են հեղինակի «Թղթեր Լուկիլիոսին» ժողովածուի նամակներից շատերի հիմքում: Սենեկան թղթերի հասցեատիրոջը գրում է, որ պետական գործունեությունը «կառչող չարիք է», որից իմաստունին անհրաժեշտ է ձերբազատվել:
Քաղաքացու ավանդական առաքինություններն, ինչպես հայտնի է, բացառում էին ազատ ժամանցի դրական գնահատականը: Լատիներեն оtium բառը նշանակում է «ազատ ժամանց», «պարապություն», «դատարկապորտություն», оtium-ից ածանցված է negоtium` «գործ», «զբաղմունք» բառը: Լինելով պոլիսային մշակույթի  համապարփակ կատեգորիաներից մեկը`«ազատ ժամանցը» տարբեր համատեքստերում և պատմական պայմաններում կարող էր ձեռք բերել նորանոր երանգավորումներ և նշանակություններ: Սակայն վաղ հանրապետության և պրինցիպատի դարաշրջաններում оtium եզրը ձեռք է բերում լրացուցիչ իմաստային ծանրաբեռնվածություն: Մի կողմից` այն ստանում է «հարկադրված պարապուրդ» կամ «պաշտոնանկություն» նշանակությունը, մյուս կողմից` սկսում է նշանակել պաշտոնամոլության, եսասիրության և ստորաքարշության վրա շաղախված քաղաքական և զինվորական ակտիվությունից միտումնավոր խուսափում18: Այդ առումով հատկանշական է Օվիդիոսի «Սիրո արվեստը» հանրահայտ պոեմը, որտեղ ծաղրի են ենթարկված վաղ հանրապետության բարոյական արժեքները և բացարձակացված են ազատ ժամանցը, պարապությունը (iners կամ segne otium): Պոեմում Օվիդիոսը ծաղրում է հանրապետական իդեալները19. նա հայտարարում է, որ լավ է սիրահետել սիրունիկ աղջկան, քան հաճոյանալ քմահաճ և ինքնասածի ժողովրդին, որն ընտրում է պատվավոր պաշտոնների նույն սկզբունքով, ինչ ծախու կանայք իրենց հաճախորդներին, որովհետև ժողովուրդը վաղուց դադարել է լինել populus և վերածվել vulgus-ի և որին, ըստ Օվիդիոսի, պետք է սիրաշահել և կաշառել ծախու կնոջ նման:
Ընկերական կապերն սկսեցին գերադասվել պարտադիր, ծագումով, որոշակի ընտանիքի, դասի, քաղաքի պատկանելությամբ պայմանավորված կապերին: Ս. Լ. Ուտչենկոն, վերլուծելով Կիկերոնի նամակագրությունը Մատիուսի հետ, նշում է, որ վերջինիս դատողություններն ընկերության մասին հակադիր են ավանդական Հռոմեական ավանդույթներին, որտեղ ընկերությունը սերտորեն կապակցված էր քաղաքականության և հանրապետական առաքինությունների հետ: Սակայն Կիկերոնի թղթերից պարզորոշ երևում է, որ ընկերության նոր ընկալումը գնալով ավելի լայն տարածում էր ստանում հռոմեական միջավայրում20:
Հռոմում հանրապետական արժեքների վերջին ջատագովը Կիկերոնն էր, որն իր «Պարտավորությունների մասին» տրակտատի առաջին գլխում հատուկ համադրության առարկա է դարձնում պետական գործունեությունը և գրական ու գիտական գործունեությամբ լցված պարապ ժամանցը: Այստեղ դեռևս սաղմնային վիճակում հնչեցվում է մի գաղափար, որը հետագայում նոր զարգացում է ստանում քաղաքական փիլիսոփայական մտքի մեջ: Այն է` գիտությանը և արվեստին նվիրված ազատ ժամանակը կարող է օգտակար լինել հասարակությանն ու պետությանը: Ավելի արդիական և հեռանկարային էր Հռոմի պատմության հետագա զարգացման տեսակետից, իրավիճակի վերլուծությունը, ըստ որի` մի մարդ իշխում է այնպես, որ rei publicai («բարեկարգ մարդ») իբրև viri boni ծառայություն այլևս գոյություն չունի, այն «վերացել» է (res рublicа аmissa): Այդ իրավիճակում Կիկերոնը նույնիսկ անհրաժեշտ էր համարում տրվել իմաստասիրական «գրական» արվեստին:
«Իշխանությունից հրաժարվելը, հասարակական-քաղաքական գործունեությունից խուսափելը, քաղաքից դեպի գյուղական վայր, բնության գիրկը հեռանալը և, վերջապես, կամավոր կյանքից քաղաքական դրդապատճառներով հեռանալը` այդ ամենն այս կամ այն կերպ քաղաքային համայնքի մշակված հին կատարելատիպերից և նորմերից հիասթափության դրսևորումն էին»21, նմանօրինակ դրսևորումներից է նաև ամբոխի կարծիքի նկատմամբ անտարբերությունը: Քաղաքացիների աճող մեծամասնությունը համոզված էր, որ մասնավոր կյանքը հասարակական կյանքի նկատմամբ ունի մեծ առավելություն, իսկ քաղաքականությանը միջամտելն անիմաստ է և անցանկալի:


ՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆ


 Սակայն Ք. ա. 2-1-ին դդ. վերաբերմունքն ազատ ժամանցի և ատարաքսիայի (ոգու անվրդովություն) հանդեպ փոխվեց: Պրիպաթետիկոսների ազդեցությամբ ձևավորվեց այսպես կոչված «Ձգտող» (Միջին) Ստոյան, որը շրջանառության մեջ դրեց «Ձգտողի» կատարելատիպ (προκόπτων): «Ձգտողին» հայեցողային փիլիսոփայից տարբերում է կյանքի նկատմամբ ունեցած ակտիվ դիրքորոշումը, որն արտահայտվում է «հարիր արարքի» մեջ (καπθηκον): Վերջինիս կարելի է հասնել` կիրառելով ճշմարիտ գիտելիքներ (=տեսություն) կյանքի կոնկրետ պայմաններում22: Քաղաքական ծառայությունը կրկին արդարացվեց որոշ ժամանակով: Պլուտարքոսը գրում էր, որ գոյություն ունեն երկու բարձրագույն բարիքներ. ապրելով հանրապետության մեջ` բազմացնել հանրային օգուտը և, լինելով փիլիսոփա, համատեղել հանրային գործերն իմաստնության հետ` վայելելով հանգիստ և խաղաղ կենսակերպ (De educ. pueror. 10): Քաղաքականությամբ զբաղվող և հանրապետության գործերն իրականացնող մարդիկ պարտավոր են հոգ տանել ընդհանուր օգուտի մասին, որին ծառայում են նաև փիլիսոփաները: Նրանք այդ մարդկանց սովորեցրել են առաքինության, և իրավացի չեն նրանք, ովքեր հրաժարվում են այդ պարտավորություններից` վախենալով, որ իրենց կմեղադրեն շողոքորթության և իշխանություններին հաճոյանալու մեջ (Мах., сum. princ. vir. philos. esse disserend., 1- 4):
Ասվածի վառ օրինակներից է Մետրոդորոսի կյանքի ուղին: Ստրաբոնը վկայում է, որ Մետրոդորոսը, հարելով Միհրդատ Եվպատորին, հայեցողական փիլիսոփայությունից անցավ պրակտիկ գործունեության (`εκ τւυ φιλοσοφՑν μεταβεβλήκωσ `επՎ τՑν βίον πρακτικόν) {Strabo, XIII, I, 55}:
Ա. Ստեփանյանը նշում է, որ Մետրոդորոսի` Ակադեմիայում սովորելու ժամանակը համընկել է Անտիոքոս Ասկալոնցու ուսուցչապետության տարիների հետ (սկսած Ք. ա. 88թ.): Անտիոքոսի գլխավորած Ակադեմիան սկսեց հեռանալ ճշմարտության ընկալման և աշխարհի ճանաչման վերաբերյալ սկեպտիցիզմից: Վերածնելով անտիկ ռացիոնալիզմի ավանդույթները` Անտիոքոսը սովորեցնում էր, որ «աշխարհը ճանաչելի է, ավելին, այն պետք է կառուցել բանականության և ճշմարտության համաձայն»23: Այդ գաղափարները չէին կարող չազդել Մետրոդորոսի աշխարհայացքի վրա: Վերջինս, թերևս, մինչև Միհրդատ Եվպատորի մոտ ծառայության անցնելն արդեն մշակել էր հասարակության լավագույն կազմակերպման ծրագիրը: Ա. Ստեփանյանն այսպես է բնորոշում այդ ծրագրի հիմնադրույթները. «Այն նախատեսում էր հասարակական կյանքի կազմակերպում բնության ռիթմերի համաձայն: Նրա կարևորագույն արդյունքները պետք է լինեին հասարակության անդամների չափավորությունը (μετρία) և արիությունը (`ανδρεία), արդարությունը (δικαιοσύνη) և իրավահավասարությունը (`ισονομία): Միայն սրանք կարող են ապահովել հասարակության ներդաշնակությունը (ε`υνομία)»24:
Այստեղ կուզեինք հատուկ կանգ առնել Մետրոդորոսի` թագավորական իշխանության նկատմամբ ունեցած վերաբերմունքի վրա: Մյուս ստոիկների պես, Մետրոդորոսը համարում էր, որ այս կամ այն պետական կառույցն ինքնին չի կարող լավ կամ վատ լինել: Այն այդպիսին է դառնում հասարակական կարգերի բոլոր երեք տիպերի կալոգատիայի և համաչափության25 խախտման պատճառով26: Պահպանված տվյալների համաձայն` Ջենոնը հիմնավորել է խառը կառավարման գաղափարը. «Լավագույն պետական կարգը ժողովրդավարության, թագավորական իշխանության և ազնվապետության զուգակցության մեջ է»27, այն, ինչ Արիստոտելը կոչում էր պոլիտիա, բոլոր երեք իրարամերժ կառավարման ձևերի ներդաշնակ զուգորդություն28: Դրանով է պայմանավորված ստոիկների կողմից թագավորական իշխանությանը հավանություն տալը: Այսպես, ստոիկների ուսմունքի համաձայն` իսկապես ազատ են միայն իմաստուններն ու թագավորները: Վերջիններս, ի տարբերություն բռնակալների (և առհասարակ վատ մարդկանց), իմաստունների պես գիտեն որն է լավ և որը` վատ մարդկային և աստվածային գործերում: Ըստ Սենեկայի` պրինցեպսը` հանրապետությունը կապող շղթա է, նրա կենդանի ոգի (spiritus vitas), առանց որի բոլոր այդ հազարավոր մարդիկ բեռ կդառնային իրենք իրենց: Սակայն որպեսզի թագավորը չդառնա բռնակալ և չխախտի պոլիտիան, պետական իշխանության երեք հավասարարժեք ձևերի միջև գոյություն ունեցող փխրուն հավասարակշռությունը, անհրաժեշտ է, որ այն վերահսկվի և ուղղորդվի փիլիսոփաների կողմից: Քրիսիպոսը նշում է. «Թագավորական իշխանությունն անսահմանափակ է, այն կարող է կայուն մնալ միայն իմաստունների մեջ»29: Սակայն ավելի լավ կլինի, եթե հաջողվի մեկ անձի մեջ համատեղել փիլիսոփային և թագավորին: Դրա համար անհրաժեշտ է ժառանգին դաստիարակել իբրև ապագա փիլիսոփայի:


ՊՐԱԿՏԻԿԱ


Այսպիսին էր տեսությունը: Սակայն իր կյանքի ուղու հերթական գալարապտույտին Մետրոդորոսը գիտակցեց, որ մտահայեցողական իմաստուն-տեսաբանի դերն այլևս չի կարող բավարարել իրեն: «Ձգտողներից» շատերի նման նա երազում էր կիրառել իր գիտելիքներն իրական կյանքում: Ուստի, երբ իր կյանքի ուղիները խաչվեցին Միհրդատ VI Եվպատորի հետ, որը նրան առաջարկեց դառնալ իր խորհրդականը, նա առանց տատանվելու ընդունեց առաջարկը: Բացի դրանից, հռոմեատյաց Մետրոդորոսին ոգևորում էր մի մարդու կողքին լինելու հեռանկարը, որը հելլենիստական Արևելքում համարվում էր միակ պատվարը պատերազմամոլ Հռոմի զավթողականության դեմ:
Սկզբում Մետրոդորոսի ազդեցությունը Միհրդատի վրա (ինչպես և Սենեկայինը` Ներոնի, Վոլտերինը` Ֆրիդրիխ Մեծի կամ Սպերանսկունը` Ալեքսանդր I-ի վրա) եղել է շատ մեծ, իմաստասերն անգամ արժանացել է «թագավորահայր» պատվատիտղոսի: Սակայն շուտով (որն, անշուշտ, սպասելի էր) փիլիսոփայի և թագավորի հարաբերությունները սկսեցին վատթարանալ: Միհրդատը, որը ձգտում էր (սկզբում, հնարավոր է, անկեղծ) կատարել միապետականի իշխանությամբ օժտված հանրապետականի դեր, աստիճանաբար սկսեց կերպարանափոխվել: Տարիների ընթացքում լուսավորյալ միապետը սկսեց վերածվել արևելյան բռնակալի, իսկ Մետրոդորոսը` խրատատուից զուտ դեկորատիվ ֆիգուրի, որը թագավորն օգտագործում էր օտար հյուրերի և հատկապես հելլենիստական պոլիսների աչքում պոնտական արքունիքի համար դրական վարկանիշ ապահովելու համար: Շուտով փիլիսոփային և թագավորին դադարեց միավորել նաև հռոմեատյացությունը: Առաջին երկու Միհրդատյան պատերազմների ժամանակ Մետրոդորոսը համոզվեց, որ պոնտական թագավորի իմպերիալիստական նկրտումները քիչ են տարբերվում հռոմեականներից: Եվ անշուշտ, պատվախնդիր իմաստասերին դժվար թե բավարարեր կույր ու հնազանդ խամաճիկի, և առավել ևս` պալատական աստիճանավորի դերը, որ զարդարում է նորին պայծառափայլության և նրա հյուրերի ճաշկերույթները գիտական զրույցներով:
Ուստի, երբ իմաստասերին հնարավորություն ընձեռվեց ազատվել իր «աշակերտի» ձանձրալի խնամքից, նա (ինչպես և Ֆրիդրիխ Մեծից փախած Վոլտերը, Կառլ Օգոստոսից փախած Գյոթեն և այլք) առիթը բաց չթողեց: Ավելին, նա օգտագործեց իր բարձր վարկանիշը` Տիգրանին Հռոմի դեմ պատերազմի մեջ ներքաշելու Միհրդատի ծրագրերը խաթարելու համար: Հայտնի է, որ այդ նպատակով Միհրդատը Մեծ Հայքի արքայի մոտ է ուղարկել պատվիրակություն նշանավոր սոփեստի գլխավորությամբ, որն իր ճարտասանական արվեստը պետք է գործի դներ հայոց արքային Հռոմի դեմ պատերազմի հանելու համար: Մետրոդորոսը պարտաճանաչորեն կատարեց իր առաքելությունը` փայլուն արտասանելով նախապես պատրաստած ճառը, նա ցուցադրեց իր ճարտասանական արվեստը30: Փիլիսոփայի փաստարկները ստիպեցին խորհել Տիգրանին, և նա խորհուրդ հարցրեց Մետրոդորոսից: Վերջինս պատասխանեց, որ իբրև Պոնտական արքայի պատվիրակ նա, իհարկե, խորհուրդ է տալիս միանալ աներոջը և նրա կողմից մասնակցել պատերազմին, բայց իբրև բարեկամ խորհուրդ է տալիս զերծ մնալ այդ արկածախնդրությունից: Պլուտարքոսը վկայում է, որ այդ խորհուրդն ունեցավ վճռական նշանակություն, և հայոց արքան մերժեց Միհրդատի առաջարկը (թեև հետազոտողների մեծ մասը համոզված է, որ Տիգրանն առանց այդ էլ չէր ներքաշվելու Միհրդատի այդ անմիտ արկածախնդրության մեջ):
Անկեղծ պատասխանով և ցուցաբերած իմաստնությամբ Մետրոդորոսն իր նկատմամբ դրականորեն տրամադրեց Տիգրանին, որը նրան առաջարկեց անցնել իր մոտ` ծառայության: Ըստ երևույթին, փիլիսոփան ինքն էր ձգտում դրան, քանզի հեռանալ Միհրդատից կարելի էր միայն անցնելով մեկ այլ, ոչ պակաս հզոր տիրակալի հովանու ներքո, որն ի վիճակի կլիներ պաշտպանել փիլիսոփային հիշաչար պոնտացու վրեժխնդրությունից: Բացի այդ, հայտնվելով Տիգրանի արքունիքում` Մետրոդորոսը հասկացավ, որ միայն այստեղ կկարողանա կիրառել իր տաղանդը, իրականացնել իր մտահղացումների գոնե մի մասը, փորձարկել քաղաքագիտական տեսությունները: Դա իրական էր թվում, քանի որ, հակառակ Միհրդատի, Տիգրանը զուսպ և ողջամիտ քաղաքական գործիչ էր և նվաճված հելլենիստական պոլիսներում հասցրել էր իրեն դրսևորել իբրև հոմոնոմիա պահպանող և res publica-ին աջակցող գործիչ: Հենց այդ հատկանիշները ժամանակին դրդեցին Անտիոքի նոբիլներին (սինեդրիոն) ընդունել որոշում Ասորիքից Սելևկյաններին վտարելու և քաղաքի իշխանությունը հեռավոր Հայաստանից Տիգրանին հանձնելու օգտին: Հայտնի է, որ սինեդրիոնը քննարկել է բազում թեկնածություններ (պարթևներ, Եգիպտոսի Պտղոմեոսներ, Միհրդատ), սակայն ընտրությունը կանգ առավ Տիգրանի վրա: Ի տարբերություն Միհրդատի` Տիգրանը չէր ձգտում անմիտ ծավալապաշտության, նորանոր տարածքների նվաճումն իր համար ինքնանպատակ չէր: Դրա հետ մեկտեղ նա ձգտում էր խուսափել ընդհարումներից Հռոմի և Պարթևստանի հետ` նախընտրելով լուծել խնդիրները դիվանագիտական ճանապարհով, որի անկրկնելի վարպետ էր: Տիգրանին բնորոշ կողմերից էին ստեղծարար գործունեությունը, քաղաքաշինությունը, առևտրի և արհեստների խթանումը, լուսավորչությունը և այլն: Տիգրանը ողջ երկրում կառուցել է միայն Տիգրանակերտ անունով վեց քաղաք (որոնցից մեկը վերջերս պեղվել է Լեռնային Արցախում): Սակայն աղբյուրներում չի պահպանվել Միհրդատի կառուցած գեթ մի քաղաքի հիշատակություն:
Սակայն ստոիկ Մետրոդորոսի համար նաև շատ էական էր, որ Տիգրանի տերությունը և հատկապես նրա մայրաքաղաք Տիգրանակերտը, որն ասես նրա կայսրության մանրակերտն էր, շատ առումներով հիշեցնում էր Կոսմոպոլիս, քաղաք, որը երազել են կառուցել հնում շատ մտածողներ: Այստեղ սինոյկիզմի շնորհիվ, մեկ քաղաքի շրջանակներում տեղ գտան տարբեր ազգեր և ցեղեր` տարբեր կրոնների դավանողներ և տարբեր լեզուներով` հայերեն, հունարեն, իրաներեն, արամեերեն, խոսողներ31: Յուրաքանչյուր ազգ խորհրդանշում էր չորս հիմնատարրերից մեկը. հայերը` հող, հույները` ջուր, իրանցիները` հուր, սեմերը` օդ: Այդ պոլիսի կենտրոնում գտնվում էր կոսմոկրատորը, քուրմ-թագավորն իր յուրայինների հետ, որոնք անմասն չեն կայրության տիեզերքի կարգաբերմանը և ներդաշնակեցմանը:


ԻՇԽԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ ԵՎ ՓԻԼԻՍՈՓԱՆ


 Ինչպես արդեն ասվեց, Տիգրանի կայսրությունը կարիք ուներ գաղափարախոսական հիմնավորման, որի համար էլ ստեղծվեց մի յուրատեսակ գաղափարախոսական կենտրոն, որը գլխավորեցին Մետրոդորոսը և Արտավազդը32: Տիգրանակերտում Մետրոդորոսի գործունեությունն անցնում էր բավական հաջող, որին մեծապես նպաստեց իր մտերիմը` արքայազն Արտավազդը: Տիգրանը նույնպես բարյացակամ էր Մետրոդորոսի նկատմամբ, որը Պոնտոսում գտնվելու ժամանակ ձեռք էր բերել արևելյան միապետների հետ շփվելու փորձ: Սակայն կարևորը դա չէ. հնավոր է` չունենալով Միհրդատ Պոնտացու կրթվածությունն ու փայլուն ընդունակությունը, Տիգրանն, այնուամենայնիվ, ավելի էր համապատասխանում պոլիտիայի իդեալներին հետևող, քաղաքական իմաստնությամբ և հեռատեսությամբ օժտված փիլիսոփա-միապետի կերպարին, որն իր գործունեության մեջ առաջին հերթին ձգտում է խաղաղության ու ներդաշնակության` իսկական հոգատարություն ցուցաբերելով հպատակների հանդեպ և այլն33: 
Իրավիճակը փոխվեց այն բանից հետո, երբ տարածաշրջանում կրկին ակտիվացավ Հռոմը: Տիգրանի բոլոր փորձերը` խուսափել պատերազմից, անհաջողությամբ պսակվեցին: Լուկուլլոսը, չունենալով սենատի կողմից տրված լիազորություններ, պատերազմ սանձազերծեց Հայաստանի դեմ: Առաջին տարին Տիգրանի համար ծանր էր, որից շտապեց օգտվել Միհրդատը: Տիգրանակերտի պարտությունը ստիպեց Տիգրանին դաշնակիցներ որոնել այնտեղ, որտեղ բոլորովին չէր ցանկանա, այդ թվում` Միհրդատի մոտ: Այդ եռանդուն և հռոմեացիների դեմ պատերազմելու մեծ փորձ ունեցող զորավարի օգնությունը խիստ անհրաժեշտ էր Տիգրանին: Միհրդատը, հասկանալով այդ պահին իր կարևորությունը, որոշեց օգտվել պահից և ամրապնդել իր ազդեցությունը հայոց արքունիքում: Միհրդատին աջակցում էր դուստրը` Կլեոպատրան և  ավագ արքայորդի, գահաժառանգ Տիգրանը: Սակայն Միհրդատը հայոց արքունիքում ուներ նաև ընդդիմադիրներ, որոնց թվում էին Մետրոդորոսը և, հնարավոր է (թեև դրա ուղղակի վկայությունները չկան), արքայազն Արտավազդը: Այսպես, Մետրոդորոսը կրկին խոչընդոտ է դառնում Միհրդատի փառասիրական ծրագրերի ճանապարհին, բացի այդ, պոնտական թագավորը չմոռացավ և չներեց փիլիսոփայի դավաճանությունը, ուստի նա դիմեց նենգ միջոցների, որպեսզի չեզոքացնի, իսկ հետո` նաև վերացնի վերջինիս: Նա խնդրում է Տիգրանին վերադարձնել «թագավորահորը» և «խրատատուին»: Միհրդատի աջակցության կարիքը զգացող և «պոնտական կուսակցության» ու որոշ հայ մեծամեծների ճնշմանը ենթարկվելով` Տիգրանը ստիպված զիջում է: Միհրդատը հետ ստացավ փախստական փիլիսոփային: Վերջինս, ըստ ամենայնի, ինքնասպան է եղել դեռևս մինչև Միհրդատի ուղարկած մարդասպանների հայտնվելը: Պլուտարքոսի պնդումներն այն մասին, թե Միհրդատը սպանել է փիլիսոփային, ըստ ամենայնի հիմնվում են Միհրդատի մահվանից հետո վերջինիս արխիվում հայտնաբերված վարկաբեկիչ փաստաթղթերի վրա, որոնցում գտնվել է նաև Մետրոդորոսի սպանության հրամանը34:
Պլուտարքոսը պատմում է, որ Տիգրանը, վշտացած փիլիսոփայի մահվամբ և գիտակցելով իր մեղքը, կազմակերպեց շքեղ թաղում, որն ըստ էության դարձավ մի յուրօրինակ ընդվզում Միհրդատի դեմ: Առավել ևս, որ այդ ժամանակ Տիգրանի և Միհրդատի միջև արդեն սկսել էր հասունանալ բացահայտ թշնամանք: Բանն այն է, որ Լուկուլլոսից պարտություն կրելուց հետո պոնտական թագավորն ամեն գնով ձգտում էր իր կամքին ենթարկել Տիգրանին: Այսպիսով, նա ձգտում էր իրագործել իր վաղեմի երազանքը` իրեն ծառայեցնել Հայաստանի նյութական և մարդկային ռեսուրսները, Հռոմի դեմ պայքարը շարունակելու համար: Սակայն Տիգրանը, գիտակցելով, որ Հռոմի դեմ պատերազմը անհեռանկարային է և համարժեք ինքնասպանության, Լուկուլլոսին պարտության մատնելով Արածանիի մոտ և վտարելով նրան երկրից` առաջ չանցավ և սպասողական դիրք գրավեց: Ավելի ուշ, Ք. ա. 66 թ., նա Արտաշատում կնքեց հաշտության պայմանագիր: Համոզվելով, որ Տիգրան Մեծին անհնարին է ներքաշել իր արկածախնդրությունների մեջ, Միհրդատը հայոց արքայի դեմ լարեց վերջինիս որդի և իր թոռ թագաժառանգ Տիգրան Կրտսերին: Վերջինս դավադրություն կազմակերպեց հոր դեմ, բայց, չնայած պապի աջակցությանը, ձախողվեց: Ի վերջո, երկար վայրիվերումներից հետո նա դարձավ հռոմեացիների գերին: Այն բանից հետո, երբ Տիգրան Կրտսերը հեռացվեց քաղաքական ասպարեզից, գահին ժառանգության իրավունքով բազմեց Մետրոդորոսի աշակերտ Արտավազդը: Վերջինս դարձավ կատարյալ տիրակալի մարմնավորում, փիլիսոփա գահի վրա, այն էլ այնպիսի մեծ և նշանակալից երկրում, ինչպիսին Հին Հայաստանն էր: Հետևելով իր ուսուցիչ Մետրոդորոսին` նա դարձավ «Ձգտող» Ստոյայի գաղափարների իրագործող:


ԼԱՎԱՏԵՍԱԿԱՆ ՈՂԲԵՐԳՈՒԹՅՈՒՆ


 Մետրոդորոսի վախճանը ողբերգական էր, բայց նրա ոչ բոլորը մտահղացումները խորտակվեցին: Թեև երկրորոդ փորձից հետո, բայց նրան հաջողվեց դրանք կյանքի կոչել` դաստիարակելով տիրակալի նոր տեսակ` փիլիսոփա գահին35` գործող ստոյայի մարմնավորում:  Ըստ էության, Մետրոդորոսին հաջողվեց այն, ինչ չհաջողվեց Սենեկային36` դաստիարակել նոր տեսակի տիրակալ, որի մեջ ներդաշնակվում են իմաստասիրական հայեցողությունը (vita conteplativa) և կենսական ակտիվությունը (vita activa), ինչը, ստոիկների կարծիքով, կհամապատասխաներ կատարյալ տիրակալի կերպարին:

 

1 Ժամանակակից արևմտյան քաղքենուն երբեմն դժվար է ապացուցել, որ արդի ժողովրդավարության կերպարը ծնվել է 17-18-րդ դդ. լուսավորիչների ուտոպիական գիտակցության մեջ:
2«Ուտոպիաները ոչ այլ ինչ են, եթե ոչ վաղաժամ ճշմարտություններ» (Լամարթին):
3 Հելլենիզմի գաղափարախոսներն իշխողի առաքինության բարձրագույն դրսևորումն էին հռչակում հարգանք պոլիսի օրենքների նկատմամբ: Այսպես, դաստիարակելով որդուն հանրապետական ոգով` Կյուրոսի մայրը հարևան Մարական բռնատիրության կառավարման ձևը հակադրում է Պարսկաստանի պետական կառույցին, որում գերիշխում է կառավարման խառը ձևը: «Քո պապը իշխում է Մարաստանում և  բոլոր գործերը վճռում է սեփական կամքին համաձայն, իսկ պարսիկների մոտ արդարացի է համարվում, երբ բոլորը հավասար իրավունքներ ունեն: Քո հայրն առաջինը կատարում է պետության առջև պարտավորությունները` ունենալով իրավունքներ, որոնց չափման միջոցը օրենքն է, և ոչ թե նրա սեփական կամքը» (I, III, 18):
4 «Միհրդատյան պատերազմներում» Ապպիանոսը  գրում է. «Այս քաղաքը սույն տեղում թագավորը հիմնեց իր պատվին. այստեղ հավաքեց նշանավոր մարդկանց` սպառնալով, որ այն, ինչ նրանք չեն վերցնի իրենց հետ, բռնագրավվելու է: Քաղաքը նա շրջապատեց բարձր պարիսպներով` 50 արմունկ երկարությամբ» (App., Mithr., 84): Կարելի է մտածել, որ թագավորն արգելափակում էր հայ մեծատոհմիկներին քաղաքի պարիսպների ներսում` կտրելով նրանց մնացած Հայոց աշխարհից և իրենց փոքր հայրենիքից: Այնուհետև Ապպիանոսը շարունակում է. «Դրանց խորքում կառուցվել էին շատ ձիու ախոռներ, քաղաքի արվարձանում նա խոյացրեց ապարանք մեծ պարտեզներով, որսատեղիներով և լճերով: Դրա մոտակայքում հիմնվեց հզոր ամրություն» (App., Mithr., 84):
5 Պլուտարքոսը Սինոյկիա կոչում է Թեսևսի կողմից Ատտիկայի վերաբնակեցմանը` Մետոյկիային (μετ-οικία ) նվիրված տոները ( Plut., Thes. 24):
6 Տե’ս, օրինակ, Alfoldy G., Der Attische Synoikismos und die Entstehung des Athenischen Adels // Revue Belge de Philologie et d’histoire. T. 47. 1969; Davie J. N., Theseus the King in Fifth-Century Athens. // G & R. Vol. 19, 1982, P. 29). Սակայն որոշ հետազոտողներ Ատտիկայի` մեկ քաղաքական ամբողջում վերամիավորման գործընթացը սինոյկիզմ են համարում: Անգլիացի Չ. Հիգնեթի կարծիքով, անտիկ հեղինակները սխալվում էին` խոսելով Աթենքում փոքր քաղաքների բնակիչների վերաբնակեցման մասին: Ավելի ճիշտ կլիներ, նրա կարծիքով, խոսել սիմպոլիտիայի մասին, ինչից, մեր կարծիքով, այդ բարեփոխման ներքին քաղաքական բովանդակությունը, ինչպես և նրա քաղաքական նշանակությունը չի փոխվում (Скржинская М. В., Устная традиция о Писистрате // ВДИ, 1969, № 4, С. 88):
7 Պլուտարքոսին զայրացնում էին հայրենիքը լքող և արևելյան հելլենիստական տիրակալների արքունիքներում աշխատող հույն փիլիսոփաները, որտեղ նրանք շռայլորեն բաշխում էին իրենց գիտելիքներն ու հմտություններն իրենց ազնվական, հաճախ արքայական աշակերտներին: Փոխարենը նա գովասանքով էր խոսում այն սոփեստների մասին, ովքեր վերաբնակվում էին Հռոմում և դասավանդում էին տեղի երիտասարդ արիստոկրատներին:
8 ԺþոՌ Ի., ԽցՐՑցՈջվՈÿ սþոՏՉՖ Ռ տպՐպՎպվՈ Չ տՏսՏՋպվՌՌ ՋպվքՌվ ՉՏ ՂՐՈվՓՌՌ ղΙΙ Չ. // ԿՊՌրրպռ. ճպսՏՉպՍ Ռ ՌրՑՏՐՌÿ. 1990. Ծ.: ծՈցՍՈ, 1990,էջ 90-96.
9 հՑպտՈվÿվ Ը. Ը., ՀՈջՉՌՑՌպ ՌրՑՏՐՌփպրՍՏռ ՎօրսՌ Չ ԺՐպՉվպռ ԸՐՎպվՌՌ. ԾՌՒ. ՀՈՓՌՏվՈսՌջՎ. ԼրՑՏՐՌՏտՌրՈվՌպ. ժՐպՉՈվ. ԼջՊ-ՉՏ Ըծ ԸՐՎպվՌՌ, 1991, ր. 124.
10 Այդ կապակցությամբ Ա. Ստեփանյանը նշում է. «Հիմքեր կան ենթադրելու, որ հենց Մետրոդորոսն է եղել արտաքին քաղաքական գծի ոգեշնչողը, որին հետևում էր Տիգրանակերտն այդ տարիների ընթացքում:
Պլուտարքոսի խոսքերով` նա խորհուրդ է տվել Տիգրան II-ին չմտնել հռոմեացիների հետ պատերազմի մեջ (Plut., Lucull., 22): Այդ գծի իմաստը զինված չեզոքության պահպանումն էր, որի նպատակն էր Հայաստանը դնել քաղաքական, ռազմական և բարոյական միջինի (μεσότης) դիրքում, հանդգնության և վախի, կողոպուտի և ամայացման հաղթանակից ու պարտությունից վեր: Կար և զուտ գործնական նկատառում. չխառնվել երկու տիրան պետական կազմավորումների բախումներին, հասնել նրանց փոխադարձ թուլացմանը» (ук. соч., с. 124-125):
11 См. Nitzsche F., Zur Genealogie der Morale, Leipzig, 1887, S. 28ff.
12 Հունարեն Nоmоs-ը թերևս համարժեք է նոր ժամանակի լուսավորական մտածողների` շրջանառության մեջ մտցրած ֆրանսերեն police-ին: Մեկնելով այդ եզրը` Լ. Ֆևրը գրում է. «Рolice» բառը մեզ մտցնում է իրավունքի, վարչարարության և կառավարման ոլորտ: Այդ հարցի վերաբերյալ միակարծիք են բոլորը, սկսած Ռոբեր Էտյենից, վերջացրած Ֆյուրետյերով, որը 1690թ. գրել է. «Рolice»-ը օրենք է, վարվելակերպի կանոն, որը պետք է պահպանել հանուն պետության և մարդկային համակեցության. հակադրվում է բարբարոսությանը…՚: Դելամարը, շարադրելով իր ծավալուն և շատ արժեքավոր «Տրակտատ police-ի մասին» գիրքը, առաջին ներածականում տալիս է «police» գաղափարի հիմնական սահմանումը  «Այն երբեմն օգտագործում են «police» իմաստով: Դա շատ ընդհանուր իմաստ է, որն ուներ այդ բառը երկար ժամանակ: Այն երբեմն օգտագործում են,- բացատրում է նա,- ցանկացած պետության կառավարման իմաստով և այդ իմաստով կարելի է բաժանել Միապետության, Ազնվապետության և Ժողովրդավարության» (Цивилизация: эволюция слова. Бои за историю. М.:Наука, 1991, էջ 243):
13 Է. Ֆրոլովը, բնութագրելով Քսենոփոնի քաղաքական հայացքները, գրում է. «Իմանալով Քսենոփոնի հետագա գործունեությունն ու ստեղծագործությունները, կարելի է վստահ ասել, որ այդ գաղափարների հիմքում ընկած է պատկերացումը դեմոկրատական հասարակարգի և արդարության սկզբունքի միջև անհամատեղելիության մասին: Վերջինս խարսխված է արիստոկրատական ռացիոնալիզմի և պոլիսային հանրապետության տկարության գաղափարի, ինչպես և կատարյալ խելքի և ուժեղ կամքի տեր անձի, զորավարի և քաղաքագետի (որը նաև ունի իրական ուժ, օրինակ, հավատարիմ բանակ) նկատմամբ անսահմանափակ հավատի վրա»: «Ուժի գերակայության և «կատարյալ անձի» կարողությունների նկատմամբ այդ հավատն այն կարևոր բանն էր, որ ապագա «Կյուրոպեդիայի» հեղինակը քաղել է իր ուսումնառության տարիներից, սեփական փորձից և նորագույն փիլիսոփայական ուսմունքներից» (Фролов Э. Д., Ксенофонт и его «Киропедия»: Ксенофонт. Киропедия.  М.: Наука, 1976, էջ 247):
14 Պլատոնի «կատարյալ» պետությունում իմաստնագույն և ամենաարդար մարդիկ տիրակալ-փիլիսոփաներն են, պատասխանատու օրենքի կատարման համար, չէ՞ որ օրենքը (Νόμος) «կատարյալ» պետության կարևորագույն բաղկացուցիչն է, և այն կատարում են առանց բացառության բոլորը: Պլատոնը պնդում է, որ երեխաները ևս պետք է խաղան իրենց խաղերը պետության օրենքներով (παιδεία):
15 Պետության բոլոր բնակիչներն իմաստությամբ օժտված լինել չեն կարող: Բայց տիրակալ-փիլիսոփաները, ընտրյալ մարդիկ, անկասկած, իմաստուն են և իմաստուն որոշումներ են կայացնում: Սոկրատեսից հետո, որ երեք հիմնական բարեմասնություններ էր համարում չափավորությունը (կրքերը սանձելու կարողություն), քաջությունը (վտանգը հաղթահարելու կարողություն), արդարությունը (աստվածային և մարդկային օրենքներին հետևելու կարողություն), Պլատոնն է գրում այն մասին որ, «կատարյալ» պետությունը պետք է ունենա, առնվազն, չորս գլխավոր բարեմասնություն. իմաստություն, քաջություն, խորամտություն, արդարություն: Քաջությամբ օժտված է մարդկանց մեծ բազմություն, նրանք միայն տիրակալ-փիլիսոփաները չեն, այլև ռազմիկ-պահապանները: Եթե առաջին երկու բարեմասնությունները բնորոշ էին միայն մարդկանց որոշակի դասերի, ապա խորամտությունը պատք է հատուկ լինի բոլոր բնակիչներին, այն «նման է ինչ-որ ներդաշնակության», այն «իրեն է հարմարեցնում բոլորն ամբողջությամբ»: Չորրորդ բարեմասնության` արդարության տակ հեղինակը հասկանում է մարդկանց բաժանումը տարբեր կարգերի` կաստաների. «...զբաղվել իրենց գործով և չխառնվել ուրիշների գործին. սա է արդարությունը»:
16  Պլատոնի մոտ իշխանության նախակերպը հոտն արածեցնող հովիվն է: Այս համեմատությանը դիմելով` ստացվում է, որ «կատարյալ» պետությունում հովիվները տիրակալներ են, ռազմիկները` պահապան շները: Ոչխարների հոտը կարգին պահելու համար հովիվները և շները պետք է միասնական լինեն իրենց գործողություններում: Այսպիսով, տիրակալ-փիլիսոփաները տնօրինում են մյուս բոլոր մարդկանց ճակատագրերը` ենթարկեցնելով «...մեծամասնության խղճուկ իղձերը... փոքրամասնության խելամիտ ցանկություններին»: Փիլիսոփաները, բանականության հիմունքներով կառավարում են մնացած դասերին` սահմանափակելով նրանց ազատությունը, իսկ ռազմիկները խաղում են «շների» դերը` հնազանդ պահելով ստորին «հոտին»: Ընդ որում` ռազմիկներն արհեստավորների, աշխատանքի մարդկանց հետ նույն տեղում չեն ապրում: «Ստորին» տեսակի մարդիկ գոյություն ունեն` «բարձրակարգերին» ապահովելու համար ամեն անհրաժեշտով: «Բարձրակարգերն», իրենց հերթին, պահպանում և ուղղորդում են «ստորիններին»: Մանրամասն տե’ս Новгородцев  П. И., Политические идеалы древнего и нового мира. Московское научное издательство при московском научном институте, 1919, с. 180-184:
17 Степанян А. А., Развитие исторической мысли древней Армении, с. 129-130.
18 Мамина О. Н., Понятия оtium и negоtium в сочинениях Сидония Аполлинария. // Античная и средневековая идеология. Сборник научных трудов. Свердловск, Изд. УрГУ, 1984,  с. 66-79.
19 Հայտնի է, որ Օվիդիոսը հին, բարի բարքերը ծաղրելու համար, որոնց ջերմեռանդ ջատագովն էր «res рublicа-ի նորոգիչ» Օգոստս Օկտավիանոսը, ենթարկվեց հալածանքների և շուտով վտարվեց Հռոմից: Մանրամասն տե’ս Шифман И. Ф., Цезарь Август. Ленинград, «Наукаե, 1990, с. 141-142:
20 Մանրամասն տե’ս С. Л. Утченко и О. Л. Горенштейна в кн. Цицерон, О старости. О Дружбе. Об обязанностях. М. 1975.  
21 Межерицкий Я. Ю., INERS OTIUM. М., Искусство, 1988, с. 53.
22 Zeller E., Jutline of the Greek Philosophy. London. Routledge and Kegan Paul LTD, 1955, сc. 221-222; Утченко С. Л., Политические учения древнего Рима, М.: Наука, 1977, с. 90-91; Богомолов А. С., Античная философия. М.: Изд. МГУ, 1985, сс. 278-284.
23 Степанян А. А., Развитие исторической мысли древней Армении, с. 126.
24 Անդ, էջ 127:
25 «Չափավորությունն ու համաչափությունն ամենուրեք դառնում են առաքինություն ու գեղեցկություն՚ (Phileb. 64e.),- հռչակում է Պլատոնը,-«գեղեցիկը զուրկ չէ չափից» (Tim. 87):
26 Нерсисянц В. С., Аристотель. Политические учения древней Греции. М.: Наука, 1979, сс. 197-204.
27 Антология мировой философии, М.: Мысль, 1969, т.1, с. 496.
28 Ակնհայտ է, որ Զենոնի այդ կոնցեպտը Արիստոտելի քաղաքագիտական ուսմունքի ձևափոխումն էր: Հետ մղվելով պոլիսների քաղաքական կառուցվածքի` իր նկարագրած ձևերի, արժանիքների և թերությունների վերլուծությունից` Արիստոտելը գտավ պետությունում կառավարման երեք «ճիշտ» և երեք «ոչ ճիշտ» տեսակ. միապետություն – մեկի կառավարում, որը նկատի ունի ընդհանուրի բարիքը, արիստոկրատիա - քչերի` լավագույնների կառավարում, որ իրականացվում է ընդհանուր շահերից ելնելով, պոլիտիա - քաղաքացիների մեծամասնության կառավարում, որ ընտրվում են որոշակի ցենզի հիման վրա և հոգում ընդհանուրի բարօրությունը: Սակայն, Արիստոտելի համոզմամբ, պետական կառավարման այս երեք «ճիշտ» ձևերի թերությունն այն է, որ դրանք միտում ունեն վերածվելու «ոչ ճիշտ» ձևի, ուր տիրում են արատը և չարաշահումները. միապետությունը կարող է վերածվել բռնապետության, արիստոկրատիան` օլիգարխիայի (քչերի իշխանություն, որոնք իրենց շահերին են ենթարկեցնում համընդհանուր շահերը), պոլիտիան` դեմոկրատիայի: Ուստի նա առաջ էր քաշում «խառը պետության» կազմավորման գաղափարը, որը կհամակցեր երեք տեսակների արժանիքները: Արիստոտելը պետության այդ ձևն անվանում էր «պոլիտիա»: Հանուն արդարության պետք է ասել, որ Արիստոտելից ավելի վաղ, գաղափարը, որ չկան պետության կառավարման լավ ու վատ ձևեր, արտահայտել էր Պլատոնը (Politic. 303 C-D): Պլատոնը հնարավոր է համարում, որ կառավարման ձևերից յուրաքանչյուրը կարող է լինել ավելի լավ կամ ավելի վատ, նայած այն բանին` գնո՞ւմ են արդյոք նրանք օրենքի ճանապարհով, թե՞ շեղվում են նրանից:
ՙԽառը պետության՚ գաղափարը մեծ տարածում է ստացել և, գիտնականների կարծիքով, ազդել է 18-րդ դարի իշխանության` օրենսդիր, գործադիր և դատական, բաժանման գաղափարի ձևավորմանը: Արիստոտելն, այսպիսով, պահպանելով հասարակության շահերի` անձի շահի նկատմամբ գերակա լինելու պլատոնյան համոզմունքը, միևնույն ժամանակ ավելի մեծ նշանակություն էր տալիս և անձի շահերին, պետության պատասխանատվությանը քաղաքացու առջև (Rhodes P. J., A Commentary on the Aristotelian Athenaion Politeia. P. 267 f.):
29 Антология мировой философии, М.: Мысль, 1969, т.1, с. 502.
30 Ըստ երևույթին, փիլիսոփան խոսում էր այն մասին, որ Հռոմը մարմնավորում է ապակառուցողական սկիզբը: Այն մակաբույծ օրգանիզմ է, որ ապրում է պատերազմների և պրովինցիաների թալանի հաշվին: Իմպերիալիստական պատերազմները ծավալապաշտական Հռոմեական պետության գոյության գլխավոր գրավականն են, ուստի այն կարող է զարգանալ միայն էքստենսիվ ճանապարհով: Եթե կանգնեցնել Հռոմի էքսպանսիան և դադար տալ գաղութների թալանին, վաղուց արդեն փոխակերպված Հռոմեական հանրապետությունը կփլուզվի ինչպես հսկան կավե ոտների վրա: Հակառակ դեպքում, Հռոմն ավելի ու ավելի առաջ կընթանա դեպի Արևելք` գրավելով նորանոր երկրներ, բերելով ժողովուրդներին ստրկություն և սնանկություն: Հայաստանին չի հաջողվի խուսափել այդ բախտից: Հռոմը չի հանդուրժի ուժեղ և հեղինակավոր հելլենիստական պետության գոյությունը և կոտրելով Միհրդատի դիմադրությունը` չի հապաղի հարձակվել Հայաստանի վրա: Դա կլինի երկրի զարգացման և բարգավաճման վերջը:    
31 Տե’ս Մարգարյան Ե. Հ., Դրվագներ Հին Հայաստանի հոգևոր պատմությունից: Ե., ՀԳ ԱԱ հրատ., 2001, էջ 38-39:
32 Степанян А. А., Развитие исторической мысли древней Армении, с. 124.
33 «Չէ՞ որ տիրակալը, - ասում են ստոիկները, - պետք է տարբերի լավը վատից, իսկ դա տրված չէ վատ մարդկանց: Եվ միայն իմաստունները կարող են կառավարել, քաջատեղյակ են դատական գործերին, ճարտարախոսության ձիրք  ունեն և բնավ ոչ վատ մարդիկ» (Антология мировой философии, т. 1, с. 52):
34 Թեև, մյուս կողմից, հայտնի է, որ կյանքի հետ հաշիվները մաքրելուց առաջ Միհրդատը ոչնչացրեց իրեն վարկաբեկող բոլոր փաստաթղթերը, ուստի Մետրոդորոսի սպանության «հրամանը» կարող էր կեղծված լինել հռոմեացիների կամ հորինված` Պլուտարքոսի կողմից, որը երբեք չի թաքցրել բացասական վերաբերմունքը պոնտական արքայի նկատմամբ: Բայց անկախ այն բանից` գտա՞ն հռոմեացիներն այդ «հրամանը», թե՞ ոչ,  Մետրոդորոսի մահվան իրական մեղավորն, իրոք, Միհրդատ Եվպատորն է: 
35 Պլատոնի համաձայն` «կատարյալ» պետության կառավարիչ պետք է լինեն միայն փիլիսոփաները, որպեսզի պետությունում իշխեն խորամտությունը, բանականությունը: Հենց փիլիսոփաներն են պայմանավորում պետության բարեկեցությունը, արդարությունը, չէ՞ որ նրանց բնորոշ են «...ճշմարտացիությունը, որևէ ստի վճռական մերժումը, ատելությունը նրա նկատմամբ և սերը ճշմարտության հանդեպ»: Փիլիսոփաները պաշտպանում են մնացած մարդկանց արատից, ինչպիսին է, ըստ Պլատոնի, յուրաքանչյուր նորամուծություն պետության մեջ: Պակաս կարևոր չէ և այն, որ փիլիսոփաների շնորհիվ «կատարյալ» պետության կառավարումը և կյանքը կկառուցվեն բանականության, իմաստնության օրենքներով, այստեղ չպետք է լինեն կրքերի պոռթկում և չափից ավելի հույզեր:
36 Արտավազդի ժամանակակից Սալլյուստիոսը առաջիններից մեկն էր, ով Հռոմում ստեղծեց կուռ պատմահայեցողական համակարգ, որը քաղաքական քաոսից դուրս գալու ելք էր նախատեսում: Այդ նպատակով առաջարկվում էր իրականացնել միջոցների մի ամբողջ համակարգ, ուղղված հանրապետական անհանդուրժողականության մեղմմանը և ավանդական սենատորական ու ուժեղ անհատի միջև հակասության հաղթահարմանը, ինչը, ի վերջո, հեղինակի մտահղացմամբ, պետք է հանգեցներ մինչ օրս չտեսնված քաղաքական ինստիտուտի` պրինցիպատի, «հանրապետական միապետության» ստեղծմանը (Утченко С., Идейнно-политическая борьба в Риме накануне падения республики, М.: 1952; K. von Fritz, The theory of Mixed Constitution in Antiquity, N.Y. 1954; Earl D.C., Political Thought of Sallust. Amsterdam, 1966; Лившиц Г., Социально-политическая борьба в Риме 60-х гг. 1 в. до н.э. и заговор Катилины. Минск, 1960; Чеканов Н., Заговор Катилины: литературно-публицистическая аберрация и реальность. Жебелевские чтения-3. Тезисы докладов научной конференции 29-31 окт. 2001, СПб, сс. 226-237):
  Շնորհիվ այդ ինստիտուտի` Հռոմին հերթական անգամ հաջողվեց հաղթահարել իրեն ճարակած քաղաքական ճգնաժամը: Դրանով իսկ Հռոմը կրկին ապացուցեց իր ճկունությունը և կենսունակությունը, առանց որի անհնար կլինեին հաղթանակները և հռոմեական սոցիումի երկարատևությունը: Սակայն, չնայած իր արդյունավետությանը, պրինցիպատի համակարգը պարբերաբար խափանվում էր: Այսպես, օրինակ, Սենակայի «Ձգտող» Ստոյայի ոգով դաստիարակված սան Ներոնը չարամիտ բռնակալ դուրս եկավ, որի նմանը չէր տեսել Հին աշխարհի արևելյան և ոչ մի բռնակալություն: Նույնը կարելի է ասել և Կալիգուլայի, Դոմետիանոսի, Կոմոդի և այլոց մասին: Երկյուղելով, որ Հռոմը, ի վերջո, կվերածվի բացարձակ միապետության` թագակիր ստոիկ Մարկոս Ավրելիոսը, իր կյանքի մայրամուտին, նույնիսկ փորձեց վերականգնել ավանդական սենատորական հանրապետությունը, սակայն նրա փորձերը, բնականաբար, ձախողվեցին, և նա սպանվեց:  

Share    



Գնահատում

ինչպե՞ ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am