Գլխավոր էջ
Գլխավոր էջ
Հայերեն | Русский    Կայքի քարտեզը
RSS News RSS
  Հրատարակչի կողմից
Հետահայաց Հետահայաց
Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն Ամսվա քրոնիկա և համարի տեսություն
Աշխարհն ամսվա ընթացքում Աշխարհն ամսվա ընթացքում
Հայրենական մտքի գոհարներ Հայրենական մտքի գոհարներ
Քաղաքականություն Քաղաքականություն
Աշխարհաքաղաքականություն Աշխարհաքաղաքականություն
ԱՊՀ ԱՊՀ
Պետություն և իրավունք Պետություն և իրավունք
Հասարակություն և իշխանություն Հասարակություն և իշխանություն
Տնտեսություն Տնտեսություն
Բանավեճեր Բանավեճեր
Գիտություն և կրթություն Գիտություն և կրթություն
Մշակույթ և արվեստ Մշակույթ և արվեստ
Պատմություն Պատմություն
Քաղաք և գավառ Քաղաք և գավառ
Քաղաքական դիմանկարներ Քաղաքական դիմանկարներ
Հուշեր Հուշեր
Մեջբերումներ դասականներից Մեջբերումներ դասականներից
Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում Մամուլ. հետաքրքիրն ամսվա ընթացքում

 Հոդվածներ


Հասարակություն և իշխանություն

Հասարակություն և իշխանություն
Հոկտեմբեր 2008, N 7

ՄՈՎՍԵՍ ԽՈՐԵՆԱՑՈՒ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԸ ԵՎ ԱՆՏԻԿ ՔԱՂԱՔԱԳԻՏԱԿԱՆ ՄԻՏՔԸ

Սարո Սարոյան, պատմաբան, իրավաբան

Նախաբան

Մովսես Խորենացին հայ ոսկեդարյան մշակույթի այն գործիչներից է, որի ավան­դը անգնահատելի է հայոց գիտական մտքի պատմության մեջ:  V դ. հայ մա­տե­նագրությունը ներկայացնող նշանավոր պատմիչների հա­մաս­տեղության մեջ նա ըստ արժանվույն առանձնանում է թե՛ իր երկի ընդգրկած փաստերի առատությամբ ու բազմազանությամբ և թե՛, որ առա­վել կարևոր է, մտքի խորաթափանցությամբ: Ըստ այդմ էլ հայ մատենա­գրութ­յան մեջ ամենաբարձր գովեստներով է հիշվում նրա անունը (տիեզե­րա­հռչակ քերթող, պատմահայր, քերթողահայր և այլն): Միաժամանակ պետք է փաստենք, որ գիտության մեջ Մովսես Խորենացին գնահատվել է առավելապես պատմագիտության տեսանկյունից: Սակայն նրա մե­ծությունը հավասարապես արժևորվում է նաև ներկայիս հումանիտար այլ գիտություն­ների, հատկապես, փիլիսոփայության և քաղաքագիտության տեսանկյունից:

Մեր խնդիրն է ցույց տալ, որ Խորենացին, իր «Հայոց պատմության» մեջ ներդնելով քաղաքագիտական որոշակի հայեցակարգ, ան­ուղղա­կիորեն կապվում է նաև անտիկ քաղաքագիտական մտքի հետ:

Մովսես Խորենացու քաղաքագիտական հայեցակարգը

Խորենացին առաջին հայ պատմիչն էր, որն իր պատմագրական երկի հիմքում դրել էր պատմափիլիսոփայական և քաղաքական հայեցակարգ: Դրանով էլ դուրս է գալիս զուտ պատմագրության շրջանակներից և թևակոխում փիլիսոփայության բնագավառը, որտեղ հանդես է գալիս որպես վառ արտահայտված աշխարհիկ միտումներ ունեցող սոցիալ-քաղաքական մտքի հիմնադիր[1]:

Խորենացու տեսական կարևոր կանխադրույթներից է այն, որ հասարակական կյանքը ենթակա է ռացիոնալ կարգավորման: Խորենացու մոտ այդ ընկալումը գալիս է հին հայոց աշխարհաճանաչողության ռացիո­նա­լիս­տական մոդելից: Սակայն սխալ կլիներ մերժել նաև անտիկ փորձի ազդեցությունը Խորենացու վրա: Առավել որոշակի այն ձևակերպված է Արիստոտելի մոտ, ըստ որի պետության լավ կարգաբերվածությունը կախված է գիտելիքից և ազատ կամքից և ոչ երբեք` ճակատագրից (Պոլիտիկա, 1332 a 30): Զարգացնելով այս միտքը` Պոլիբիոսը համեմա­տում է բժշկի և պատմագրի մասնագիտությունները: Նրանցից մեկը հոգում է քաղաքացիների մարմնի առողջության մասին, մյուսը`  նրանց հա­մա­կե­ցութ­յան սոցիալ-իրավական կայունության[1]:

Հետևելով անտիկ պատմա-փիլիսոփայական մտքի այս դրույթներին` Խորենացին ևս ընդունում է հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգա­վոր­ման անհրաժեշտությունը և այդ գործում մեծ դեր է հատկացնում մա­տե­նա­գիրներին (դիւանագիրք մատենից): Ըստ Խորենացու (I, Գ)` կարդալով այդ պատմագիր-մատենագիրների գրվածքները սովորում և իմաստնանում ենք մարդկային համակեցության հասարակական-քաղա­քա­կան կարգերի հիմնադրույթներում (սրանց շնորհիվ մենք էլ նրանց շարադրած գրվածքները կարդալիս աշխարհական կարգերի գիտություն ենք ձեռք բերում և քաղաքական կարգեր ենք սովորում, երբ ուսումնասիրում ենք այսպիսի գիտական ճառեր և պատմական գրվածքներ):

Ասվածից զարմանալի չէր լինի հետևեցնել, որ Խորենացին նման վերաբերմունք էր ակնկալում նաև ընթերցողից, լիներ դա իր ժամա­նա­կա­կից Սահակ Բագրատունի՞ն, թե՞ հետագա հայ հասարակությունը:

Եթե հայոց հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման գործում Խորենացին առաջնահերթ էր համարում գիտելիքը, տվյալ դեպքում` իր «Հայոց պատմությունը»` վերջինի հենց կիրառական տեսանկյունով, ապա միաժամանակ զարմանալի չէր լինի նաև բխեցնել, որ նույն այդ գիտելիքը (իր ստեղծագործությունը) Խորենացու մոտ պետք է ենթարկվեր ռացիոնալ կարգավորման: Եթե սխեմատիկորեն պատկերենք ասվածը, ապա կստացվի. ռացիոնալ կարգավորում անցյալում (ռացիոնալ կարգա­վո­րում ներկայում (այսինքն` «Հայոց պատմությունը» որպես տեքստ) ( ռացիոնալ կարգավորում ապագայում (այսինքն` հայոց հասարակական կյանքի սոցիալ-իրավական և հասարակական-քաղաքական կայունության հասնելը` «Հայոց պատմության»  կիրառական ասպեկտից ելնելով): Խորենացու` հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման ճանաչողա-կիրառական այս շղթան, ինչպես ստորև կտեսնենք, մասն է հնգատակտ մի ցիկլի, որն ամբողջության մեջ պատմահոր աշխարհընկալումն է հայոց միջավայրի հասարակական-քաղաքական կյանքում քաղաքագիտական մտքի դերի մասին[1]: Այն ձևակերպված է առաջին գրքի երրորդ գլխում, որից վերևում մեջբերման առիթ ունեցանք: Ըստ Խորենացու պատկերացումների` այդ հնգատակտ ցիկլը հայոց միջավայրում սկսվում է քաոսով.

«Կամենում եմ նաև առանց մեղադրական հիշատակության չթողնել մեր հին նախնիքների անիմաստասեր բարքերը, այլ հենց այստեղ, մեր ձեռնարկման սկզբում, նրանց մասին կշտամբանքի խոսքեր գրել»:

Այս հատվածում Խորենացու բամբասանքի ու կշտամբանքի խոսքերը արտահայտում են այն դատարկությունը, որը տիրում էր հասարակական-քաղաքական կյանքում հայոց միջավայրում մինչ «ռացիոնալ կարգավորումը»: Այն ինչ որ ձևով նմանվում է Խորենացու «Ողբի»  քաոտիկ պատկերին, որտեղ նույնպես մեղադրանքի խոսքերը դերակատարում ունեն: Խորենացու` նշված նախադասության մեջ հետաքրքրություն է առաջացնում նաև «այլ հենց այլ աստէն իսկ, ի սկզբան   մերոյ  գործառնութեանս»  (այլ հենց այստեղ, մեր ձեռնարկման սկզբում)  խոսքը:   Եթե   «գործառնությունը»   համարենք ռացիոնալ կարգավորման արդեն նշված շղթան, ապա պարզ կդառնա, թե ինչու Խորենացին պետք է մինչ այդ մատնանշեր իր պատկերացմամբ քաոտիկ իրավիճակը:

Խորենացու` քաոսը պատկերող նախադասությունից հետո գալիս են հա­ջորդ հարթությունները, որոնցում պատկերված են ռացիոնալ կարգա­վո­րու­մն անցյալում, ներկայում և ապագայում.

«Որովհետև եթե հիրավի գովության արժանի են թագավորներից նրանք, որոնք իրենց ժամանակները գրով և պատմությամբ հաստատեցին և յուրաքանչյուրն իր իմաստության գործերն ու քաջությունն արձանագրեց պատմագրությունների և պատմությունների մեջ. նրանցից հետո մեր կողմից գովասանական խոսքերի արժանացան նաև այն մատենագիրները, որոնք այս ծանր աշխատանքով զբաղվեցին: Սրանց շնորհիվ մենք էլ նրանց շարադրած գրվածքները կարդալիս աշխարհական կարգերի գիտություն ենք ձեռք բերում և քաղաքական կարգեր ենք սովորում, երբ ուսումնասիրում ենք այսպիսի գիտական ճառեր և պատմական գրվածքներ, ինչպես ունեն քաղդեացիները և ասորեստանցիները, եգիպտացիները և հելլենացիները. սրա հետ միասին գուցե նաև փափագենք այն մարդկանց իմաստության, որոնք այսպիսի աշխատանք հանձն առան»:

Հասարակական-քաղաքական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը անցյալում պատկերվում է անցյալի իմաստուն և քաջագործ թագավորների գործելակերպում, որոնք քաղաքական կյանքի ակտիվ դերակատարներ լինելու հետ հետևել են նաև, որպեսզի իրենց այդ առաքինի գործերը արտահայտվեն «պատմագրությունների և պատմությունների մեջ»: Ընդ որում` Խորենացու գովասանքի խոսքը` ուղղված այդպիսի թագավորների, հիմքում արտահայտում է անտիկ մտքի նվաճումները բարոյագիտության բնագավառում: Ըստ Արիստոտելի` հոգու անբանական մասի բաղկացու­ցիչների համար մենք արժանանում ենք խրախուսանքի` ի տարբերություն բանական հատվածի: Սակայն դա տեղի է ունենում, երբ վերջինները համաձայնեցված են բանական հատվածի հետ (Մեծ էթիկա, 1185 b 5-10): Նկատենք, որ Խորենացու նշած և այդ թագավորների բնութագրիչ իմաստությունը հոգու բանական հատվածի բաղկացուցիչն է, իսկ քաջությունը` անբանական:

Խորենացին հասարակական-քաղաքական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը ներկայում պատկերում է մատենագիրների` իրենց ստեղծագործությանը ուղղված քրտնաջան աշխատանքով, որի համար նրանք նույնպես գովասանքի են արժանի (ըստ նոցանէ և պարապեալքն այսպիսում ճգնութեան դիւանագիրք մատենից` ներբողականաց ի մէնջ արժանի եղեն ասից): Հասկանալի է, որ ընթերցողի համար Խորենացին այստեղ նկատի ունի իր «Հայոց պատմությունը»:

Հասարակական-քաղաքական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը ապագայում Խորենացին պատկերում է եռաստիճան շղթայով, որը ներառում է.

ա) կարդալու գործընթացը «ձեռն որոց և մեք յընթեռնուլն զառ ի նոցանէ շարածս բանից» (սրանց շնորհիվ մենք էլ նրանց շարադրած գրվածքները կարդալիս),

բ) սովորելու գործընթացը «ըստ աշխարհօրէն կարգաց իմաստնանալ ասիմք, և քաղաքականս ուսանել կարգս»  (աշխարհական կարգերի գիտություն ենք ձեռք բերում և քաղաքական կարգեր ենք սովորում),

գ) փափագելու գործընթացը «առ ասոքիւք և փափագիցեմք ևս արդեօք իմաստութեան արանցն այնոցիկ»  (սրա հետ միասին գուցե նաև փափագենք այն մարդկանց իմաստության, որոնք այսպիսի աշխատանք հանձն առան):

Հասկանալի է, որ այստեղ նույնպես Խորենացին նկատի ունի ընդհանրապես իր ընթերցողին և մասնավորապես Սահակ Բագրատունուն, որն ի վերջո պետք է փափագեր անցյալի հիշարժան մարդկանց իմաստությանը:

Ըստ ամենայնի այս «իմաստության փափագելու» աստիճանին հաջորդելու էր հասարակական-քաղաքական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման այն հարթությունը, որտեղ մարդը ակտիվ էր և որտեղ «Հայոց պատմությունը» նշանակություն ուներ` ելնելով իր կիրառական տեսանկյունից: Այլ կերպ ասած` այդ հարթությունը ծածկված էր ապագայի անորոշ մշուշով: Կարծում ենք` այդ է պատճառը, որ Խորենացին նշված հարթությունը ներկայացնում է` վերադառնալով առաջին հարթության քաոտիկ պատկերին.

«ապա ուրեմն մեզ ամենիս հայտնի է մեր թագավորների և մյուս նախնիների «դեպի գիտությունն ունեցած անմտությունն ու բանական հոգու անկատարությունը»:

Նշված հատվածը Խորենացու մտավախության արտահայտությունն է և միաժամանակ ցանկությունը` ապագայի անորոշության մեջ չունենալ մեր նախնիների նման բանական հոգու անկատարությամբ քաղաքական գործիչներ:

Ահա հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման ճանաչողա­կիրա­ռական քննարկված շղթան ավարտվում է նմանապես քաոտիկ մի պատկերով, որտեղ անորոշությունը մատնանշում է դատարկությունը: Սակայն քաոսը կարող էր բացառվել անցյալում և կարելի է բացառել ապագայում բանական հոգու անկատարության բացառությամբ, որի վերաբերյալ ուսմունքը անտիկ հասարակական-քաղաքագիտական մտքի նվաճումներից էր: Ըստ Արիստոտելի` հոգին բաժանվում է երկու մասի: Մի մասը չունի դատողություն (alogon), իսկ մյուսը` ունի (logon ekhon) (Նիկոմախոսյան էթիկա, 1102 a 25-30): Հոգու դատող կամ բանական մասում են խելացիությունը կամ բանական լինելը (phronēsis), խորաթափանցությունը (agkhinoia), իմաստությունը և այլն, իսկ անբանական մա­սումՙ առաքինությունները և բնավորության (ēthos) այլ գծեր (Մեծ էթիկա, 1185 b 5):

Ստորև, ըստ վերը նշված հնգատակտ ցիկլի, կփորձենք ներկայացնել քաղաքագիտական այն հայեցակարգը, որը ընկած էր Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության» հիմքում:

Հայոց հասրակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը անցյալում

Խորենացու «Հայոց պատմության» մեջ առանձնահատուկ տեղ է գրավում Վաղարշակ թագավորի ստեղծած պետության նկարագրությունը:

Մեր պատմության քննական ուսումնասիրության արդյունքում վաղուց մատնանշված իրողություն է, որ Խորենացու Վաղարշակ թագավորը` գործունեության ամբողջ համատեքստով, բացակայում է հայոց պատմության որևէ ժամանակաշրջանում: Մասնագիտական գրականության մեջ Վաղարշակի գործունեությունը հիմնականում վերագրվել է Տրդատ I-ին, որովհետև ենթադրվել է, որ Խորենացու Վաղարշակի անվան տակ թաքնված է Տրդատ I-ը[1]: Առանձին մասնավոր հարցերում դեմ չենք այս տեսակետին: Սակայն, ինչպես ստորև ցույց կտրվի, այն, ըստ էության, Խորենացու ստեղծած ուտոպիա է, որտեղ Վաղարշակ թագավորի գործունեությունը ծառայում է այդ ուտոպիայի համար անհրաժեշտ միջավայր: Այլ կերպ ասած Վաղարշակ թագավորի գործունեության մեջ գլխավորը պատմական փաստերի վրա հիմնված պատմական որոշակի ժամանակահատվածի նկարագրությունը չէ, այլ Խորենացու պատկերացմամբ ստեղծված իդեալական կառավարչի և իդեալական պետության նկարագրությունը:

Անտիկ քաղաքագիտական միտքը նույնպես մշակել էր նման ուտոպիա` ի դեմ Քսենոփոնի: Վերջինը «Կյուրոպեդիա» աշխատությունում, հետևելով իր «Լակեդեմոնական պոլիտիայում» արդեն ներկայացված սպարտական կարգերի առավելություններին, Կյուրոս II Մեծին ներկայացնում է իդեալական կառավարչի կերպարում` օժտված սպարտական քաջությամբ ու կարգապահությամբ, արևելյան դեսպոտին հատուկ կառավարելու ունակությամբ և սոկրատեսյան իմաստնությամբ: Կյուրոսի պարսկական պետությունը նույնպես իդեալական էրՙ հիմնված միապետական քաղաքական համակարգի վրա, որտեղ սակայն իշխում էին օրենքն ու կարգաբերվածությունը[1]: Առայժմ վաղ է խոսել Քսենոփոնի «Կյուրոպեդիայի»  հետ  Խորենացու  անմիջական  ծանոթության  մասին:  Սակայն Ալեքսանդրյան դպրոցի ազդեցությունը, որի միջոցով Խորենացին կապվում է ընդհանրապես անտիկ և մասնավորապես Քսենոփոնի քաղաքագիտական հայացքների հետ, անկասկած է:

Յուրահատուկ է իդեալական կառավարչի «Վաղարշակի կերպարը, Խորենացու մոտ: Հետևելով անտիկ քաղաքագիտական և բարոյագիտական մտքի նվաճումներին» նա իր հերոսին օժտում է այնպիսի բարեմասնություններով, որոնք առկա են մարդու թե՛ մարմնական, թե՛ հոգեկան և թե՛ բանական կառույցներում. «բարեկազմ ու քաջ աղեղնավոր, հռետոր ու հանճարեղ, արի»  (I, Թ) ու «քաջ և խոհեմ»  (II, Գ):

Հոգու անբանական հատվածին (alogon) ներհատուկ առաքիննություններից կառանձնացնենք Վաղարշակի արիությունն ու քաջությունը, իսկ բանական հոգուց (logon echon) «հանճարեղությունը» իմաստությունը[1], որ է անտիկ մտքի մատնանշած sophia-ն և «խոհեմ» լինելը»՝ տրամախոհությունը, որ է անտիկ մտքի մատնանշած phronēsis-ը (Արիստոտել, Մեծ էթիկա, 1185 b 1-5): Ինչպես տեսնում ենք, Խորենացին, առաջնորդվելով հին հունական բարոյագիտական մտքի մշակած դրույթներով, Վաղարշակ թագավորի կերպարում տեսնում է հելլենական կատարյալ բարեմասնությամբ (kalokagathia) օժտված գործչի, որն իր մեջ ներդաշնակորեն միակցել է թե՛ մարմնականը` գեղեցկությունը, թե՛ հոգեկանը` առաքինությունը և թե՛ բանականը` խելացիությունը: Սա ցույց է տալիս, որ թագավորի անձը կարևոր նշանակություն ունի Խորենացու համար, քանի որ նրան բնութագրող որակներն այն նպատակների հաջող իրականացման գրավականն են, որի համար ապրում է պետությունը[1]:

Ինչպես և Քսենոփոնի, այնպես էլ Խորենացու մոտ կատարյալ պետության գլուխ կանգնած է կատարյալ կառավարիչ-միապետը, որը միաժամանակ գերագույն ռազմական իշխանության կրողն է, նաևՙ գլխավոր քուրմը: Հետաքրքիր է,   որ   երկրորդ   գրքի  Է  և  Ը   գլուխներում,   խոսելով  Վաղարշակի   հաստատած թագավորության օրենքի և նախարարական կարգերի մասին, Խորենացին չի նշում «սպարապետության» գործակալության և այն որևէ տոհմի կամ անհատի տրվելու մասին: Այն, ըստ նրա պատկերացումների, իդեալական կառավարչի ֆունկցիաներից էր: Այդ է պատճառը, որ Մորփյուղիկեսի հետ պատերազմում բանակը առաջնորդում է հենց ինքը՝ Վաղարշակը (II, Ե):

Գլխավոր քրմի ֆունկցիաները Վաղարշակի գործունեության մեջ երևում են Արմավիրում մեհյան կառուցելու, այնտեղ պաշտամունքի արձաններ տեղադրելու, և որ ամենակարևորն է, իր ենթականերին, տվյալ դեպքում Բագարատ իշխանին, կուռքեր պաշտելուն հարկադրելու մեջ.

«Վաղարշակը շատ խնդրեց, նույնպես և խոսքերով հարկադրեց հրեա Շամբատի զավակ Բագարատին, որ թագադիր և ասպետ էր, որպեսզի թողնի հրեական կրոնը և կուռքեր պաշտի, բայց երբ նա հանձն չառավ, Վաղարշակ արքան նրա կամքին թողեց» (II, Ը):

Խորենացու այս հատվածը և հատկապես «հանդերձ հարկեցուցանող բանիւք» (խոսքերով հարկադրեց) խոսքը համեմատվում է Քսենոփոնի այն տեղեկության հետ, ըստ որի.

«Այս առումով Կյուրոսին առաջինն ընդօրինակեցին մյուս պարսիկները, համարելով, որ իրենք ևս մեծ երջանկության կհասնեն, եթե մեծարեն աստվածներին այնպես, ինչպես իրենց տիրակալը, որը միաժամանակ ամենաերջանիկ մարդն էր» [1]:

Նրա՝ գլխավոր քրմի ֆունկցիայի արտահայտումն է նաև մեհյանների սպասավորության հանձնումը Վահունիներին (հմմտ. Քսենոփոն, Կյուրոպեդիա, VIII, 1, 23), որոնք պետք է դառնային իրեն՝ գլխավոր քրմին ենթակա քրմական դասը Հայաստանում.

«Եվ Վահագնի զավակներից գտնելով մարդիկ, որոնք ինքնակամ խնդրեցին մեհյանների սպասավորությունը, նրանց շատ պատվում է, նրանց է հանձնում քրմությունը, դասում է առաջին նախարարությունների շարքում և կոչում է Վահունիներ»  (II, Ը):

Ինչպես և Քսենոփոնի «կերտած» պետության մեջ (Կյուրոպեդիա, VIII, 7, 11), Խորենացու իդեալական պետության մեջ ևս թագավորական իշխանությունը փոխանցվում է ժառանգաբար՝ մեկ տոհմի շրջանակում.

«Եվ որովհետև շատ որդիներ ուներ, հարմար գտավ, որ բոլորն էլ միասին իր մոտ չմնան Մծբինում, այլ նրանց ուղարկում է բնակվելու Հաշտենից գավառը, և նրան սահմանակից ձորը, որ Տարոնից դուրս է գտնվում, նրանց է թողնում բոլոր գյուղերը, ավելացնելով նաև առանձին եկամուտներ և ուտեստ արքունի (գանձարանից): Միայն իր առաջին որդուն, որ կոչվում էր Արշակ, պահում է իր մոտ, իբրև թագավորության հաջորդ, նաև նրա որդուն, որին կոչեց Արտաշես և որին շատ էր սիրում, որովհետև երեխան հիրավի կայտառ էր և ուժեղ կազմվածքով, այնպես որ նրան նայողները նախատեսում էին, թե ինչ արիություններ պիտի զարգանան նրա մեջ: Եվ այս բանն այնուհետև մինչև վերջը օրենք դարձավ Արշակունի թագավորների համար, որ մի որդին ապրի թագավորի հետ՝ թագավորության փոխանորդ լինելու համար, իսկ մյուս որդիներն ու դուստրերը գնան Հաշտենից կողմերը իբրև ցեղի ժառանգներ» (II, Ը):

Ինչպես և բազմիցս նշվում է «Կյուրոպեդիայում»  (I, 3, 18 և այլն), Խորենացու ստեղծած պետության մեջ ևս թագավորը կառավարում է ոչ որպես դեսպոտ, այլ ըստ օրենքի, այսինքնՙ համաձայն այնպիսի կարգի (օրէն թագաւորութեան), որի հիմնադիրը հենց ինքն էՙ Վաղարշակ թագավորը: Այդ «թագավորության օրենքը» կարգավորում է Հայոց պետության և հասարակական կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտները.

«Որովհետև շատ բան կա այստեղ պատմելու տների, ցեղերի, քաղաքների, գյուղերի, դաստակերտների և ընդհանրապես թագավորության կարգերի և կարգավորման վերաբերյալ, ինչպես նաև թագավորության հետ կապված զորքերի, զորապետների, կողմերի կուսակալների և սրանց նմանների մասին» (II, Է):

Քսենոփոնը «Կյուրոպեդիայում», հետևելով իր «Լակեդեմոնական պոլիտիայում» ներկայացված սպարտական կարգերի առավելություն­ներին, պարսկական իդեալական պետությունը տեսնում էր քաղաքացի­ա­կան հասարակության դասային որոշակի աստիճանակարգությամբ, որտեղ այն քաղաքացիները, որոնք առանձնանում էինՙ ունեցվածքից և դաստիրակությունից ելնելով, կազմում էին լիիրավ և արտոնյալ խավը, ի տարբերություն հասարակության մնացած, նույնպես ազատ, սակայն քիչ իրավունքներ ունեցող խավի[1]:

Ինչպես և Քսենոփոնի նկարագրած պարսկական պետության մեջ, Խորենացին ևս իր «կերտած»  պետությունում դնում էր հասարակության դասային տարբերություն՝ արտահայտված  քաղաքացիների  և   գյուղացիների   դասակար­գերով: Ընդ որում՝ Խորենացին իր կորպորատիվ քաղաքացիական հասարակությունում կարևորում էր այդ դասերի միջև եղած սուբորդինացիան պահպանելու անհրաժեշտությունը և մատնանշում էր որոշակի պահանջներ, որոնք անհրաժեշտ էին այդ խնդրի իրագործման համար.

«Հրաման է տալիս, որ քաղաքացիների հարգն ու պատիվը ավելի լինի, քան գյուղացիներինը, որ գյուղացիները պատվեն քաղաքացիներին, ինչպես իշխանների, բայց որ քաղաքացիները շատ չգոռոզանան գյուղացիների մոտ, այլ եղբայրաբար վարվեն, բարեկարգության և աննախանձ կյանքի համար, որ հիմք է կազմում շինության և խաղաղ կյանքի, և ուրիշ նման բաներ»  (II, Ը):

Մովսես Խորենացին իր` դասային քաղաքացիական այս հասարակության, այն է՝ պետության կարևոր ատրիբուտ բնակչության հետ միաժամանակ կարևորում էր նաև մյուս ատրիբուտի՝ պետության զբաղեցրած տարածքի հարցը, որի պարզաբանումը կրկին կապվում է Խորենացու` Վաղարշակին տրված իդեալական կառավարչի կերպարի հետ: Պետք է ասել, որ այստեղ Խորենացու պատկերացումները քիչ շեղվում են Քսենոփոնի պատկերացումներից: Եթե Քսենոփոնի իդեալական պետության մեջ Կյուրոսը իր սեփական կամքով Աքեմենյան աշխարհակալ պետության հեղինակն էրՙ մի տեսակ միապետ գերմարդ, որը, շրջակա երկրներն ու ժողովուրդները հպատակեցնելով, ստեղծում է մի նոր կայսրություն, ապա Վաղարշակը իր սեփական կամքի արտահայտման հարցում ենթակա անձ է: Նա ենթակա է «տիեզերքը»  հպատակեցնողին, այն է՝ «տիեզերքի տիրոջը»՝ իր ավագ եղբորը, որից էլ ստացել է իշխանությունը.

«Պատմում են, Արշակ Մեծըՙ Պարսից և պարթևների թագավորը, որ ինքն էլ ցեղով պարթև էր, ապստամբվեց մակեդոնացիների դեմ, թագավորեց ամբողջ Արևելքի և Ասորեստանի վրա, սպանեց Նինվեում Անտիոքոս թագավորին և ամբողջ տիեզերքը հնազանդեցրեց իրեն: Սա իր եղբորը՝ Վաղարշակին թագավորեցնում է Հայաստանի վրա, այսպես նպատակահարմար համարելով, որպեսզի իր թագավորությունն անխախտ մնա: Նրան մայրաքաղաք է տալիս Մծբինը և նրա համար սահմաններ է որոշում՝ Ասորիքի արևմտյան կողմից մի մասը, Պաղեստինը, Ասիան, ամբողջ Միջերկրայքը և Թետալիան Պոնտոս ծովից մինչև այնտեղ, ուր Կովկասը վերջանում է արևմտյան ծովի մոտ, նաև Ատրպատականը» (I, Ը):

«Կյուրոպեդիայում»  Կյուրոսը ոչ միայն թագավորական սերունդ է, այլև, որ ոչ պակաս կարևոր է, աստվածների ժառանգ: Այդ իսկ պատճառով տարբերվում է մնացած պարսիկներից: Նա օժտված է մեծ արիությամբ, և նրա ճակատագիրը կրում է աստվածների կնիքը՝ նրանց խարիզման: Կյուրոսին վիճակված է դառնալ նոր թագավոր՝ նոր պետության՝ համաշխարհային կայսրության հիմնադիր[1]:

Համանման դիրքում է նաև Վաղարշակը: Իր հավատամքում լինելով ժամանակաշրջանի քրիստոնեական համոզմունքների ազդեցության ներքո՝ Խորենացին Վաղարշակին նույնպես արժանի ծագում է վերագրում.

«Ուստի և թագավորեց Արշակ Քաջը, որը Աբրահամի զավակներից էր, ծննդով Քետուրական ցեղից, որով և հաստատվեց Տիրոջ խոսքը՝ ուղղված Աբրահամին, թե Մքո ազգից թագավորներ կծնվեն»  (II, Ա):

Աստվածաշնչյան Աբրահամի հետ կապվելը քրիստոնեության շրջանում նույն էր, ինչ մինչքրիստոնեական ժամանակահատվածում առանձին տոհմերի կողմից իրենց ծագումնաբանությունում տարբեր աստվածների հետ կապվելը: Եվ քանի որ Աբրահամի սերունդն էր Հիսուսը, հետևաբար Արշակունիների երակներում հոսում էր աստվածային արյուն: Այդ իսկ պատճառով, Վաղարշակի հայտնի «թղթում»՝ՙ ուղղված եղբորը՝ Արշակ Մեծին, Խորենացին, մինչքրիստոնեական ժամանակաշրջանի դեպքերը նկարագրելու համատեքստը հաշվի առնելով, Արշակ Մեծին օժտում է աստվածային «բարեմասնություններով».

«Ցամաքի և ծովի Արշակ թագավոր, քո անձն ու կերպարանքն իսկապես մեր աստվածներինն են նման, իսկ բախտն ու հաջողություններըՙ բոլոր թագավորներից գերազանց և մտքիդ լայնությունը՝ ինչպես երկինքը երկրի վրա» (I, Թ):

Աստվածային ծագմամբ այս կերպարին՝ Վաղարշակին, վիճակված է դառնալ նոր պետության հիմնադիր: Խորենացու պատկերացմամբ, Վաղարշակի այդ նոր պետությունը նույնպես աշխարհակալ կայսրություն է: Ինչ վերաբերում է համաշխարհային կայսրությանը, ապա այն Խորենացին տեսնում է Արշակ Մեծի տիրապետության սահմաններում, քանի որ Վաղարշակի և նրա ավագ եղբայր Արշակ Մեծի միջև Խորենացին տարբերում է մարդկային կամքի արտահայտման որոշակի սահմաններ՝ բացատրվող արիստոտելյան՝ «տիրոջ և ծառայի» հարաբերություններով:

Վաղարշակի կողմից այս նոր պետության կազմավորումը հար և նման է Կյուրոսի ստեղծած պետությանը: Այն ևս կազմավորվում է որոշակի երկրներ նվաճելու ճանապարհով.

«Եվ այստեղ միաբանելով աշխարհի բոլոր կողմերիցՙ հասնում է Խաղտիքի սահմանները: Քանզի Ղազիկան, Պոնտոսը, Փռյուգիան, Մաժաքը և այլք, չիմանալով Արշակի պատերազմների համբավը, Մակեդոնական պետության հետ իրենց միաբանության դաշինքն էին պահում: Որի պատճառով ոմն Մորփյուղիկես, միաբանելով նշված կողմերը, Վաղարշակի դեմ պատերազմ էր բորբոքում» (II, Դ):

Խորենացին, այնուհետև, նկարագրելով Վաղարշակի և Մորփյուղիկեսի միջև պատերազմը, նշում է.

«Այնուհետև այդ երկիրը Վաղարշակի ձեռքով նվաճվելով խաղաղվում է, և մակեդոնական սպառնալիքը դադարում է»  (II, Ե):

Հատկանշական է և այն, որ ինչպես և Քսենոփոնի մոտ (Կյուրոպեդիա, VII, 5, 35; 73 և 77), Խորենացին ևս Վաղարշակի կողմից երկրներ նվաճելու հենց փաստը, զարմանալի անկեղծությամբ և հելլենիստական դարաշրջանի ոգուն համապատասխան, մեկնաբանում է որպես տիրապետության իրավական հիմնավորում.

»և էլի՝ որքան քո միտքն ու քաջությունը կհասնեն, որովհետև, ասում ենՙ քաջերի սահմանը նրանց զենքն է, որքան կտրում է, այնքան էլ գրավում է»  (I, Ը):

Սա ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ Խորենացին քաջածանոթ էր հելլենիստական դարաշրջանի քաղաքական էթիկային, ըստ որի և ձգտում էր ցույց տալ, որ Վաղարշակի տիրապետությունը նվաճված տարածքների նկատմամբ հիմնվում է զենքի իրավունքի վրա, որպես (((( (((((((((s: Հելլենիստական ավանդույթների համաձայն այդ հանգամանքը թագավորի իշխանությանը տալիս էր օրինական բնույթ, և նա ճանաչվում էր իսկական կառավարիչ՝ ((((((s ((((([1]:

Այժմ տեսնենք, թե ինչպիսի տեսք ուներ Վաղարշակի ստեղծած սոցիալ-քաղաքական այդ նոր միավորումը: Այն նույնպես իր զուգահեռներն է գտնում Քսենոփոնի երկում:

«Կյուրոպեդիայում» Կյուրոսի շուրջը համախմբված պարսիկները և նրանց դաշնակիցները, մնալով ազատ մարդիկ՝ par exellence և միավորված լինելով ռազմիկ-արիստոկրատների  յուրօրինակ  կորպորացիայում՝ իրենց արտոնյալ դիրքը պաշտպանելու համար, հակադրվում են իրենց կողմից հնազանդեցված ժողովրդական զանգվածին այնպես, ինչպես սպարտիատները հելոտներին[1]: Սոցիալական նոր կառույցի առանցքն արդեն կազմում են նվաճողների և նվաճվողների հարաբերությունները, որտեղ նվաճողները հանդես են գալիս որպես տեր, նվաճվողները՝ ենթակա (ծառա)ՙ հպատակեցված զանգված:

Խորենացու մոտ Վաղարշակի շուրջը ևս համախմբված են հայերն ու նրանց դաշնակիցները՝ «արս անուանիս և քաջս», որոնք նման ռազմիկ-արիստոկրատների յուրօրինակ միավորում է.

«Վաղարշակն էլ մեծ զորք գումարեց Ատրպատականից և Հայաստանի միջնաշխարհից՝ անվանի և քաջ մարդիկ, վերը հիշված Բագարատի և նրա ձեռքի տակ եղած քաջերին, ծովեզերքի երիտասարդներին, որ սերված էին Գեղամից և քանանցիներից, և Շարայի ու Գուշարի սերունդներից, և նրանց մերձակա Սիսակյաններին և Կադմյաններին իրենց մերձավորներով, (գրավեց) գրեթե մեր երկրի կես մասը» (II, Դ):

Այդ միացյալ ուժերով Վաղարշակին հաջողվում է պատերազմել մի շարք երկրների (Ղազիկա, Պոնտոս, Փռյուգիա, Մաժաք և այլն) հետ և տիրել դրանց (նուաճեալ ընդ ձեռամբ Վաղարշակայ):

Անտիկ քաղաքագիտական մտքի կարևոր նվաճումներից է այն, որ պետությունը և նրանում առկա հարաբերությունները դիտարկվում էին համապատասխանաբար ըստ ընտանիքի և ընտանեկան հարաբերությունների: Համաձայն այդ ճշմարտության, սոցիալական հարաբերությունները առաջացել են ընտանեկանից, իսկ հասարակությունը (պետությունը), փաստորեն, մեծացած ընտանիք է: Ըստ Արիստոտելի՝ պետության գոյությունը բնությամբ է պայմանավորված, և մարդն, ըստ բնության, քաղաքական էակ է: Համաձայն բնությանՙ համեմատած ընտանիքի և առանձին անհատի հետ, նախնականը պետությունն է, քանզի անհրաժեշտ է, որ ամբողջը նախորդի մասին (Պոլիտիկա, 1253 a 1-20): Ինչպես ամբողջը բացատրելու համար անհրաժեշտ է նախ բացատրել նրա մասերը, այնպես էլ պետության հարցում նախ անհրաժեշտ է խոսել ընտանիքի կազմակերպության մասին, քանի որ ցանկացած պետություն կազմավորվում է առանձին ընտանիքներից: Պետության կազմակերպությունը (կառուցվածքը) հասկանալու համար անհրաժեշտ է պարզել ընտանիքի նախնական և փոքրագույն մասնիկների միջև եղած (տեր և ստրուկ, ամուսին և կին, հայր և որդիներ) հարաբերությունները (տե՛ս Պոլիտիկա, 1253 b 1-10):

Խորենացին, հստակ պատկերացնելով տարածական այն միջավայրը, որի վրա խարսխվելու էր իր երկի արքետիպալ ժամանակը, «Հայոց պատմության» մեջ առավելապես անդրադարձել է Արիստոտելի վերը մատնանշած տեր-ստրուկ (ծառա) հարաբերությանը, ինչը հարազատ էր արևելցու ինքնագիտակցությանը, քանզի Արևելքի քաղաքական հարաբերություններում տիրում էր տիրոջ (despotes) և ծառայի (doylos) անմասնատելի հակադրություն[1]:

Հասկանալի է, որ Վաղարշակի նվաճած երկրների հետ հարաբերությունները ենթակա էին կարգավորմանՙ ըստ «տեր-ծառա» հարաբերության: Այդ կարգավորման վերաբերյալ Խորենացին ունի հետևյալ նշումը. «Եվ այսպես գործելովՙ (Վաղարշակը) կարգավորում է Մաժաքի կողմերը, պոնտացիներին և եգերացիներին»  (II, Զ):

Խորենացին իր իդեալական պետության կառավարման հարցում ուժեղ կենտրոնամետ իշխանության կողմնակիցն է: Նախ պետք է ասել, որ ինչպես «Կյուրոպեդիայում» (VIII, 6, 1 և 3), այստեղ ևս թագավորական իշխանությունը պետության առանձին տարածքներում հիմնվում է ոչ միայն տվյալ տարածքների տոհմական ավագանիների, այլև թագավորական իշխանության տեղական ներկայացուցիչներիՙ վերակացուների վրա, որոնք առաքելություն ունեին հետևելու թագավորական շահերի պաշտպանությանը տվյալ տարածքում.

«Եվ նրանց արձակում էՙ իր կողմից իմաստուն մարդիկ և վերակացուներ նշանակելով»:

Նաև.

«Այստեղ մեր երկրի զորքերը կարգավորելով և իր կողմից վերակացուներ թողնելովՙ վերցնում է իր հետ բոլոր գլխավորներին և մեկնում է Մծբին» (II, Զ):

Որպես այդպիսինՙ այս վերակացուները ամբողջությամբ համեմատվում են հելլենիստական ժամանակաշրջանի էպիստատեսների հետ, որոնք հելլե­­նիստական առանձին միապետություններում գոյություն ունեին ին­քնա­­վարության տեղական մարմինների հետ և կատարում էին թագավորական վերահսկչի ֆունկցիաներ: Պետք է ասել, որ հենց «վերա­կացու» բառը լրիվ համապատասխանում է հունարեն (՛(((((((s բառին և վերջինի ճշգրիտ պատճենավորումն է հայերեն թարգմա­նութ­յամբ ((՛(((վերա(, իսկ (((((s-ի արմատը (((((( «կանգնել» բայն է)[1]:

Ինչ վերաբերում է տոհմական առաջնորդներին, ապա, ինչպես կտեսնենք, այն նույնպես համեմատության մեջ է Քսենոփոնի իդեալական պետության մեջ ներկայացված նմանատիպ ռազմիկ-արիստոկրատների հետ:

«Կյուրոպեդիայում»  (VIII, 6, 4-8) Կյուրոսի հիմնադրած պետության մեջ նրան աջակցած ռազմիկ-արիստոկրատները հենց Կյուրոսից էին ստանում իրենց կալվածքները: Իսկ այդ կալվածքների տիրապետումը պայմանավորված էր արքունիքում որոշակի ծառայությամբ, ինչը հատկապես բնորոշ էր հետագայի հելլենիստական պետություններին:

Վաղարշակի հիմնադրած պետության մեջ ևս թագավորին արշավանքներում աջակցած տոհմական ավագանին իր կալվածքները ստանում է անմիջապես Վաղարշակից և պարտավորվում որոշակի ծառայություններ կատարել արքունիքում: Հիմք է դրվում նախարարական այն կարգերին, որով պայմանավորվում է Հայոց սոցիալ-քաղաքական հետագա կյանքը: Խորենացին հիշատակում է (II, Է և Ը) Վաղարշակի կողմից որպես «պարգև»  կալվածքներ ստացած տոհմական այնպիսի առաջնորդների անուններ, ինչպիսիք են Գաբաղը, Աբելը, Գուշարը, Շարաշանը և այլք, որոնք միաժամանակ ստանում են «տանուտիրական պատիւն ազգին»: Այս նախարարությունների հիմնադրման հետ միաժամանակ Վաղարշակի կողմից որոշվում են նաև այդ նախարարություններիՙ արքունիքի հանդեպ «ծառայությունների» շրջանակը: Ըստ այդմ նախարարություններից յուրաքանչյուրը ստանում է արքունի ծառայության որոշակի շրջանակի սպասարկություն: Այդպես են ստեղծվում արքունի որսերի, ձիերի երամակների, բազեակրի, արծվակրի, ձյունակրի և նման այլ «ծառայությունների»  սպասարկությունները (հմմտ. Քսենոփոն, Կյուրոպեդիա, VIII, 1, 9):

Քանի որ խոսք գնաց նախարարական կարգերի ձևավորման մասին, ներկայացնենք  նաև  Խորենացու  իդեալական  պետության  ամբողջ  պետական կարգը: Ինչպես տեսանք, Խորենացու իդեալական պետության գլուխ կանգնած էր հայոց թագավորը, որը միաժամանակ գերագույն ռազմական իշխանության կրողն էր և գլխավոր քուրմը: Խորենացու ներկայացրած պետական կարգը հստակ աստիճանակարգման է ենթարկված: Այն մի բրգաձև կառույց է: Թագավորից (թագավորության առաջին) և նրա ընտանիքից (զտուն թագաւորին) հետո գալիս էր «երկրորդ թագաւորութեանն».

«Թագավորի տունը կարգավորելուց հետոՙ թագավորության երկրորդ է նշանակում Աժդահակիՙ Մարաց թագավորի սերնդից, որ այժմ կոչվում են Մուրացյան, որովհետև այդ ցեղի նահապետներին չեն ասում Մուրացյան տեր, այլ Մարացիների տեր: Նրան թողնում է բոլոր գյուղերը, որոնց բնակիչները գերի էին բերված Մարաստանից» (II, Ը):

«Թագավորության երկրորդ»-ից հետո պետական կառույցի հաջորդ հարթության վրա կանգնած էին կուսակալությունները, որոնք երկուսն էինՙ Սանասարի տունը և Անգեղ տունը: Կարծում ենք, որ Սանասարի տունը Անգեղ տան հանդեպ գտնվում էր մեկ աստիճան բարձր կարգավիճակում, քանզի վերջինիս տանուտերը կոչվում էր «մեծ բդեշխ».

«Իսկ Շարաշանին, որ Սանասարի տնից էր, մեծ բդեշխ և կուսակալ է նշանակում հարավ-արևմուտքում, Ասորեստանի սահմաններին մոտ, Տիգրիս գետի ափին, նրան գավառներ պարգևելով Արձնը և նրա շրջակայքը, Տավրոս լեռը, որ է Սիմը, և ամբողջ Կղեսուրը» (II, Ը):

«Իսկ Տորքին, որ սերված էր Հայկի թոռ Պասքամից, մի տգեղ, բարձր, կոպիտ կազմվածքով, տափակ քթով, փոս ընկած աչքերով, դժնյա հայացքով մարդու, որին սաստիկ տգեղության պատճառով կոչում էին Անգեղյա, որ վիթխարի հասակ և ուժ ուներ, արևմուտքի կուսակալ է նշանակում, իսկ ցեղի անունը կոչում է Անգեղ տունՙ երեսի տգեղության պատճառով» (II, Ը):

Համաձայն Մովսես Խորենացու պետական կառույցիՙ իդեալական պետության հաջորդ հարթության վրա էին կողմնակալությունները, որոնք հինգն էինՙ Բագրատունյաց, Գուգարացոց ազգերը ու նահապետական (հայկյան) տներից սերված Սիսակյան, Կադմեա և Առանի ցեղերը: Այստեղ ևս հավանական ենք համարում, որ մեկ կողմնակալություն, այն էՙ Գուգարացոցը, մնացած չորսի հանդեպ մեկ աստիճան բարձր էր կարգավիճակով, քանզի վերջինի տանուտերը կոչվում էր «բդեշխ».

«Իսկ Կովկաս լեռան դեմ հյուսիսի կուսակալ է նշանակում մեծ և հզոր ցեղը և նահապետության անունը դնում է Գուգարացիների բդեշխ, որ Դարեհի Միհրդատ նախարարի սերնդից էր» (II, Ը):

«Նախ և առաջ բարիքների փոխարեն հատուցելով զորավոր և իմաստուն Շամբատի Բագարատին, որ հրեաներից էր, իշխանություն տալով նրանՙ որդոց որդի թագադիր լինել Արշակունիներին, (և սահմանելով) որ նրանից սերվող ցեղը Բագրատունի կոչվի նրա անունով, որ ներկայումս մեծ նախարարություն է մեր երկրում: Որովհետև այս Բագարատն առաջինը կամավորապես ինքն իր անձը ընծա բերեց Վաղարշակին, նախ քան Արշակի պատերազմները մակեդոնացիների դեմ, երբ սա արքունիքում էր, իսկ (մեր երկրի) արևմտյան կողմում, որտեղ հայերեն լեզուն վերջանում է, նրան նշանակեց կուսակալ, բյուրերի և հազարների իշխան» (II, Գ):

«Իսկ արևելյան կողմից, հայերեն խոսակցության վերջի սահմաններում, երկու կուսակալ է նշանակում մի-մի բյուր մարդով, նահապետական տների ցեղերից, Սիսակյանների և Կադմոսի սերունդներից, որոնց անունները հիշեցինք մեր գրքի նախորդ գլուխներից մեկում:

Սրանից հետո (Վաղարշակը) հաստատում է արևելյան հյուսիսային կողմի մեծ-անվանի բազմաբյուր կուսակալությունը, Կուր կոչված մեծ գետի ընթացքով, որ անցնում է մեծ դաշտով (կուսակալ է նշանակում) Առանին, որ անվանի մարդ էր, առաջինը բոլոր մտավորական և հանճարեղ գործերում» (II, Ը):

Կողմնակալություններին ստորադասվում էր հաջորդ հարթությունը, որոնք էին նախարարությունները: Խորենացին Վաղարշակի կողմից նախարարությունների կազմավորման և այդ նախարարությունների համար նահապետների նշանակման ամբողջ գործընթացը անվանում է «կարգս կենցաղականս»-ի սահմանում, որն անշուշտ մաս էր կազմում «համայն ասելՙ օրէն թագաւորութեան».

«և կառավարման կարգեր (կարգս կենցաղականս) հաստատեց մեր երկրում, որքան կարելի էր. սահմանեց նախարարություններ և այս նախարարությունների համար նահապետներ պիտանի մարդկանցից, որոնք ծագում էին մեր նախնի Հայկի սերնդից և ուրիշներից» (II, Գ):

Ահա այս կառավարման կարգերի սահմանման արդյունքում Վաղարշակի կողմից հիմնված նախարարությունների թիվը Խորենացին հասցնում է մոտ երեք տասնյակի (II, Է և Ը):

Խորենացին, կառավարման այս կարգերից բացի, վկայում է նաև Վաղարշակի կողմից սահմանված հայոց սոցիալ-քաղաքական կյանքի այլ բնագավառներին վերաբերող օրենքների ու կարգերի մասին, որոնք անշուշտ նույն «թագավորության օրենք»-ի մաս են.

«Եվ իր թագավորական տանը օրենքներ է հաստատում, ժամեր է սահմանում մտնելու և իջնելու, խորհրդի, կերուխումի և զբոսանքների համար: Սահմանում է զինվորական կարգեր, առաջին, երկրորդ, երրորդ և այլն» (II, Ը):

Այս սահմանված կարգերը նույնպես զուգահեռներ ունեն «Կյուրոպեդիայում» Կյուրոսի ստեղծած համանման կարգերի հետ, ինչպես, օրի­նակ, Կյուրոսի սահմանած արքունի ծառայության կարգը և էթիկետը, կամ զոր­քի նման աստիճանակարգումը (տե՛ս օրինակ Կյուրոպեդիա, VIII, 1, 14):

Քաղաքական առանձին ինստիտուտների հետ միաժամանակ, ինչպես Քսենոփոնը, Մովսես Խորենացին ևս տեսադաշտից բաց չի թողնում նաև հարակիցՙ պետության կառավարման մեթոդների հարցը: Առավել բարձր համարելով անհատի նախաձեռնողական կամային դերըՙ Խորենացին ևս մատնանշում է քաղաքական համակարգի բարեկեցիկ գոյության կախվածությունը կառավարողների անհատական որակներից: Իսկ այդ անհատական որակները կազմում են մարդու կենդանական սկզբի բաղկացուցիչները, և, հետևաբար, իդեալական կառավարիչը նույնպես անիրավ հրամաններ տալու ընդունակ անձ է: Խորենացու այս միտքը ծագում է արդեն Արիստոտելից: Սակայն հետաքրքիր է, որ Խորենացին փորձում է գտնել իդեալական կառավարչի, իսկ գլոբալ առումով նաև քաղաքական միապետական համակարգի այս բացասական բնութագրիչ կողմի լուծման ճանապարհը, որը, ըստ նրա, իրավացին և մարդասիրությունը հիշեցնողի ինստիտուտ ստեղծելն էր, այն էՙ թագավորից մի տեսակ բարձր կանգնած ինստիտուտի գոյություն.

«Եվ երկու մարդ գրով հիշեցնողներ, մեկը բարին հիշեցնող, մյուսըՙ վրեժխնդրությունը: Բարին հիշեցնողին հրաման է տալիսՙ թագավորի բարկանալու կամ անիրավացի հրաման տալու դեպքում հիշեցնել իրավացին և մարդասիրությունը» (II, Ը):

Դեռևս Արիստոտելը նշում էր, որ նա, ով պնդում է, որ պետության մեջ պետք է իշխի օրենքը, ըստ էության պահանջում է, որ պետությունը ղեկավարվի միայն աստվածությամբ և բանականությամբ: Իսկ նա, ով պնդում է, որ իշխի մարդը, դրա մեջ ներդնում է նաև կենդանական սկիզբ, քանի որ կիրքը ինչ-որ կենդանական է, և հետևաբար բարկությունը (ցասումը) կառավարողներին գայթակղում է ճշմարիտ ճանապարհից, թեկուզ և նրանք լինեն կատարյալ մարդիկ, իսկ օրենքը, ընդհակառակը, բնազդական (անգիտակցական) մղումներից (ցանկություններից) ազատ բանականությունն է: Պետական պաշտոններ զբաղեցնող մարդիկ հաճախ մեծ մասամբ գործում ենՙ ղեկավարվելով չարությամբ (բարկությամբ) կամ բարյացակամությամբ: Ի հակադրություն դրաՙ օրենքը անաչառ է (Պոլիտիկա, 1287 a 30-1287 b 5):

Ահա այս արիստոտելյան հայտնի ճշմարտությունն էր ընկած Խորենացու վերը բերված հատվածում, որտեղ, սակայն, պատմահայրը փորձել է գտնել նաև այդ խնդրի լուծման բանալին: Սակայն իդեալական կառավարչի մասնավոր անիրավ առանձին հրամաններ արձակելու հնարավորությունը կանխատեսելով հանդերձ` Խորենացին իր իդեալական պետության կառավարումը տեսնում է օրենքի կառավարման մեջ: Ինչպես տեսանք, նա հստակ մատնանշում է Վաղարշակի պետության հասարակական քաղաքական կյանքի կարգավորման աղբյուրը, այն էՙ «թագավորության օրենքը» ՙ իր ենթաօրենսդրական իրավական նորմերի ամբողջ շրջանակովՙ կենցաղական կարգ, զինվորական կարգ և այլն: Միաժամանակ հետաքրքրություն է առաջացնում Խորենացու այն մտահոգությունը, որը նա տեսնում էր օրենքի պահանջների պահպանման հարցում: Մի հարց է օրենքի առկայությունը, այլ` կիրառումը: Կառավարողները ոչ միայն պետք է կառավարեն օրենքների հիման վրա, այլև հսկողություն սահմանեն դրանց խախտումների նկատմամբ (Արիստոտել, Պոլիտիկա, 1289 a 20): Այդ իսկ պատճառով պատմահայրն իր ներկայացրած պետության մեջ տեսնում էր «իրավարարներ»-ի ինստիտուտի գոյություն, որոնց ներկայացուցիչներին բաժանում է ըստ պետության քաղաքացիների սոցիալ-քաղաքական երկու աստիճանակարգված շերտերի.

«Սահմանում է իրավարարներ արքունի տանը, իրավարարներ քաղաքներում և ավաններում» (II, Ը):

Անշուշտ արքունի իրավարարների գործառնության շրջանակում էր ազնվական դասի, իսկ քաղաքների և ավանների իրավարարներիՙ մնացած ազատ բնակչության վեճերի լուծումը:

Այսպիսովՙ տեսնում ենք, որ Խորենացին Վաղարշակի կերպարով ու նրա ստեղծած պետությամբ ընթերցողին էր ներկայացնում Հայոց հասարակական քաղաքական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման իր կատարյալ տարբերակըՙ միապետական քաղաքական համակարգՙ հիմնված օրենքի և ժառանգականության վրա (հմմտ. Արիստոտել, Պոլիտիկա, 1285 a 15-25): Այս քաղաքական համակարգը, համաձայն Արիստոտելի, նույնպես ունի իր կարգաբերված վիճակը: Ըստ նրա, երբ պատահի այնպես, որ կա՛մ մի ամբողջ տոհմ, կա՛մ որևէ մեկը բոլորից կտարբերվի և առաքինությամբ կգերազանցի այլոց առաքինությունները միասին վերցրած, այդ ժամանակ այդ տոհմը իրապես պետք է լինի թագավորական, իսկ նրա մեկ ներկայացուցիչըՙ լիիշխան տիրակալ և միապետ: Սա համաձայն կլինի այն իրավական սկզբի հետ, որի վրա հենվում են նրանք, ովքեր հիմնավորում են արիստոկրատական, օլիգարխիական և նույնիսկ դեմոկրատական պետական կառավարման ձևերը: Չէ որ նրանք ամենուր ընդունում են իրավունքը գերազանցության հանդեպ, բայց ոչ ցանկացած գերազանցության, այլ այն ձևով, որը նշվեց: Այդպիսի քաղաքական այրին իսկապես աններելի կլիներ սպանել, վտարել, կամ օստրակիզմի ենթարկել, հավասարապես և պահանջել նրանից թեկուզև մասնակի ենթարկվածություն: Չէ որ մասին հատուկ չէ լինել բարձր ամբողջից, իսկ այդպիսի ամբողջ է այս դեպքում այն մարդը, որը ունի գերազանցություն: Հետևաբար մնում է մեկ բանՙ ենթարկվել նման մարդուն և ճանաչել նրան լիիշխան տիրակալ, առանց այլևայլ սահմանափակությունների (Պոլիտիկա, 1288 a 15-30):

Մովսես Խորենացին Վաղարշակի կերպարում փորձում է տեսնել այն «հերոսին», որը կտարբերվեր ու կգերազանցեր իր ժամանակի հայոց քաղաքական այլ  գործիչներին թե՛ առաքինությամբ, թե՛ իմաստնությամբ ու գործով, և որին հետևելը ինքնին բարիք կլիներ ամբողջ հասարակության համար, քանզի նա բարձր է մնացած ամբողջից:

Վաղարշակի կառավարումը տեսնելով համաձայն օրենքիՙ Խորենացին արդեն բացառման էր հասցնում միապետական քաղաքական համակարգի խաթարված ձևըՙ տիրանիան: Նա, հաշվի առնելով, որ իր իդեալական կառավարիչը գրեթե անսահմանափակ իշխանության տեր էր, փորձում էր կարգավորիչ մեխանիզմներ գտնել նաև կառավարչի անձնական կամքի արտահայտման հարցում, որը կարող էր լինել անիրավ և հանգեցնել տիրանիայի: Դրա բացառման արդյունք էր և այն, որ Խորենացին Վաղարշակի անձնական անվտանգության հարցը դիտարկում էր ոչ այնպես, ինչպես բնորոշ էր տիրաններին: Չէ որ նրանց հսկում են վարձկանները: Եվ քանի որ թագավորները իշխում են օրինական հիմքով ինքնակամ ենթարկվող անձանց վրա, ապա տիրաններըՙ ոչ ըստ իրենց կամքի ենթարկվողների վրա, այդ իսկ պատճառով թագավորները իրենց իշխանության համար թիկնապահներ են ստանում քաղաքացիների կողմից, տիրաններըՙ քաղաքացիների դեմ (Արիստոտել, Պոլիտիկա, 1285 a 25-30): Այս իսկ պատճառով Վաղարշակի թիկնապահ զորքը կազմվում է հայկյաններից ծագող «արս ընտիրս և քաջս, նիզակաւորս և սուսերաւորս» -ից, իսկ նրանց ղեկավարը իր մեջ կրում է այդ գործում անհրաժեշտ ու կարևոր առաքինությունները.

«Իսկ իրեն զինված թիկնապահներ է նշանակում Հայկազն Խոռի սերնդից ընտիր և քաջ նիզակավոր և սուսերավոր մարդկանց, և նրանց նախարարության գլուխ է նշանակում Մաղխազ անունով մի բարի ու սրտոտ մարդու» (II, Է):

Քաղաքական կատարյալ գործչի և նրա ստեղծած քաղաքական կատարյալ համակարգի Խորենացու տեղեկությունները ընդհանրացնելովՙ այժմ փորձենք ներկայացվածը վերլուծել ըստ պատմահոր քաղաքական այն հայեցակարգի, որը տրվեց այս աշխատության սկզբում: Այդ հայեցակարգը Խորենացին ներկայացնում էր ընթերցողին նպատակային ձևով և ենթադրում էր հստակ սահմանված քաղաքական ծրագիր, ըստ որի V դարի II կեսի հայոց հասարակական քաղաքական կյանքի «անկարգ» բաց դաշտը պետք էր լցնել քաղաքական որոշակի մշակված համակարգով, որը ռացիոնալ կարգավորման կենթարկեր հասարակական կյանքը: Այլ կերպ ասածՙ Խորենացու կողմից ևս մեկ գաղափար էր առաջ քաշվումՙ անցյալի հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման (իլյուզիայի՞) միջոցով հասարակական կյանքը ռացիոնալ կարգավորման ենթարկել ներկայում: Այսինքնՙ անցյալի հնգատակտ ցիկլի միջոցով կարգավորել ներկան (ինչպես կտեսնենք` նույնպես բաղկացած հնգատակտ ցիկլից), որտեղ, սակայն, ներկան անցյալի հանդեպ կգտնվի որակական նոր հարթությունում, իսկ երկուսը միասին կարծես կկազմեն մի այլ ցիկլի համապատասխան հատվածները:

Խորենացին հայոց Վաղարշակ թագավորին վերաբերող ամբողջ համատեքստը պատկերացնում է նշված հնգատակտ ցիկլի շրջանակում: Տվյալ ժամանակաշրջանի հասարակական կյանքի ռացիոնալ կար­գավոր­ման շղթայի առաջին հարթությունում է քաոսը, որը Խորենացին ցույց է տալիս Արշակ Մեծին ուղղված Վաղարշակի «թղթում».

«Որովհետև այստեղ ո՛չ հայտնի կարգեր են եղել և ո՛չ մեհենական պաշտամունքներ և այս երկրի գլխավորներից ո՛չ առաջինն է հայտնի և ո՛չ վերջինը, և ո՛չ էլ որևէ օրինավոր բան կա, այլ ամեն ինչ խառնիխուռն է ու վայրիվերո» (I, Թ):

Հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումն անցյալում Խորենացին Վաղարշակի համատեքստում ցույց է տալիս առաջին գրքի Ը գլխում.

«Վաղարշակը իր իշխանությունը լիովին կարգի բերելով և իր թագավորությունը հաստատելովՙ կամեցավ իմանալ, թե ովքե՞ր արդյոք և ինչպիսի՞ մարդիկ տիրելիս են եղել Հայաստանի վրա իրենից առաջ, արդյոք ինքը անցյալի քաջերի՞ տեղն է գրավում, թե՞ ապիկարների»:

Մինչև իր ժամանակը Հայաստանում իշխածների պատմությունը, որ ուզում էր իմանալ Վաղարշակը, հենց հայոց հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումն էր անցյալում:

Հաջորդ հարթությունըՙ ռացիոնալ կարգավորումը ներկայում, Խորենացին պատկերում է Մար Աբաս Կատինայի գործունեության մեջ.

»Նա գտավ մի ուշիմ ասորիՙ Մար Աբաս Կատինա անունով, քաղդեական և հունական գրության մեջ վարժ, և նրան ուղարկեց իր եղբորՙ Արշակ Մեծի մոտ արժանավայել ընծաներով, (խնդրելով) բանալ նրա առաջ արքունական դիվանը» (I, Ը):

«Արշակ Մեծն ընդունելով գրությունը Մար Աբաս Կատինայից, մեծ ուրախությամբ հրամայում է բանալ նրա առաջ արքունական դիվանը, որ Նինվեում էր, միաժամանակ ուրախանալով, որ այսպիսի մտադրություն ունի իր եղբայրը, որին վստահել էր իր թագավորության կեսը: Նա (Մար Աբասը) աչքի անցկացնելով բոլոր մատյաններըՙ գտնում է մի մատյան հունարեն գրված»  (I, Թ):

«Մար Աբաս Կատինան այս մատյանից հանելով միայն մեր ազգի հավաստի պատմությունը հույն և ասորի գրերովՙ բերում է Մծբին Վաղարշակ թագավորին» (I, Թ):

Հաջորդ հարթությունըՙ ռացիոնալ կարգավորումը ապագայում, Խորենացին ցույց է տալիս Վաղարշակի այն վերաբերմունքի մեջ, որը նա ցուցաբերում է Մար Աբասի մատյանը տեսնելիս.

«Եվ բարեկազմ ու քաջ աղեղնավոր, հռետոր ու հանճարեղ, արի Վաղարշակը, սա ստանալով, համարում է առաջինն իր գանձերի մեջ, դնում է արքունական պահեստը մեծ զգուշությամբ և հրամայում է մի մասը քարի վրա արձանագրել» (I, Թ):

Տվյալ հատվածում նշված «զոր առեալ առաջին իւրոյ գանձուն համարելով»  (համարում է առաջինն իր գանձերի մեջ) խոսքը ամբողջությամբ համարժեք է այս հարթությունում անհրաժեշտՙ կարդալու ( սովորելու ( փափագելու գործընթացին:

Հաջորդ հարթությունում, ինչպես ասվել է, հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումն առարկայական դրսևորում էր ստանում: Այստեղ մարդը ակտիվ էր, իսկ գիտելիքը (տվյալ դեպքումՙ Մար Աբասի մատյանըՙ (գանձը)) նշանակություն ուներՙ կիրառական տեսանկյունից ելնելով: Մենք այս հարթությունը ամբողջությամբ ներկայացրել ենք Վաղարշակի գործունեության մեջ:

Ահա Խորենացին խնդիր էր դրել անցյալի հայոց հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման միջոցով (անցյալի հնգատակտ ցիկլ = իլյուզիա՞) կարգաբերել իր ժամանակի հայոց հասարակական կյանքը:

Այդ իսկ նպատակով Խորենացին իր «Հայոց պատմության» մեջ ներդրել էր Քսենոփոնի «իդեալական պետության»  և «իդեալական կառավարչի»  «արքետիպերը», որոնց հետ նա անշուշտ ծանոթացել էր Ալեքսանդրյան դպրոցի միջոցով: Սակայն այդ «արքետիպերը» Խորենացին կուրորեն չէր ներմուծել իր երկի մեջ, այլՙ ժամանակն ու տարածությունը հաշվի առնելով: Այդ է պատճառը, որ նրա ուտոպիական իդեալական պետությունը որոշակի շեղում ունի Քսենոփոնի իդեալական պետությունից: Խորենացին հստակ պատկերացնում էր, որ իր ժամանակի Հայաստանի համար ենթարկվածությունը երկու հզոր գերտերություններից մեկինՙ Բյուզանդիային, կա՛մ Սասանյան Պարսկաստանին, անխուսափելի էր: Եվ եթե Կյուրոսը ինքնակամ լիիշխան տիրակալ էր, ապա «Վաղարշակի» ենթակայությունը ժամանակի անխուսափելիության արտահայտությունն էր: Արշակին ուղղված Վաղարշակի «թղթի» շարադրանքից երևում է, որ Խորենացին հակված է բնականոն համարել այդ ենթակայությունը.

«Որովհետև քեզանից պատվեր ստացա քաջության և ամեն տեսակ իմաստության հոգ տանել, երբեք զանց չարի քո խրատն անփութությամբ, այլ ամեն բանի խնամք և հոգ տարա, որքան միտքս և ուժերս բավեցին: Եվ այժմ քո խնամակալությամբ թագավորությունս կարգավորելովՙ մտադրվեցի իմանալ, թե ինձանից առաջ ովքե՞ր են տիրել Հայաստանին և որտեղի՞ց են այս նախարարությունները, որ այստեղ կան» (I, Թ):

Նշված հատվածում առկա «քեզանից պատվեր ստացա», «երբեք զանց չարի քո խրատն անփութությամբ»  և «քո խնամակալությամբ»  խոսքերը ցույց են տալիս, որ Խորենացին որոշակի կարգաբերված հարաբերություններ է տեսնում Արշակ Մեծի և Վաղարշակ թագավորի միջև: Նշված կարգաբերված հարաբերությունների հստակ մշակված համակարգը գտնում ենք Արիստոտելի քաղաքագիտական հայացքներում, որն էլ Ալեքսանդրյան դպրոցի միջոցով ազդել է Խորենացու քաղաքագիտական հայացքների վրա: Այդ կարգաբերված հարաբերությունների համակարգում Վաղարշակի ենթակայությունը Արշակ Մեծին Խորենացին տեսնում էր արիստոտելյան «տեր-ծառա»  հարաբերության մեջ, որտեղ «տիեզերակալ» կայսրության տերը «Վաղարշակի» նկատմամբ հանդես է գալիս «ավագ եղբոր» (տիրոջ) կարգավիճակում, իսկ նրանց հարաբերությունները հստակ կանոնակարգված են: Այստեղ երկրորդական հարց է, թե երկու գերտերություններից որին նկատի ուներ պատմահայրը «տիեզերակալ» կայսրության տեղում: Կանխատեսելով դեպքերի զարգացման ընթացքըՙ Խորենացին գտնում էր, որ երկու գերտերությունների միջև արդեն մի քանի դար տևող պայքարը ավարտվելու էր կողմերից մեկի հաղթանակովՙ «տիեզերակալ ավագ եղբայրը սպանելու էր մակեդոնական (հակընդդեմ կայսրության) թագավորին»: Այդ պայքարին անմասն չէր մնալու նաև Հայաստանը, որը «Վաղարշակի» գլխավորությամբ հակընդդեմ կայսրության իրեն բաժին հասած զորքերի հետ կռվում հաղթելու էր «ոմն Մորփյուղիկես»-ի, և որից հետո «դադարելու էր մակեդոնացիների սպառնալիքը»: Ի վերջո, որպես հետևանքՙ Հայաստանում հաստատվելու էր միապետական քաղաքական համակարգՙ հիմնված օրենքի և ժառանգականության վրա:

Խորենացին, ներկայացնելով իր քաղաքական իդեալական համակարգը, որոշակի գիտակցված մոտեցում էր ցուցաբերում նաև իր ընթերցողի նկատմամբ: Հանրագումարի բերելով նշված փաստերըՙ կարելի է եզրակացնել, որ Խորենացին ընդհանրապես իր ընթերցողին և հատկապես Սահակ Բագրատունուն տեսնում էր «Վաղարշակի» դերում: Այդ կապակցությամբ խոսուն վկայություն է իրՙ Մովսես Խորենացու և նրա ընթերցողիՙ Սահակ Բագրատունու համեմատությունը Մար Աբասի և նրա ընթերցողիՙ Վաղարշակի հետ: Սա արդեն վերաբերում է ներկայի հնգատակտ ցիկլին (հայոց հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը ներկայում):

Հայոց հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը ներկայում

Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմությունը»  սկսվում է Սահակ Բագրատունուն ուղղված պատասխան խոսքով, որտեղ պատմահայրը խոստանում է սիրով կատարել Բագրատունի իշխանի խնդրանքըՙ գրել Հայոց պատմություն: Սակայն պատասխան խոսքում է, որ ակնհայտ արտացոլում է գտել Խորենացու հակվածությունը դեպի անտիկ հասարակական քաղաքագիտական միտքը: Ամբողջ առաջին գրքի Ա գլուխը կրում է Արիստոտելի էթիկայի խոր ազդեցությունը.

«Քո մեջ եղած աստվածային շնորհքների անսպառ գործունեությունը և հոգու անդադար շարժումները քո մտածողության վրաՙ ես ճանաչեցի այս գեղեցիկ խնդրի միջոցով մարմնիցդ առաջ հոգուդ հետ ծանոթանալով. սա իմ ճաշակին ևս ախորժելի է, և մանավանդ իմ սովորություններին: Ուստի ոչ միայն պետք է քեզ գովել, այլև քեզ համար աղոթել, որ միշտ այսպես մնաս»:

Այս հատվածը ճիշտ ընկալելու համար անհրաժեշտ է տեսնել, թե որն է Խորենացու կողմից Սահակ Բագրատունու «զհոգւոյդ ընկալեալ զծանօթութիւն»-ը (հոգուդ հետ ծանոթանալը): Հոգու ճանաչողության և մարմնից վեր դասելու (յառաջ քան զմարմնոյդ) հանգամանքները արդեն իսկ մատնանշում են այն ազդեցությունը, որ Մովսես Խորենացին կրել է Ալեքսանդրյան դպրոցի կողմից: Սակայն, ինչպես ստորև ցույց կտրվի, Խորենացին իր «Հայոց պատմության» Ա գլուխը կառուցել է Արիստոտելի բարոյագիտական և հոգեբանական ուսմունքների անմիջական ազդեցությամբ:

Ըստ Արիստոտելիՙ հոգու և մարմնի հարաբերակցության մեջ ընկած է վերինի և ստորինի, բարձրագույնի և ցածրագույնի հարաբերությունը: Մարմինը գոյություն ունի հանուն հոգու և այնժամ է լավ վիճակում (ekhein kalos), երբ կարող է ոչ միայն չխանգարել, այլև օժանդակել և օգնել հոգուն նրա գործում: Չէ՞ որ ստորինը գոյություն ունի հանուն վերինի, որպեսզի աջակցի վերջինիս (Մեծ էթիկա 1208 a 10-20): Եվ ընդհանրապես, միշտ բարձր է կանգնած այն, որի համար գոյություն ունեն մնացյալը (Մեծ էթիկա 1184 a 5-10):

Հոգու և մարմնի հարաբերակցության արիստոտելյան այս ուսմունքն է ընկած Խորենացուՙ վերը նշված հատվածում: Մովսես Խորենացին մարդուՙ տվյալ դեպքում իր մեկենաս Սահակ Բագրատունու էության ճանաչողության պրոցեսում հակված է ոչ թե արտաքինինՙ մարմնականին, նայելու, այլ ներքինինՙ հոգին տեսնելու և ճանաչելու գործին: Եվ մարդկային հոգու ճանաչողության այդ գործում նա մատնանշում է հոգու շարժումըՙ արտահայտված «ի գեղեցիկ խնդրոյս», որի համար «ոչ միայն գովել արժան է զքեզ, այլ և ի վերայ քո աղօթելՙ առ ի լինել քեզ միշտ այսպիսի»: Ընդ որումՙ հոգու շարժումը պլատոնյան բանական հոգու շարժումն է, Խորենացու խոսքով ասածՙ հոգու անդադար շարժումները մտածողության (բանականության) վրա (զանդուլ հոգւոյն ի վերայ քոց իմացուածոցդ զշարժմունս): Սակայն միայն վերը նշված հատվածով չէ, որ ամբողջանում է Սահակ Բագրատունու կերպարը Խորենացու մոտ: Նույն առաջին գլխում Խորենացին շարունակում է «կերտել» Սահակ Բագրատունուն.

«Սրա հետ միասին և այս եմ նկատում, որ եթե մեզանից առաջ և մեր ժամանակ ապրողՙ Հայոց աշխարհի ցեղապետներն ու իշխանները ո՛չ իրենց ձեռքի տակ ընկած և հավանորեն եղած իմաստուններին հրամայեցին այսպիսի պատմական հիշատակարաններ գրել, ոչ էլ մտածեցին դրսից որևէ տեղից ներս բերել օժանդակ գիտություններ և այժմ քեզ այդպիսին եղած ճանաչեցինք. ուրեմն պարզ է, որ դու պետք է ճանաչվես բոլոր քեզանից առաջ եղածներից վեհագույն և բարձրագույն, արժանանաս գովեստների և պատմական այսպիսի հիշատակարանի մեջ դրվելու արժանի»:

Նշված հատվածում աչք է զարնում նախադասության կառուցվածքը: Խորենացին առաջին աստիճանում առաջ է քաշում Սահակ Բագրատունուն տեսնելու «առ որով տեսանեմ»  (այս եմ նկատում), երկրորդումՙ ճանաչելու «և զքեզ այժմ այսպիսի եղեալ ծանեաք» (այժմ քեզ այդպիսին եղած ճանաչեցինք), իսկ երրորդումՙ գիտենալու «ամենեցուն քան զքեզ նախագունիցն ճանաչիս» (դու պետք է ճանաչվես բոլոր քեզանից առաջ եղածներից) ճանապարհը: Ըստ Հրաչյա Աճառյանի «ծանեալ» բառի «ծան» (ճանաչել) արմատը ծագում է հնդեվրոպական նախալեզվի ģņ սղեալ արմատից: Այս նույն «ծան» արմատից է «ճանաչել»  բառըՙ կազմված չ ածանցականով, որի ազդեցությամբ ծ-ն հետո դարձել է ճ[1]: Արդյո՞ք «ծանեալ»-ից «ճանաչիլ»  ճանապարհը հետևանք չէ լեզվամտածողության մեջ նոր որակի գիտակցման, այն էՙ մարդկային ճանաչողության մեջ երևույթի ճանաչելու պրոցեսի հաղթահարման և գիտենալու պրոցեսի գիտակցման, որն էլ իր արտահայտությունն է գտել Խորենացու տվյալ հատվածում:

Սահակ  Բագրատունին  Մովսես Խորենացու կողմից դիտվում է մինչ  իր  ժա­մա­նակն ապրած քաղաքական գործիչներից կատարյալը, որը օժտված է ամենայն առաքինություններով: Սակայն Խորենացին չի սահմանափակվում Սահակ Բագրատունուն զուտ առաքինություններով օժտելով: Հետևելով Արիստոտելին (Մեծ էթիկա 1184 b 30-35)ՙ Խորենացին ևս գտնում է, որ հոգու մարդկային առաքինություններ ունենալը դեռ բավական չէ ամենակատարյալ վիճակի համար: Գերագույն բարիքը, այդ առաքինությունները կրելու հետ միաժամանակ, դրանցից օգտվելու մեջ է, այն էՙ գործունեության: Այս է պատճառը, որ Խորենացին Սահակ Բագրատունու և Հայոց աշխարհի այլ «հարուստք և իշխանք» -ի (ցեղապետների ու իշխանների) միջև հավասարության նշան չի դնում, այլ ճանաչում է նրան «վեհագոյն, և բարձրագունից արժանաւոր գովութեանց, և յայսպիսիս պատկանաւոր դնիլ յարձանագրութիւնս բանից», քանզի Բագրատունի իշխանի գործունեությունը ուղղված է «գեղեցիկ խնդրոյս»-ի, այն է իմաստության նպաստներ (օժանդակութիւնս իմաստից) Հայաստան բերելու գործին: Իսկ վերջինը, համաձայն Մովսես Խորենացու քաղաքագիտական հայացքների, անհրաժեշտ նախապայման էր Հայաստանի կարգաբերված պետական կառույց ստեղծելու ճանապարհին և ըստ էության որպես «գիտելիքի» հարթությունՙ համեմատության մեջ է գտնվում անտիկ պոլիսի անհրաժեշտ տարրերից մեկի` փիլիսոփակայան դպրոցի հետ: Մարդու այս ակտիվ և առաքինի գործունեության արդյունքում ստեղծված «գիտելիքի»  հարթությամբ Խորենացին արդեն ուրվագծում է հայոց ներկայի (իր ժամանակի) հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման շղթան: Այդ իսկ առումով Խորենացուՙ այստեղ վկայակոչած «օժանդակութիւնս իմաստից»-ի Հայաստան փոխադրելու գործընթացը ամբողջությամբ նույնանում է անցյալի հնգատակտ ցիկլիՙ Մար Աբասի բերած «պատմութիւն հաւաստի» -ի հետ, որը Վաղարշակը համարում էր «առաջին իւրոյ գանձուն»: Այսինքնՙ Խորենացին այստեղ իրեն տեսնում էր այն նույն դերում, որ էր դրված Մար Աբասի առջև: Այլ կերպ ասածՙ եթե արտահայտվենք պլատոնյան լեզվով, ապա Մովսես Խորենացին Մար Աբասի էմանացիան էր[1], որ «Մար Աբասից»  եկող «փայլատակող ու թափանցող լույսի» ուժով «կենդանացնում էր»  ներկայի «Մար Աբասին»: Կայանում էր V դարի II կեսի հայոց  հասարակական  կյանքի  ռացիոնալ կարգավորման գործառնության այն հարթությունը, որտեղ անցյալի մտքի ու ինֆորմացիայի կուտակված էներգիան (= Խորենացու «Հայոց պատ­մութ­յուն»-ը = Վաղարշակի (տվյալ դեպքում Սահակ Բագրատունու) գանձը), սեղմված լինելով իր առավելագույն հնարավոր սահմաններում, պետք է զսպանակի նման ընդարձակվեր (կարդալու ( սովորելու ( փափագելու պրոցեսներ) և լցներ հայոց հասարակական կյանքը նոր կարգաբերվածությամբ (ի վերջոՙ քաոսով):

Փորձենք վերը ասվածը ներկայացնել համաձայն Խորենացու խոսքի: V դարի II կեսի հայոց հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման առաջին և երկրորդ հարթությունները համապատասխանաբար գրավում են քաոսը և ռացիոնալ կարգավորումն անցյալում, որը Խորենացին սեղմ ներկայացնում է հետևյալ հատվածում.

«Սրա հետ միասին և այս եմ նկատում, որ եթե մեզանից առաջ և մեր ժամանակ ապրողՙ Հայոց աշխարհի ցեղապետներն ու իշխանները ո՛չ իրենց ձեռքի տակ ընկած և հավանորեն եղած իմաստուններին հրամայեցին այսպիսի պատմական հիշատակարաններ գրել, ոչ էլ մտածեցին դրսից որևէ տեղից ներս բերել օժանդակ գիտություններ…»:

Տվյալ հատվածից երևում է, որ Խորենացին որոշակի անկանոնություն (քաոս) է տեսնում անցյալի հայոց հասարակական կյանքում, որը, սակայն, ինչ-որ ձևով ենթարկվել է ռացիոնալ կարգավորմանՙ հանձինս «հարուստք և իշխանք»-ի «որք յառաջ քան զմեզ եղեն» և որոնց ձեռքի տակ նույնպես եղել են իմաստուն մարդիկ, որոնք կարող էին Հայաստան փոխադրել նմանապես «օժանդակութիւնս իմաստից»:

Հաջորդ երկու հարթություններըՙ հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը ներկայում և ապագայում, Խորենացին պատկերում է նույն հատվածի շարունակության մեջ.

«և այժմ քեզ այդպիսին եղած ճանաչեցինք. ուրեմն պարզ է, որ դու պետք է ճանաչվես բոլոր քեզանից առաջ եղածներից վեհագույն և բարձրագույն, արժանանաս գովեստների և պատմական այսպիսի հիշատակարանի մեջ դրվելու արժանի:

Ուստի ուրախությամբ ընդունելով քո խնդիրըՙ սիրով կաշխատեմ այն կատարել, անմահ հիշատակ թողնելով այս քեզ և քեզ հաջորդող սերունդներին»:

Այս հատվածում է, որ միահյուսված ենք գտնում հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման անցյալի և ապագայի հարթությունները: Հանձին Սահակ Բագրատունուՙ «կենդանանում է»  նոր «Վաղարշակը», և դա կատարվում է առաջին հերթին «Հայոց պատմության»  (օժանդակութիւնս իմաստից) միջոցով, որն ինքնին մարմնավորումն է այն հարթության, որն անվանում ենք հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորում ներկայում: Խորենացին ուրախությամբ և սիրով հանձն է առնում կրել «Մար Աբասի»  կոչումը:

Այստեղ նշենք, որ հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման վերը նշված առաջին չորս հարթությունները «Հայոց պատմության» մեջ իրենց արտահայտությունն են գտել նաև Մովսես Խորենացու և Սահակ Բագրատունու երկխոսության ամբողջ համատեքստում (տե՛ս գիրք I, գլուխ Գ, Զ, Է, Թ, ԼԲ, գիրք II, գլուխ ԿԴ, գիրք III, գլուխ Ա, ԿԵ): Այսպիսով, Մովսես Խորենացու և Սահակ Բագրատունու միջև «Հայոց պատմության»  մեջ ծավալվող այդ երկխոսությունը ևս մեկ անգամ ցույց է տալիս, որ Խորենացու երկի կարևոր հատկանիշներից մեկն այն է, որ պատմական շարադրանքը նրա մոտ բերված է որոշակի հայեցակարգի: Իսկ վերջինը, անկասկած, Հայաստանի V դարի վերջին տասնամյակների հասարակական պահանջմունքների և աշխարհայացքի արտահայտության արդյունքն է[1]:

Հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման հաջորդ հարթությունում, ինչպես ասվել է, կանգնած էր բանական մարդըՙ ակտիվ գիտակից կյանքով ու առաքինի գործունեությամբ և նաև գիտելիքի լիարժեք պաշարով: V դարի II կեսի հայոց հասարակական կյանքում Խորենացին այս նոր «Վաղարշակի» դերում տեսնում էր իր մեկենաս Սահակ Բագրատունուն, քանի որ վերջինը, բացի մեր կողմից արդեն մատնանշված արժանիքներից, նաև ուներ իր ժամանակաշրջանի համար անհրաժեշտ փառավոր ծագում. «որովհետև դու պատկանում ես նախնական և քաջ ազգի, արդյունավոր ոչ միայն խոսքի և պիտանի խոհականության մեջ, այլև բազմաթիվ մեծամեծ, փառավոր (արժանափառս)  գործերով»  (I, Ա):

Խորենացին Բագրատունյաց տոհմին բնութագրող այս հատվածը կառուցել էՙ հետևելով զրադաշտական կրոնի հանգուցային այն ուսմունքին, ըստ որիՙ մարդու կոչումը բարի մտքի, բարի խոսքի և բարի գործի մեջ էր, ինչի արդյունքում   նա   նպաստում   էր   համընդհանուր   բարու   (Ահուրա-Մազդայի) հաղթանակին և իրեն ապահովում երջանիկ կյանք[1]: Արևելյան աշխարհընկալման այս ուսմունքի հետ միաժամանակ, սակայն, Խորենացին այստեղ ևս հետևում է հունական բարոյագիտական մտքի մշակած դրույթներին, որի արտահայտությունն է «արժանափառս» բառի կիրառումը տվյալ հատվածում: Վերջինը, անշուշտ, V դարի հայոց թարգմանչաց դպրոցի կողմից հունարենի ազդեցությամբ ստեղծված բառ էՙ կազմված հուն. ((((- և ((((–ից:

Հետևելով Արիստոտելինՙ Խորենացին մարդու գործունեության մեջ ընդգծում է քաղաքական գործունեությունը: Այդ է պատճառը, որ ներկայի հարթությունում Խորենացու կողմից գերնպատակ պետք է դիտարկել Սահակ Բագրատունունՙ որպես քաղաքական կատարյալ գործչի նախապատրաստման նրա ցանկությունը: Իսկ դրա համար անտիկ բարոյագիտական մտքի մշակած դրույթները ելակետային նշանակություն ունեն Խորենացու համար: Այստեղ նա հետևում է Պլատոնին, ըստ որիՙ պոլիտիկան և էթիկան մեկ ամբողջություն են կազմում: Այդ իսկ առումով զգալի է Արիստոտելիՙ դիանոէթիկական (բանական) առաքինության մասին ուսմունքի ազդեցությունը Խորենացու վրա: Այդ առաքինությանն են վերաբերում իմաստությունը, հիմնավորված գործունեությունը, ողջախոհությունը: Բոլոր բանական առաքինությունները մարդու կողմից ձեռք են բերվել նախորդ սերունդների փորձն ու գիտելիքները յուրացնելու ճանապարհով և դրսևորվում են բանական գործունեության մեջ, որի արտահայտություններից է գիտությունը[1]: Հասկանալի է, որ Խորենացին մարդու բնորոշ հատկությունը համարում է բանականությունը: Պլատոնի, Արիստոտելի, ստոիկների, նորպլատոնականների նման նա գտնում է, որ մարդիկ բանականության պատճառով Աստծո պատկերն են (զի եթէ վասն բանին մեք, որպէս ասի, պատկեր Աստուծոյ), իսկ բանականության առաքինությունը տրամախոհությունն է (Առաքինութիւն բանականին է խոհականութիւն): Այս վերջին միտքը գալիս է արդեն անմիջապես Արիստոտելից, ըստ որիՙ «Եւ է խոհեմութիւն առաքինութիւն բանականին» [1]: Այս ճշմարտությունները Խորենացին վկայակոչում էՙ հիմնավորելու Սահակ Բագրատունու մեծությունըՙ համեմատած իր ժամանակի այլ «հարուստք և իշխանք»-ի հետ, ինչի արդյունքում նրա մեկենասը բարձրանում է այն կոչման աստիճանին, որը արտահայտված է վերջինի տոհմանվան մեջ.

«Որովհետև եթե մենք բանականության պատճառով, ինչպես ասում է, Աստծու պատկերն ենք, և մյուս կողմիցՙ բանականի կատարելությունը խոհականությունն է, և քո մեջ անհատնելի է սրանց ցանկությունըՙ ուրեմն գեղեցիկ մտածողությամբ վառ և բորբոք պահելով քո խոհականության կայծըՙ զարդարում ես բանականությունը, որով մնում ես օրինակ լինելու: Կարելի է ասել, որ սրա միջոցով ուրախացնում ես սրա սկզբնատիպինՙ գեղեցիկ և չափավոր մոլությամբ հետամուտ լինելով այս խնդիրներին»  (I, Ա):

Ընդհանրացնելով Սահակ Բագրատունու վերաբերյալ Խորենացու ավանդած տեղեկություններըՙ վստահությամբ կարելի է պնդել, որ Խորենացին Սահակ Բագրատունուն դիտարկում էր ոչ այնքան որպես իր երկի մեկենաս, որքանՙ իր այն աշակերտը, որը, ունենալով փառավոր ծագում, կրելով լիարժեք առաքինություններ, անհամեմատելիորեն բարձր էր կանգնած ժամանակի քաղաքական այլ գործիչներից և պետք է առաջնորդեր վերջիններինՙ լցնելու հայոց հասարակական կյանքը նոր կարգաբերվածությամբ: Սխալված չենք լինի, եթե ասենք, որ Խորենացին այս հարցում գիտակցաբար հանդես էր գալիս ուսուցիչ Արիստոտելի դերում, իսկ Սահակ Բագրատունինՙ նրա աշակերտ Ալեքսանդր Մակեդոնացու, որին վիճակված էր գործնականում կյանքի կոչել ուսուցչի գաղափարներըՙ պարփակված առաջին հերթին «Հայոց պատմության» մեջ: Այդ իսկ առումով մեզ մնում է ներկայացնել հայոց «ներկայի» կարգավորման վերջին հարթությունըՙ Սահակ Բագրատունու քաղաքական ակտիվ գործունեության պատմությունը:

V դարի 80-ական թվականների սկզբին հայոց հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորումը մտել էր վերջին փուլ, որտեղ Խորենացու «Հայոց պատմութունը» աներևույթ հզոր ուժով առաջնորդում ու ղեկավարում էր հայոց հասարակական միտքըՙ պարփակված  Սահակ  Բագրատունու անձի մեջ: «Հայոց պատմությունը» իր դաստիարակչական (ճանաչողական) բնույթից ստացել էր կիրառական բնույթ: Սկսվել էր Սասանյան Պարսկաստանի դեմ երկրորդ խոշոր ապստամբությունը (482-484թթ.) հանուն հայոց «հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման»: Այս ապստամբության վերաբերյալ մեզ հասած տեղեկությունների համար պարտական ենք հունաբան դպրոցի ևս մեկ կարկառուն ներկայացուցչի` Ղազար Փարպեցու «Հայոց պատմությանը»: Որքան էլ Ղազար Փարպեցու ավանդած ապստամբության վերաբերյալ տեղեկությունները հանգամանալից են մեր ուսումնասիրած հարցերի շրջանակում, անհայտ է այն հարցի պատասխանը, թե ինչու ապստամբության մասնակիցները մարզպան ընտրեցին հենց Սահակ Բագրատունունՙ ի տարբերություն, ասենք, սպարապետ ընտրված Վահան Մամիկոնյանի, որին Փարպեցին ներկայացնում է որպես ապստամբության փաստացի ղեկավարի: Սխալված չենք լինի, եթե պատասխանը տեսնենք վերը արդեն մատնանշված այն «էներգիայի տարածման» մեջ, որը անտեսանելի ներազդում էր ժամանակի քաղաքական իրադարձությունների վրա: Փաստն այն է, որ հայոց քաղաքական վերնախավը վարչահրամայական աստիճանակարգության առաջին աստիճանում տեսել է Սահակ Բագրատունուն, հետո նոր Վահան Մամիկոնյանին «որք նախ հաստատապէս ի վերնոյն հրամանէ և ապա ի Հայոց ընկալան զգործակալութիւնն» [1]:

Չնայած Փարպեցու հատուկենտ տեղեկություններին, հետևելով ապստամբության ընթացքին, կարելի է ուրվագծել Սահակ Բագրատունուՙ որպես ռացիոնալ կարգավորչի, դերը V դարի II կեսին հայոց հասարակական կյանքում: Նոր «Վաղարշակի» առաջին գործը լինում է իր «Մծբինում»ՙ Դվինում հաստատվելը: Ակոռիի հաղթական ճակատամարտի ժամանակ (482թ.) Սահակ Բագրատունին սպարապետ Վահան Մամիկոնյանի հետ մայրաքաղաք Դվինում էր և այստեղից էր ղեկավարում ապստամբությունը: 483 թ. սկզբին, երբ պարսիկները նոր արշավանք ձեռնարկեցին, Սահակ Բագրատունին սպարապետի հետ արդեն անմիջապես մասնակցում էր ռազմական գործողություններին: Ներսեհապատի ճակատամարտում Սահակ Բագրատունու ախոյանը  մի  նոր  §Մորփյուղիկես”   էրՙ   փուշտիպանան  սաղար  Ատրներսեհը:  Ըստ Ղազար Փարպեցու պարսից զորքում §թէպէտ և ըստ գահոյ էր ոք ի վերՙ այլ հրամանատու և աւագ զօրունՙ փուշտիպանան սաղար էր” [1]: Զինվորական կարգով Ներսեհապատի ճակատամարտում հայոց բանակը բաժանվել էր երեք մասի, և կենտրոնը Սահակ Բագրատունու անմիջական ղեկավարությամբ էր գործում: Հայոց բանակի արիությունն ու, որպես հետևանք, հաղթանակը ինչ-որ առումով պայմանավորված էր նաև կոնկրետ Սահակ Բագրատունու քաջությամբ.

«Եւ տէր Սահակ ասպետ յարձակեալ նիզակաւ ի վերայ փուշտիպանաց սաղարիՙ վրիպեցին ի միմեանց զնիզակսն երկոքեան, և մօտեալ առ միմեանս երիվարացնՙ բուռն հարեալ զմիմեանց հերաց և կռուէին» [1]:

Փարպեցու այս հատվածը որքան համահունչ է Խորենացու ներկայացրած Մորփյուղիկեսի  և  Վաղարշակի կռվի վերաբերյալ հատվածին,  ըստ  որիՙ «ուստի և Մորփյուղիկեսը կամա ակամա, կազմակերպում է իր զորքի ճակատը և հանդուգն հարձակումով վրա է վազում: Որովհետև նա սրտոտ մարդ էր, միմյանց պատշաճ երկար անդամներով, մարմնին համապատասխան էլ սաստիկ ուժեղ էր և ամրացած էր պղնձով ու երկաթով և շրջապատված էր ուրիշ ընտիր սպառազեններով, ուստի ոչ սակավ ընտիր ու քաջ մարդիկ էր գետին տապալում Վաղարշակի զինվորներից և ջանք էր անում անցնել ու հասնել Հայոց թագավորի մոտ, որ ամրացած էր զինված մեծ խմբի մեջ: Եվ մոտ հասնելովՙ հաջողվեց սվինը նետել, որովհետև կորովի և երկայնաձիգ էր, աշտեն հեռու նետեց սրաթև թռչունների թռիչքի նման»  (II, Ե):

Նոր «Վաղարշակին»  Ներսեհապատի ճակատամարտում կարծես առաջ էր մղում Խորենացու «Հայոց պատմությունը», որի հետևանքը անշուշտ լինելու էր հայոց բանակի հաղթանակը թշնամու դեմ:

Սակայն Սահակ Բագրատունուն վիճակված չէր ավարտին հասցնելու սկսված նոր քաղաքական վերափոխությունը: 483 թ. ամռանը Ճարմանայի ճակատամարտում զոհվեց Սահակ Բագրատունին, իսկ հայ-վրացական զինված ուժերը պարտություն կրեցին: Ըստ էության` քաոսով (Սահակ Բագրատունու մահով) էլ ավարտվեց Մովսես Խորենացու` իր ժամանակի (ներկայի) համար «կառուցած» հասարակական կյանքի ռացիոնալ կարգավորման ճանաչողակիրառական շղթան:

Վերջաբան

V դարում հայոց գիտական շրջանակներում քաղաքագիտական հայեցակարգի ի հայտ գալն արդեն իսկ հսկայական առաջընթաց էր ոչ այնքան մեծ ժամանակահատված ընդգրկած լուսավորչական այն շարժման համար, որի հիմնադիրներն էին Մեսրոպ Մաշտոցն ու Սահակ Պարթևը: Հայոց միջավայրում քաղաքագիտական մտքի ձևավորման և զարգացման համար անհրաժեշտ էր անցնել ժամանակի կրթական ամբողջ «դպրոցը»  և տիրապետել «հումանիտար» գիտությունների այն նվաճումներին, որի առանցքը կազմում էին անտիկ մտքի ավելի քան հազարամյա մի ժամանակաշրջանում մշակված և համակարգված տարաբնույթ հայացքներ ու դրույթներ: Պատմահայր Մովսես Խորենացին այն հեղինակն է, որն իր աշխատանքը կառուցել էր, «Հայոց պատմության» մեջ ներդնելով քաղաքագիտական որոշակի հայեցակարգ, որի հիմնասյուներն անտիկ քաղաքագիտական մտքի մշակած գաղափարներն էին: Ընդ որում` այդ հայեցակարգը իր հեղինակի կողմից ճանաչողադաստիարակչական բնույթից զատ առավելապես արժեվորվում էր դինամիկ ու կիրառական նշանակությամբ: Սա արդեն գալիս էր Խորենացու այն համոզմունքից, ըստ որի` պատմությունը դիտարկվում էր որպես մարդկային կրքերի, գաղափարների, կամքի գործունեության ասպարեզ, և ըստ այդմ էլ հասարակական կյանքը ենթակա էր ռացիոնալ կարգավորման:

«Հայոց պատմության» մեջ ներդնելով իր քաղաքագիտական հայեցակարգը` Խորենացին հաշվի էր առել հայոց ժամանակատարածային բոլոր նրբությունները` իր քաղաքագիտական հայեցակարգի նշանակությունը իր ապրած ժամանակի համար, իր քաղաքագիտական հայեցակարգի նշանակությունը ապագայի համար, իր քաղաքագիտական հայեցակարգի կիրառելիությունը շրջակա հզոր տերությունների ազդեցության ոլորտը հաշվի առնելով և այլն: Այս բազմաբնույթ նրբությունների հետ այն մի կուռ համակարգ է, որի հիմքում դրված է ցիկլայնության գաղափարը: Քանի որ ներկայացվելիք շղթայի ավարտը հնարավորություն է տալիս նոր սկզբի համար, հետևաբար «Հայոց պատմության» քաղաքագիտական հայեցակարգը պրակտիկ է բոլոր ժամանակների համար: Այս հարցում Խորենացին հետևում է Հերակլիտի «հակադրությունների միասնության» գաղափարին, որին քաջածանոթ է համաձայն իր երրորդ գրքի ԻԹ գլխի առաջին պարբերությունում հայտնած դրույթների:

Այսպիսով իր «Հայոց պատմությամբ» Մովսես Խորենացին հայ իրականության մեջ ներդրեց քաղաքագիտական «հավերժական» մի հայեցակարգ, որն անտեսանելի ուժով առաջնորդեց հայոց քաղաքագիտական միտքը հետագա դարերի ընթացքում:

Այստեղ նպատակահարմար ենք գտնում հնգատակտ ցիկլ կազմող Մովսես Խորենացու քաղաքագիտական հայեցակարգը ներկայացնել նաև սխեմատիկորեն.

Share    



Գնահատում

Ինչպե՞ ս եք գնահատում հոդվածը

Քվեարկության արդյունքները
Copyright 2008 Կայքի նյութերի մասնակի կամ ամբողջական օգտագործելու ժամանակ ակտիվ հղումը Ազգային Գաղափար-ին պարտադիր է:
Խմբագրության հասցեն: ՀՀ, ք.Երեւան, Այգեստանի 9-րդ փող., տ.4
Հեռ.`: (374 10) 55 41 02, ֆաքս` (374 10) 55 40 65
E-mail: [email protected], www.nationalidea.am